مشروطه
-
«مشروطیت»؛ از چالش محدودسازی قدرت تا تقابل میان اصالت‌گرایی و قانون اساسی زنده (قسمت اول) دانشنامه استفورد
تناقض بنیادینِ محدودسازیِ حکومت: قانون‌گذاری که خود باید محدود شود!/ آیا قانون اساسی میثاقی منجمد در گذشته است یا موجودی زنده و در حال تکامل؟
اخبار اندیشهاین متن با تکیه بر مدخل دانشنامه استنفورد، مفهوم «مشروطیت» و ضرورتِ مهارِ قانونیِ قدرت حکومت را واکاوی می‌کند. فهم مفهوم مشروطه و مشروطیت با سابقه تاریخی آن در ایران، با تفسیر به رای های غیرعلمی و در جهت تقویت استبداد به عمل آمده، ضرورت فهم عمیق آن را ضروری می سازد. مطلب با طرح پارادوکس خودمحدودسازیِ دولت، میانِ معنای حداقلی و جامعِ مشروطیت تمایز می‌گذارد. سپس با عبور از آرای نظریه‌پردازانی چون هابز و آستین، چالش‌های بنیادینِ میان دو مکتبِ «اصل‌گرایی» (پایبندی به معنای اولیه متن) و «قانون اساسی زنده» (تکامل‌پذیری هنجارها با مقتضیات زمانه) را برای تعیین مرز میان استبداد و دموکراسی به تصویر می‌کشد.
-
نسبت میهن‌دوستی با آزادی و قدرت؛ میهن‌دوستی نیازمند مهار نهادی قدرت و حاکمیت اراده‌ی مردم
از رؤیای مشروطه تا انقلاب اسلامی ۵۷؛ آزادی و استقلال خواهی بدون نهاد/ تعلق ملی چه زمانی راه را بر مشارکت مردم می‌بندد؟
اخبار اندیشهاین مقاله با بررسی نظری و تاریخیِ مفهوم میهن‌دوستی، نشان می‌دهد که تعلق ملی چگونه می‌تواند هم‌پایه آزادی و حاکمیت مردم باشد یا به توجیه اقتدارگرایی بینجامد. با نگاهی به تجربیات معاصر ایران از مشروطه تا انقلاب ۵۷ و ریشه‌های فرهنگ تابعیت، نویسنده استدلال می‌کند که میهن‌دوستی اصیل تنها در بستر مهار نهادیِ قدرت، حاکمیت حقوق شهروندی و تضمین حق مشارکت و مخالفت معنا می‌یابد و به استبداد ختم نمی‌شود... پس پیوند میهن‌دوستی و آزادی مستلزم آن است که مردم خود را اعضای صاحب‌حق جامعه سیاسی بدانند و وفاداری به حاکمان را مشروط به رعایت حقوق و امکان مشارکت خویش کنند. آنچه می‌ماند آزمودن این استدلال در تجربه تاریخی است.
-
به مناسبت هشتادوهفتمین سالمرگ
حیاتِ پرماجرای یحیی دولت‌آبادی؛ از تکفیر در اصفهان تا مخالفت با انقراض قاجاریه و خانه‌نشینی
تاریخ ایرانسیدیحیی دولت‌آبادی از چهره‌های کلیدی و پرنوسان تاریخ معاصر ایران بود؛ مصلحی که در تلاطم دوران مشروطه، از پیشگامان آموزش نوین و روزگار مدرن به شمار می‌رفت، اما پیشینه عقیدتی و تلاش‌های مداومش برای میانجی‌گری سیاسی، او را در کانون اتهام و انزوا قرار داد.
-
به مناسبت صدوشصتمین سال تولد
درباره مقاومت یازده‌ماهه ستارخان، سردار ملی
تاریخ ایراندر روزهایی که نیروهای دولتی و مخالفان مشروطه بخش بزرگی از تبریز را به تسلیم واداشته بودند، ستارخان با گروهی از مبارزان به مقاومت ادامه داد. او حتی پیشنهاد کنسول روسیه برای در امان ماندن زیر پرچم این کشور را نپذیرفت و ایستادگی در برابر استبداد را تا بازگشت مشروطه به ایران ادامه داد.
-
روایت یک شاهد عینی از جامعه و سیاست ایران دوره قاجار
تاریخ ایرانکتاب «مرآت‌الوقایع مظفری» روایتی کم‌نظیر از شکاف دربار قاجار است؛ جایی که نویسنده در کنار مداحی غلوآمیز مظفرالدین‌شاه، امین‌السلطان را به «اوباش‌گری» متهم و در مقابل از اصلاحات امین‌الدوله تمجید می‌کند. رضا مختاری اصفهانی، سندپژوه، در یادداشتی به واکاوی این اثر و تصویر صریح آن از سیاست، بحران صنایع بومی و جامعه آن روزگار پرداخته است.
