خبرگزاری خبرآنلاین؛ در تاریخ معاصر ایران، مردانی پا به عرصه گذاشتهاند که نامشان با مفاهیمی چون وقف، نیکوکاری و فرهنگدوستی گره خورده است. در میان این شخصیتهای برجسته، نام حاج حسین آقا ملک به عنوان بزرگترین واقف تاریخ معاصر ایران میدرخشد. مردی که ثروت بیکران موروثی را در راه پاسداری از فرهنگ، تاریخ و تمدن این سرزمین به کار بست و میراثی جاودانه برای نسلهای آینده بر جای گذاشت.
کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه آستان قدس رضوی، نهتنها گنجینهای از نسخههای خطی و آثار تاریخی است، بلکه روایتی زنده از عشق بیپایان یک انسان به سرزمین و فرهنگش محسوب میشود. این مجموعه ارزشمند، یکی از غنیترین کتابخانههای ایران به شمار میآید و با بیش از ۱۹ هزار عنوان نسخه نفیس خطی و حدود ۱۰۰ هزار کتاب چاپی، همراه با نسخههای سنگی و جراید، پذیرای پژوهشگران و دوستداران فرهنگ است (کتابخانه و موزه ملی ملک).
ریشهها؛ از تبریز تا بازار تهران
حاج حسین آقا ملک در شب ۱۱ ربیعالاول ۱۲۸۸ هجری قمری برابر با ۱۰ خرداد ۱۲۵۰ خورشیدی در منزل پدری خود، واقع در بازار بینالحرمین تهران، چشم به جهان گشود (مرتضوی قصابسرایی، ۱۳۹۰). خانوادهاش اصالتاً تبریزی و مجتهدزاده بودند، اما پدربزرگش آقا مهدی راهی متفاوت از اجداد روحانی خود در پیش گرفت.
آقا مهدی در جنگهای ایران و روس به قشون دولتی پیوست و تا درجه سرهنگی ارتقا یافت. پس از جنگ، به تجارت روی آورد و از دوستی با میرزا تقیخان امیرنظام [امیرکبیر بعدی]، بهرهمند شد. امیرنظام که پیشکار ناصرالدین میرزای ولیعهد در آذربایجان بود، هنگام درگذشت محمدشاه قاجار، صد هزار تومان از آقا مهدی قرض گرفت تا ولیعهد را از تبریز به تهران بیاورد و بر تخت بنشاند. آقا مهدی نیز به تهران آمد و به پاس این خدمات، لقب ملکالتجاری را از شاه دریافت کرد (مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی).
پدر حاج حسین آقا، حاج محمدکاظم ملکالتجار، ویژگیهای رفتاری متفاوتی از پدر خود داشت. در جوانی ورزشکار و شاگرد پهلوان ابراهیم یزدی بود، سپس مانند پدر وارد تجارت شد. از سیاست نیز بیبهره نبود و در سرودن شعر دستی داشت. او از راه تجارت و بهویژه املاک گستردهای که در خراسان خریده بود، ثروتی انبوه برای فرزندانش بر جای گذاشت (خبر ایران).
مادر حاج حسین آقا، عزیز خانم، دختر علیعباس بیک پیشخدمتباشی ناصرالدینشاه بود. حاج حسین آقا با دو برادر و سه خواهر در چنین خانوادهای پرورش یافت (کتابخانه و موزه ملی ملک).
حاج محمدکاظم ملکالتجار به مدارس جدید با دیده تردید مینگریست و آنها را مخل دیانت میدانست. از این رو، حسین را به مدارس دارالشفا و صدر تهران فرستاد تا به فراگیری علوم قدیمه بپردازد (مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی).
استادان او در این دوره سید محمدعلی مازندرانی و میرشهابالدین نیریزی بودند. همچنین گفتهاند که او با میرزا ابوالحسن جلوه حکیم بزرگ عصر ناصری نیز صمیمیت داشت. حاج حسین آقا صرف و نحو، منطق، فلسفه، ریاضی، نقاشی و زبان فرانسه را آموخت. نکته جالب توجه اینکه او دور از چشم پدر به مدرسه فرانسوی آلیانس میرفت تا زبان فرانسه را بیاموزد. در آنجا با کسانی چون محمدعلی فروغی، ادیب و نخستوزیر سالهای بعد، همکلاس بود (همان منبع).
میلیاردری که کتابدار شد
نقطه عطف زندگی حاج حسین آقا ملک در سال ۱۳۱۷ هجری قمری رخ داد. در این سال، همراه با پدرش برای دیدن املاک خراسان به مشهد سفر کرد. در بازگشت، در نیشابور نیرالدوله حاکم شهر از آنها استقبال باشکوهی به عمل آورد (مرتضوی قصابسرایی، ۱۳۹۰).
در همین سفر بود که حاج حسین آقا نسخهای از دیوان ابنیمین فریومدی، شاعر سده ششم هجری، را یافت و در طول پانزده روز اقامت، از روی آن نسخهای برای خود نوشت. به روایت خودش: «از آن پس این فکر در من قوت گرفت که یک کتابخانه بزرگ دایر کنم» (همان منبع).
