به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، «خطای محاسباتی» این روزها تبدیل به عبارتی آشنا در فضای سیاسی و اجتماعی کشور شده است، جایی که انسان خیر را در شر میبیند، شر را در خیر، گمراهی را رستگاری و رستگاری را گمراهی. با توجه به کاربرد مکرر این اصطلاح در تحلیلهای امروزی بر آن شدیم تا ریشههای قرآنی خطای محاسباتی را بررسی کنیم.
بنابر روایت حوزه، در این راستا گفتگویی با سرکار خانم مریم ملکمحمدی کارشناس قرآنی داشتهایم که در ادامه مشروح آن تقدیم علاقه مندان میشود.
۱.خطای محاسباتی از منظر قرآنی چیست و انسان چرا دچار خطای محاسباتی میشود؟
ابتدا لازم است منظور از خطای محاسباتی روشن شود، خطاهای محاسباتی این است که انسان واقعیت، سود و زیان، قدرت و ضعف، زمان و عاقبت امور را نادرست ارزیابی کند و در نتیجه به تصمیم یا قضاوت اشتباه برسد.
قرآن کریم منشأ خطای محاسباتی انسان را در چند عامل اصلی معرفی میکند:
الف) محدودیت علم انسان
عموما مبنای تصمیمات و عملکردهای انسان علم اوست، و علم انسان علاوه بر مزایا و نورانیتی که دارد با چالش هایی نیز مواجه است از جمله محدودیت علم انسان، که برخی به خاطر اقتضای آن امور است مثل علم انسان به امور غیبی و ماورایی ، آینده ....و برخی هم به خاطر ماهیت علم و ابزار علم است.و همین باعث میشود تا انسان نتواند همه متغیرها و نتایج را ببیند:
آیه شریفه
«... وَعَسَیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسَیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»
(بقره ۲:۲۱۶)
این آیه می فرماید: انسان ممکن است خیر را شر و شر را خیر محاسبه کند؛ زیرا دانش او ناقص است. پس بسنده کردن تام به علم می تواند از جمله دلایل خطای محاسباتی انسان باشد.
ب) پیروی از گمان به جای علم
با توجه به محدودیت علم برخی حتی بر طبق علم هم عمل نکرده و ظن را جایگزین علم می کنند، وقتی مبنای محاسبه «ظن» باشد نه «علم»، نتیجه محاسبه نیز خطادار خواهد شد
«إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئًا»
(نجم ۵۳:۲۸).
ج) غلبه خواستههای نفسانی
هوا و هوس دادههای واقعی را تحریف میکند و انسان به جای واقعیت، مطابق میل خود محاسبه میکند.
«أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ...»
(جاثیه ۴۵:۲۳)
د) فریب ظواهر دنیا
دنیا میتواند تصویری بزرگتر از واقعیت خود ارائه دهد و موجب برآورد نادرست انسان شود
«وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ»
(آل عمران ۳:۱۸۵).
هـ)غفلت
غفلت موجب میشود اطلاعات مهم در محاسبه نادیده گرفته شود.
«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ ... أُولَٰئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ»
(اعراف ۷:۱۷۹)
* از جمله خطاهای محاسباتی انسانها چیست؟
قرآن نمونههای متعددی را ذکر میکند:
۱. اشتباه گرفتن قدرت خود با قدرت واقعی
«أَیَحْسَبُ أَنْ لَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ»
(بلد ۹۰:۵)
۲. اشتباه گرفتن کثرت با حقانیت
«وَإِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ»
(انعام ۶:۱۱۶)
اکثریت لزوماً معیار صحت نیست.
۳. اشتباه گرفتن مهلت الهی با رضایت الهی
«إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْمًا»(آل عمران ۳:۱۷۸)
برخی تأخیر در مجازات را نشانه تأیید الهی میپندارند.
۴. اشتباه گرفتن ثروت با ارزشمندی
«أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِینَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ ۚ بَلْ لَا یَشْعُرُونَ»
(مؤمنون ۲۳:۵۵-۵۶)
۵. اشتباه گرفتن امنیت موقت با امنیت دائمی
«أَفَأَمِنُوا مَکْرَ اللَّهِ»
(اعراف ۷:۹۹)
۶. اشتباه گرفتن موفقیت دنیوی با رستگاری
«یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ»
(روم ۳۰:۷)
* کدام خطا حساستر و خطرناکتر است؟
از منظر قرآن، خطرناکترین خطای محاسباتی آن است که انسان سرنوشت ابدی خود را اشتباه محاسبه کند.
قرآن بارها این گروه را توصیف میکند:
«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا»
(کهف ۱۸:۱۰۳-۱۰۴)
ویژگی این افراد آن است که:
خطا کردهاند؛
از خطای خود آگاه نیستند؛
خود را درستکار میدانند؛
تا پایان مسیر به اشتباه ادامه میدهند. یعنی فرد نه تنها اشتباه میکند، بلکه اشتباه را «درست» میبیند، در حالی که از حق منحرف شده است؛ زیرا در این حالت نه تنها خطا میکند، بلکه انگیزهای برای اصلاح خطا نیز نخواهد داشت. این عمیقترین و خطرناکترین خطای محاسباتی در قرآن است.
از جمله عوامل دچار شدن انسان به این خطای محاسباتی فریب شیطان را خوردن است.قرآن درباره کسانی که شیطان اعمالشان را برایشان آراسته است میگوید:
«أَفَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا»
(فاطر ۳۵:۸)
نظر شما