-
فریدون مجلسی: مشروطه بدون بلوغ فرهنگی نمی‌توانست به دموکراسی برسد
تاریخ جهانکتاب «سیاست، میوه‌ای از درخت فرهنگ» با گفت‌وگوی محمد صادقی و فریدون مجلسی و پیشگفتار مصطفی ملکیان، به بررسی نسبت فرهنگ، آموزش و توسعه سیاسی ایران از جنبش مشروطه تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ می‌پردازد.
-
به مناسبت صدونوزدهمین سالروز
متمم قانون اساسی مشروطه، سلطنت را از آسمان به زمین آورد
تاریخ ایرانچهاردهم مهرماه، سالروز امضای «متمم قانون اساسی» مشروطه توسط محمدعلی شاه قاجار است. رضا مختاری اصفهانی، دانش‌آموخته تاریخ و سندپژوه، در این گفت‌وگو با واکاوی اصول کلیدی متمم، توضیح می‌دهد که چگونه این سند با تعریف قوای مملکت به عنوان «ناشی از ملت»، سنت دیرینه «فره ایزدی» پادشاهان را باطل کرد.
-
کارت‌پستالی با تصویر تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس / عکس
تاریخ ایراندر زیر عکس نوشته شده: «عکس تحصن سفارت انگلیس برای مشروطیت»
-
به مناسبت صدوچهل‌وهشتمین زادروز
سیدحسن تقی‌زاده؛ از حجره‌های تبریز تا مجلس مشروطه
تاریخ ایرانسیدحسن تقی‌زاده، از روحانی‌زاده‌ای شیفته دانش‌های نوین تا یکی از اثرگذارترین چهره‌های مجلس اول مشروطه، نماد گذار پرشتاب ایران به دوران تجدد است. این نوشتار، روایتی است از فراز و فرودهای زندگی سیاسی و فکری او، از تبریز تا نخستین سال‌های تبعید.
-
گزارش کاردار سفارت آمریکا درباره فتح تهران در تیر ۱۲۸۸
تاریخ ایراندر میانه بحبوحه‌ی تحولات پرشتاب انقلاب مشروطه، اسناد دیپلماتیک خارجی روایتی دست‌اول از روزهای سرنوشت‌ساز تیرماه ۱۲۸۸ خورشیدی ارائه می‌دهند. در این میان، گزارش کاردار سفارت ایالات متحده در تهران، تصویری دقیق از لحظات پایانی سلطنت محمدعلی‌شاه و ورود نیروهای فاتح به پایتخت را به دست می‌دهد.
-
از یک سرمایه‌گذاری پرریسک دارسی تا امپراتوری نفتی بریتانیا در ایران
تاریخ ایرانتاریخ نفت ایران داستانی است از امتیازهای اقتصادی، رقابت قدرت‌ها و تغییر تدریجی موازنه میان ایران و بریتانیا. لئوناردو داوودی در کتاب «نفت ایرانی» با بررسی اسناد و مکاتبات تازه، روندی را روایت می‌کند که از امتیاز دارسی آغاز شد و در پیوند با انقلاب مشروطه و ورود دولت بریتانیا به مالکیت شرکت نفت، به گسترش نفوذ این کشور در نفت ایران انجامید.
-
سیدجواد طباطبایی زیر ذره‌بین «گواه»؛ از ایرانشهر تا تاریخ‌نگاری و فلسفه تاریخ
تاریخ ایرانشماره هفتم مجله «گواه» با پرونده‌ای ویژه درباره سیدجواد طباطبایی، تاریخ‌نگاری، فلسفه تاریخ و مفاهیمی چون «ایرانشهر» و مشروطیت، به بازخوانی پروژه فکری یکی از مناقشه‌برانگیزترین متفکران معاصر ایران پرداخته است.
-
شماره جدید نگاه‌نو منتشر شد
اخبار اندیشهیکصدوپنجاهمین شماره نگاه‌نو با گفت‌وگوی سردبیر با دکتر سعید محمودی، استاد حقوق بین‌الملل، آغاز می‌شود که در آن به جنگ چهل روزه امریکا و اسرائیل علیه ایران، تنگه‌های بین‌المللی، موضوع تنگه هرمز، تحریم‌ها، تحریم‌های ثانویه پرداخته شده است.
