گروه اندیشه: آیت الله سید محمدعلی ایازی در نشست «چراغی دیگر» که به مناسبت دهه اول ماه محرم و ایام شهادت سیدالشهدا (ع) از سوی خانه اندیشمندان علوم انسانی و کانون رسالت برگزار شده بود، با تاکید بر این که «جامعه بدون خردورزی در معرض استبداد قرار میگیرد» با اشاره به دشواری سخن گفتن از خردورزی در شب عاشورا گفت: «در فضای عاشورا معمولا از عشق، محبت و عاطفه سخن گفته میشود، اما باید توجه داشت که محبت و عاطفه اموری فطری و خدادادیاند. اگر عاطفه نبود، مادری شب تا صبح بر بالین فرزند خود بیدار نمیماند و پدری برای تأمین زندگی خانواده از صبح تا شب تلاش نمیکرد. محبت، عاطفه و عشق پایههای اساسی زندگی انسان هستند.»
ایازی افزود: «آنچه بیش از هر چیز نیازمند آموزش، تمرین و مهارت است، خردورزی است. به همین دلیل در قرآن کریم بارها بر اندیشیدن، تعقل، تفکر و تدبر تأکید شده است. این تأکید نشان میدهد که دین نگران تهی شدن زندگی انسان از عقلانیت و فاصله گرفتن دینداری از خردورزی است.»
قرآن؛ دعوتی مداوم به تفکر و تعقل
وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اظهار کرد: «به گفته علامه طباطبایی، خداوند در بیش از ۳۰۰ آیه درباره عقل، اندیشه، تفکر و تدبر سخن گفته و هیچگاه در حوزه عقیده و عمل از انسان چیزی نخواسته است که با فهم و منطق او ناسازگار باشد. اگر اندیشهورزی از دینداری حذف شود، دین به مجموعهای از خرافات، بدعتها و رفتارهای بیپشتوانه تبدیل خواهد شد. در کنار دهها آیهای که از محبت الهی سخن میگویند، قرآن همواره بر این نکته تأکید دارد که انسان باید بر پایه عقل و اندیشه زندگی کند.»
وی در ادامه به آیه ۴۴ سوره نحل اشاره کرد و گفت: «خداوند در این آیه به پیامبر(ص) میفرماید که آنچه بر مردم نازل شده است را برای آنان تبیین کند؛ اما پس از آن نمیگوید شاید ایمان بیاورند یا صرفا اطاعت کنند، بلکه میفرماید: «لعلهم یتفکرون»؛ یعنی شاید بیندیشند. این نشان میدهد که حتی پس از بیان وحی نیز وظیفه تفکر و اندیشیدن از دوش انسان برداشته نمیشود. در بسیاری از آیات قرآن، مفاهیمی چون تعقل، تفکر و تدبر در قالب فعل به کار رفتهاند؛ به این معنا که اندیشیدن یک عمل مستمر و مسئولیت دائمی برای انسان است. قرآن از مخاطب خود نمیخواهد که چشمبسته و بدون تأمل بپذیرد، بلکه او را به تفکر و سنجش فرا میخواند.»
جایگاه عقل در سنت حدیثی شیعه
وی در ادامه با اشاره به میراث حدیثی شیعه گفت: «پس از قرآن، محدثان بزرگ شیعه نیز جایگاه ویژهای برای عقل قائل بودهاند. مرحوم کلینی در کتاب کافی، نخستین باب را به العقل و الجهل اختصاص داده است. این در حالی است که در بسیاری از آثار حدیثی اهل سنت، کتاب با مباحث دیگری آغاز میشود. این انتخاب نشان میدهد که از نگاه محدثان شیعه، دینداری از عقلانیت آغاز میشود. مرحوم مجلسی در بحارالانوار و فیض کاشانی در وافی نیز همین رویکرد را دنبال کردهاند. این سنت فکری ریشه در آموزههای اهلبیت(ع) و تعالیم پیامبر اسلام(ص) دارد و نشان میدهد که عقلانیت همواره یکی از ارکان اصلی فرهنگ دینی شیعه بوده است.»
عقلانیت در سیره پیامبر(ص)
ایازی با بیان اینکه جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به خردگرایی نیاز دارد، خاطرنشان کرد: «یکی از روشنترین نمونههای عقلانیت را میتوان در سیره پیامبر اسلام(ص) مشاهده کرد. ابوسفیان سالها با پیامبر دشمنی کرد، جنگ به راه انداخت و نزدیکان و یاران او، از جمله حمزه سیدالشهدا، را به شهادت رساند؛ اما پیامبر در زمان مناسب به جای انتقامجویی، راه گفتوگو و حل مسئله را برگزید.»