در این سفر، حاج میرزا محمد عتیقی که با اوقاف عتیقی آستان قدس رضوی آشنا بود، حسین و برادرش را مکرر به آستان قدس میبرد و خطوط حکشده بر سنگهای مقابر و کتیبههای حرم را برایشان توضیح میداد. همچنین درس هیأت و نجوم را نزد آقاملا منجمباشی آستان قدس و طب را نزد آقا میرزا طاهر طبیب فرا گرفت (کتابخانه و موزه ملی ملک).
حاج حسین آقا ملک از حدود سال ۱۲۸۷ خورشیدی، کتابخانهاش را در مشهد بنیانگذاشت. شش سال پس از نخستین اندیشه، در سال ۱۲۹۳ خورشیدی کتابخانه شیخ عبدالحسین فرزند شیخ عبدالرحیم بروجردی را خریداری کرد. پس از آن، کتابهای میرزا ارسطو منشی کنسولگری روس را نیز به دست آورد. از آن پس، هر کجا میشنید که کتاب خطی وجود دارد، به سراغش میرفت. به قول خودش: «هر کس هر چه کتاب داشت میخریدم» (مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی).
پس از درگذشت پدر در سال ۱۲۹۷ خورشیدی، کتابها را به خانه پدری در بازار بینالحرمین تهران منتقل کرد و در اختیار اهل فضل و دانش قرار داد. نکته قابل توجه اینکه به گفته خودش: «کتابها را تا نخواندهام به کتابخانه تحویل ندادهام» (همان منبع).
نخستین موزه خصوصی ایران
حاج حسین آقا ملک در سال ۱۳۱۴ خورشیدی نخستین موزه خصوصی ایران را بنیاد گذاشت. درباره انگیزه تأسیس این موزه چنین گفته است: «محققین خارجی که به کتابخانه مراجعه میکردند، سؤال میکردند که سکههای قدیم ایران و خطوط تاریخی و قلمدانها را که نشانه تمدن کهن ماست، کجا میتوانند تماشا کنند. من برای سهولت کار آنها و نیز استفاده ملت ایران دست به ایجاد این موزه زدم» (خبر ایران).
این موزه شامل مجموعههای ارزشمندی از سکه، تمبر، فرش، آثار لاکی، خوشنویسی، نقاشی و نگارگری بود.
در میان آثار کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخهای خطی از کتاب «مناظرالانشاء» وجود دارد که خواجه جهان محمود بن محمد در سده نهم هجری در موضوع تعلیم شیوههای کتابت و نگارش نوشته است. نکته شگفتانگیز اینکه کاتب این نسخه خود حاج حسین آقا ملک است (ایبنا).
او در صفحه آغازین این کتاب، داستان عشقش به تاریخ و فرهنگ را ثبت کرده: «از اصل کتاب با نهایت عجله استنساخ شده است. در کتابخانه تهران واقع در لالهزار کتاب را دیدم چون نسخهای از آن در کتابخانه موجود نبود خواستم ابتیاع کنم نفروخت. بالاخره امانت گرفته در مدت قلیلی با نهایت عجله استنساخ کردم... چون کتابخانه باید جامع باشد و با فضل حق کتابخانه حقیر بهترین و جامعترین کتابخانه ملی خواهد بود» (همان منبع).
حاج حسین آقا روحیه وطندوستی داشت و اگر کسی یک خواهش درست میداشت و او میاندیشید برآوردن آن وظیفه انسانیاش است، کار را انجام میداد.
آبان ۱۳۱۶؛ تولد بزرگترین موقوفه فرهنگی ایران
حاج حسین آقا ملک در ۶ آبان ۱۳۱۶ خورشیدی، خانه پدری خود در بازار بینالحرمین تهران را به همراه تمام اثاثیه، کتابها و اشیاء موجود در آن وقف آستان امام رضا (ع) کرد تا «شعبهای از کتابخانه مقدسه رضویه باشد» (کتابخانه و موزه ملی ملک).
آنچه وقف شد، افزون بر هزاران نسخه خطی نفیس و چاپ سنگی، شامل فرشها، لوسترها، مبلمان، تابلوهای نقاشی، مجموعههای تمبر، سکه و آثار لاکی بود (همان منبع).
اما این پایان کار نبود. حاج حسین آقا در سالهای بعد نیز املاک و مستغلات فراوانی را وقف کرد:
سال ۱۳۲۵: قراء قلعه فریمان، مزرعه هوس، باغ عباسآباد، تقیآباد، عشقآباد و سایر املاک در خراسان
سال ۱۳۳۰: ۲۰ پارچه از املاک و مستغلات حومه مشهد شامل مزارع و قناتها
سال ۱۳۳۱: قنات سجادیه با کلیه اراضی و باغات
سال ۱۳۳۴: مزارع و قنوات فخرآباد، پشت باغ، خاکستری و دیگر املاک
سال ۱۳۴۰: مزارع متعدد دیگر
سال ۱۳۴۸: کلیه اموال و اشیاء نفیس موزه و باغ وکیلآباد مشهد
طبق وقفنامه، پنج درصد از عواید خالص سالانه موقوفات به خرید کتاب و لوازم موزه اختصاص مییابد (همان منبع).
