شهر را باید شهروند اداره کند/ مردم ایران عمل خلاف قانون را زرنگی می دانند/ گذار از استبداد به دموکراسی؛ تولد شهروند ایرانی

گذار از استبداد به دموکراسی؛ تولد شهروند ایرانی

محمد بی‌طرفان در آغاز نشست به اهمیت تداوم تاریخیِ اقدامات و پیوند ناگسستنی گذشته و حال اشاره کرد: اگر امروز شما از سایه‌سار چنارهای خیابان ولی‌عصر لذت می‌برید، این حاصل بذری است که نزدیک به صد سال پیش کاشته شده است.

بی‌طرفان با تأکید بر اینکه تاریخ معاصر ایران نیز از همین قاعده پیروی می‌کند، اظهار داشت: در تاریخ معاصر ما نیز ماجرا دقیقاً همین است؛ هر آنچه دیروز کاشته شده، امروز در حال برداشت است، چه خوب و چه بد.

وی در ادامه صحبت‌های خود با تحلیل وضعیت سیاسی آن دوران بیان کرد: در آن زمان نگاه سیاسی چندان دانش‌محور نبود و جامعه از درون استبداد به یک‌باره به فضای دموکراسی پرتاب شد. رعیتِ بی‌حقوقی که چراغ‌به‌دست در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر بود، به فاصله چند ماه به شهروند تبدیل شد و صاحب حقوق گردید، بی‌آنکه تعریف دقیق شهروندی را بداند.

بلوغ فکری و مطالبه‌گری در جامعه امروز

بی‌طرفان مفهوم «شهر و انقلاب» را یادگار دوران مشروطه دانست و تصریح کرد: این مفهوم بیشترین تأثیر را در تاریخ معاصر ایران داشته است. شهروندی که در درون شهر زندگی می‌کند باید مسئولیت وقایع پیرامونش را بپذیرد. اگر امروز قانون شکل می‌گیرد و اگر در بطن جامعه برای آزادی، برابری و حقوق بشر فریاد زده می‌شود، نشان از بلوغ ایرانی جدید دارد که می‌خواهد حقوق خود را از گذشتگانش مطالبه کند؛ روندی که ما در انتخابات‌های تاریخ معاصر نیز به‌وضوح می‌بینیم.

او با اشاره به محورهای صحبت‌های آتی خود افزود: ان‌شاءالله در ادامه به جزئیات بیشتری خواهم پرداخت؛ به‌ویژه در مورد اولویت‌ها، قوانینی که آن روز وضع شد و رفتارهای حاکمیت که منجر به آن رنج‌ها و زجرها گشت.

مردمی که رعیت هستند زیرا حقوق خود را نمی‌دانند

بی‌طرفان دربارهٔ فقر آگاهی در جامعه اظهار داشت: در دورهٔ مشروطه ما شورای نگهبان نداشتیم و همه می‌توانستند بر اساس آیین‌نامهٔ انتخاباتی هم نامزد شوند و هم در انتخابات رأی دهند. وی در ادامهٔ صحبت‌های خود دربارهٔ نهادهای شهری گفت: من شهر و نهادهای شهری را به‌مثابهٔ یک جامعهٔ پیوسته و همبسته می‌بینم؛ زیرا در شهر قدیم اغلب مردم یکدیگر را می‌شناختند، هم شهر کوچک بود و هم تعداد جمعیت اندک.

بی‌طرفان با اشاره به تهرانِ دوران قاجار خاطرنشان کرد: در شهری مانند تهران در سال‌های ۱۲۸۵ یا ۱۳۲۵ قمری، مردم تمایلی به شرکت در انتخابات بلدیه یا انجمن شهری نداشتند. اگر روزنامه‌های آن دوران را ببینیم، می‌یابیم که انتخابات همواره عقب می‌افتاد، چون کسی نمی‌آمد از انتخابات استقبال کند. به همین دلیل مدام عقب می‌افتادند و در روزنامه‌ها التماس می‌کردند که مردم بیایند و حالا که مشروطه شده، از حق خود استفاده کنند.

بی‌طرفان دربارهٔ آمار مشارکت تأکید کرد: در کل دورهٔ اول مشروطه یعنی تا پیش از کودتای سوم اسفند دو دوره از انجمن بلدیه شکل گرفت که بر اساس پژوهش من، تنها حدود ده نفر در هر انتخابات شرکت کردند. آیین‌نامهٔ انتخابات به‌گونه‌ای بود که زنان حق رأی نداشتند و بدین‌ترتیب نصف جمعیت رأی‌دهنده از دست می‌رفت. در حالی‌که مشروطه‌خواهان بسیار تلاش کردند مردم را ترغیب به رأی‌دهی کنند، اما کسی نمی‌آمد.

بی‌طرفان سپس به وضعیت امروز پرداخت و گفت: ما کماکان رعیت بودیم زیرا به حقوق خود آگاه نبودیم. از جمعیتی که می‌توانستند ۲۰۰ هزار نفر رأی دهند، تنها ۵ درصد آمدند رأی دهند. این مشکلات را ما تا امروز هم داریم.

وی دربارهٔ راه‌کارهای موجود اظهار داشت: امروزه روزنه‌هایی در دسترس قرار می‌گیرد که مردم می‌توانند از طریق صندوق رأی خواسته‌های خود را بیان کنند و به‌تدریج به سمت اصلاحات بروند. اما اگر این کار را نکنیم و از حقمان استفاده نکنیم و حضور نداشته باشیم، جبهه به بخشی واگذار می‌گردد که بسیار مشتاق به باقی ماندن این شرایط و انسداد هستند.

بی‌طرفان در ادامه با طرح یک پرسش گفت: چرا ما شهر مدرن نداشتیم؟ زیرا شهر مدرن با مشارکت مردم شکل می‌گیرد. وقتی مشارکتی وجود نداشته باشد و مردم نمایندهٔ خود را انتخاب نکنند، نسبت به اتفاقاتی که در شهر می‌افتد حسیاست خاصی نخواهند داشت. کما اینکه امروزه هم این حساسیت در میان بسیاری از شهروندان وجود ندارد و اگر اتفاق خلاف قانونی بیفتد، آن را به زرنگی نسبت می‌دهند.

بی‌طرفان در پایان هشدار داد: اگر ما مشارکت نکنیم و خودمان را کنار بکشیم، وضعیت همین می‌ماند؛ همان گره‌ای که ۱۲۰ سال پیش باز نکردیم و تا به امروز هم باز نشده است. باید شهر به‌گونه‌ای باشد که شهروند آن را اداره کند.

قدردانی از حامیان جریان‌های اندیشه‌ورز

وی ضمن قدردانی از نهادهای برگزارکننده گفت: امروز با همت «خانه اندیشمندان علوم انسانی» و همکاری ارزشمند «کتابخانه ملی»، این نشست برگزار شده است تا بخشی از بذرهایی که در مشروطیت کاشته شد و امروز ثمره‌اش را می‌بینیم، با نگاه اساتید بررسی شود. همه می‌دانید که جامعه اندیشمندان علوم انسانی به دلیل نامُلایماتی که در سال‌های اخیر شاهد بودیم، با محدودیت فضا مواجه است. قدردان دوستانی هستیم که فضاهایی را در اختیار ما قرار می‌دهند تا اجازه ندهیم عهدی که ۱۲۰ سال پیش برای آزادی بسته شد، از بین برود.

۲۱۶۲۱۶