خرد جمعی؛ پایه تصمیمگیری در جامعه دینی
ایازی سپس با اشاره به آیات قرآن درباره مشورت اظهار داشت: «خداوند در قرآن به پیامبر(ص) دستور میدهد «و شاورهم فی الامر»؛ یعنی در امور با مردم مشورت کن. این فرمان نشان میدهد که حتی پیامبر معصوم نیز مأمور به بهرهگیری از خرد جمعی است. عقلانیت تنها به اندیشیدن فردی محدود نمیشود؛ بلکه در مسائل اجتماعی باید از ظرفیت اندیشه جمعی نیز بهره گرفت. بر همین اساس، در روایات نیز تأکید شده است که پس از مشورت و تصمیمگیری باید با اطمینان و توکل مسیر انتخابشده را دنبال کرد.»
عاشورا؛ پیوند عاطفه و عقلانیت
وی با بیان اینکه عاشورا دارای دو بُعد عاطفه و عقلانیت است، خاطرنشان کرد: «محبت، عشق و ارادت به امام حسین(ع) بخش مهمی از فرهنگ عاشوراست، اما در کنار آن باید منطق، اهداف و آرمانهای نهضت حسینی نیز مورد توجه قرار گیرد. دینداری عاشورایی تنها در سوگواری و ابراز احساسات خلاصه نمیشود، بلکه مستلزم فهم این پرسش است که امام حسین(ع) برای چه هدفی قیام کرد و چه آرمانی را دنبال میکرد. بدون این شناخت، بخش مهمی از پیام عاشورا نادیده گرفته میشود.»
وی با اشاره به ضرورت توجه به سطح فهم و درک مخاطبان گفت: «پیامبران الهی همواره با زبان مردم سخن میگفتند و متناسب با ظرفیت فکری جامعه پیام خود را ارائه میکردند. از همین رو، دینداری اصیل با عقلانیت و فهم همراه است و از تحمیل باورهای غیرعقلانی پرهیز میکند.»
امام حسین(ع) و دفاع از کرامت انسانی
این پژوهشگر دینی با اشاره به سخنان امام حسین(ع) در روز عاشورا اظهار داشت: «اساس نهضت حسینی در جمله معروف «إنما خرجت لطلب الإصلاح فی أمة جدی» متجلی است؛ یعنی هدف اصلی این قیام اصلاح جامعه، احیای امر به معروف و نهی از منکر و دفاع از ارزشهای انسانی بود. امام حسین(ع) حتی در واپسین لحظات زندگی خود نیز بر کرامت و آزادگی انسان تأکید داشت. آنجا که خطاب به دشمنان فرمود: «اگر دین ندارید، در دنیای خود آزاده باشید.» این سخن نشان میدهد که آزادی، کرامت انسانی و حفظ عزت، از بنیادیترین آموزههای نهضت عاشوراست.»
ایازی ادامه داد: «امام حسین(ع) نمیخواست تنها به مرگ معنا ببخشد، بلکه میخواست شیوهای از زندگی را به انسان بیاموزد که بر پایه آزادی، عزت و کرامت استوار باشد. از همین رو، شعار «هیهات منا الذلة» صرفاً یک شعار حماسی نیست، بلکه بیانگر نوعی نگرش به حیات انسانی است.»
جامعه بدون خردورزی در معرض استبداد قرار میگیرد
وی در پایان تأکید کرد: «اگر قرآن صدها بار انسان را به اندیشیدن و تعقل فرا میخواند و اگر در سیره پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) این میزان بر عقلانیت تأکید شده است، به این دلیل است که دینداری بدون خردورزی نمیتواند به اهداف خود دست یابد.»
ایازی خاطرنشان کرد: «هنگامی که جامعه از عقلانیت فاصله میگیرد و تصمیمها صرفاً بر پایه احساسات و هیجانات اتخاذ میشود، زمینههای عقبماندگی، استبداد و تحمیل فراهم خواهد شد. از این رو، پیام عاشورا آن است که محبت و عاطفه باید در کنار خردورزی قرار گیرد تا دینداری به مسیری سازنده و آگاهانه تبدیل شود.»
۲۱۶۲۱۶
نظر شما