وقف کتابخانه و موزه تنها بخشی از خدمات حاج حسین آقا ملک بود. به گفته مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، «بیش از دو میلیارد تومان - به ارزش آن روزگار - از اموال و داراییهای خویش را وقف امور عامالمنفعه و تقدیم آستان قدس رضوی کرد» (مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی).
خدمات وی شامل موارد زیر بود:
ساخت و وقف دبستان و دبیرستان
احداث بیمارستان
ساخت مسجد و حمام
حفر و وقف چاه و قنات
کمک به تجدید بنای شیرخوارگاه
پرداخت مستمری سالانه به مستمندان آبرومند و کارمندان از کارافتاده کهنسال
کفالت نوباوگان
اهدای باغهای شخصی برای بهرهگیری مردم
حاج حسین آقا همچنین در دوران بحران غلات جنگ جهانی دوم، از املاکش در خراسان غله به نرخ دولتی در اختیار دولت قوامالسلطنه قرار داد. ابوالعلاء سودآور، نوه وی، در این باره نقل میکند: «حاج حسین آقا روحیه وطندوستی داشت و اگر کسی یک خواهش درست میداشت و او میاندیشید برآوردن آن وظیفه انسانیاش است، کار را انجام میداد» (یساولی، ۱۳۹۹: ۶۳).
مردی که «معمولی» زیست
مهدی یساولی در کتاب «روزگار ملک» مینویسد: «ایران از گذشتههای دور تا امروز، مالداران و ثروتمندانی فراوان به خود دیده است که همه نیک نمیاندیشیدهاند؛ نیز نیکاندیشانی بسیار داشته است که مال به فراوانی نداشتهاند. از میان آنان، ستارگانی درخشیدهاند که هر دو دارایی مال و نیکاندیشی را با هم یکجا آوردهاند» (یساولی، ۱۳۹۹).
حبیب یغمایی، سیدعبدالله انوار، صادق آیینهوند، ایرج افشار، محمدعلی اسلامی ندوشن، محمد گلبن و ژاله آموزگار از بزرگانی هستند که خاطرات خود را از این نیکوکار بزرگ بیان داشتهاند (ایبنا).
حاج حسین آقا ملک در چهارم مردادماه سال ۱۳۵۱ خورشیدی در ۱۰۱ سالگی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) به خاک سپرده شد. از او پنج دختر به یادگار ماند: خانمها عزتملک، ملکزاده و صدیقه از همسر اولش بانو نوابه قدسیه و خانمها فلورت و رزت از همسر دومش زرینخانم (کتابخانه و موزه ملی ملک).
تولیت موقوفات پس از او مستقیماً در اختیار آستان قدس رضوی قرار گرفت. سازمان موقوفات ملک اکنون با در اختیار داشتن حدود ۸۲۰ هکتار زمین به صورت امانی و استیجاری و مزارعه و تعداد ۲۰ حلقه چاه کشاورزی، در بخش کشاورزی و دامپروری فعالیت دارد (خبر ایران).
حاج حسین آقا ملک، مردی که ثروت بیکران را از پدر به ارث برد اما راهی دگرگونه از دیگران در پیش گرفت. او همه داراییاش را در راه اعتلای فرهنگ و خدمت به مردم این سرزمین صرف کرد. میراث او، کتابخانه و موزه ملی ملک، امروز پس از بیش از هشتاد سال از وقف، همچون چراغی فروزان در تاریکی راهنمای دوستداران فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی است.
آنچه از او بر جای مانده، تنها کتابها و آثار تاریخی نیست؛ الگویی است از آزادگی، فداکاری و عشق به سرزمینی که نامش ایران است. او نشان داد که ثروت، تنها زمانی ارزشمند است که در مسیر خدمت به مردم و پاسداری از فرهنگ صرف شود.
منابع
ایبنا (خبرگزاری کتاب ایران)، گزارش نمایشگاه «روزگار آقای واقف؛ زندگی و زمانه حاج حسین آقا ملک به روایت اسناد و تصاویر»
مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، مقاله «حاج حسین ملک؛ بزرگترین واقف تاریخ معاصر ایران»
خبر ایران، «بررسی موقوفات حاج حسین ملک»
کتابخانه و موزه ملی ملک، مستندات و اطلاعات تاریخی
مرتضوی قصابسرایی، مرضیه (۱۳۹۰)، حاج حسین آقا ملک، شخصیت، اقدامات و خدمات، تهران
یساولی، مهدی (۱۳۹۹)، روزگار ملک هشتاد خاطره و روایت از حاج حسین آقا ملک، دفتر یکم، تهران: کتابخانه و موزه ملی ملک
۲۵۹۵۷
نظر شما