-
مشروطه بعد از ۱۲۰ سال به روایت تصویر؛ وقتی عکس‌ها سخن می‌گویند
سینمانمایشگاه عکس «مشروطه» با تمرکز بر رخدادهای شهر تبریز و نخستین دوره‌های مجلس شورای ملی، فرصتی برای تأمل در نسبت میان گذشته و امروز فراهم آورده است.
-
به مناسبت صدوششمین سالروز مرگ در زیرزمین با گلوله قزاق‌ها
راز «آزادیستان»؛ شیخ محمد خیابانی، او تجزیه‌طلب بود یا میهن‌خواه؟ / روایت ظهور و سقوط روحانی تجددخواه
تاریخ ایرانصدوشش سال پیش در چنین روزی، شیخ محمد خیابانی، پیشوای آزادی‌خواه تبریز، در هیاهوی سیاسی دولت «آزادیستان» به خون نشست. مردی که از سنگر روحانیت تا کرسی مجلس مشروطه و خیابان‌های تبریز، سودای ایرانی سربلند و آزاد را در سر داشت، امروز پس از گذشت بیش از یک سده، همچنان در میان روایت‌های موافق و مخالف، سیمایی بحث‌برانگیز اما تأثیرگذار از یک میهن‌پرست رنج‌دیده باقی مانده است.
-
علیرضا ملایی توانی نویسنده «زندگینامه سیاسی آیت‌الله طالقانی»
آیت‌الله طالقانی در برخی موارد از بازرگان نیز نواندیش‌تر و معتدل‌تر شد
تاریخ ایرانفضایی که طالقانی در آن به دنیا آمد و خانواده‌ای که در آن رشد کرد، تا حدودی سیاسی شده بود. خانواده او با مرحوم مدرس و شخصیت‌های روحانی نواندیش آن دوره ارتباطاتی داشتند.
-
به مناسبت نودوهشت‌سالگی
نبرد بر سر خزانه؛ چگونه «بانک ملی» از دل بحران‌های مشروطه بیرون آمد؟
تاریخ ایرانتأسیس بانک ملی ایران، نقطه عطفی در گذار از اقتصاد وابسته به امتیازات خارجی به سوی نهادسازی بومی بود. این مسیر پرفراز و نشیب، از پیشنهادهای نافرجام در دوره قاجار تا بحران‌های مالی مجلس اول مشروطه و کارشکنی‌های قدرت‌های بیگانه را در بر می‌گرفت. این نوشتار به بازخوانی لایه‌های پنهان این مبارزه می‌پردازد؛ از نقش محوری مطبوعات و تجار تا مشارکت زنان در حمایت از این مطالبه ملی.
-
شورشی‌ترین زن بازار تبریز
تاریخ ایرانداستان زینب پاشا سال‌هاست با روایت‌هایی از مبارزه، زنان مسلح و شورش‌های نان بازگو می‌شود اما وقتی پای اسناد به میان می‌آید، مرز میان واقعیت تاریخی و روایت‌های بعدی چندان روشن نیست.
-
نوید کلهرودی: «روشنفکری دینی» سروش شکست خورد / مجموعه‌ای از ایده‌ها و تصورات ریشه‌دار از مشروطه تا امروز تداوم یافته‌اند
اخبار کافه خبرنوید کلهرودی، دانش‌آموخته اندیشه سیاسی دانشگاه تهران، معتقد است برای فهم سرنوشت مشروطیت باید به «خیال اجتماعی» ایرانیان نگاه کرد؛ به مجموعه‌ای از ایده‌ها و تصورات ریشه‌داری که از مشروطه تا امروز تداوم یافته‌اند.
-
نوید کلهرودی: ریشه شکل‌گیری شورای نگهبان در تفکرات شیخ‌فضل‌الله نوری است / او نگران تجدد بود
اخبار کافه خبرنوید کلهرودی در این گفت‌وگو از نگاه شیخ فضل‌الله به مشروطه و نگرانی او از پیامدهای تجدد سخن می‌گوید.
-
نگاهی به «روایت و تجدد در ایران معاصر» نوشته سیدرضا حسینی
روایت‌هایی که مشروطه را ساختند / این کتاب از نقش تخیل اجتماعی در شکل‌گیری اندیشه سیاسی می‌گوید
اخبار اندیشهروایت و تجدد در ایران معاصر در نهایت، مخاطب را به تأمل در پرسش‌هایی فراتر از دوره مشروطه دعوت می‌کند: آیا سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌های سیاسی همواره عقلانی‌اند؟ روایت‌ها چگونه شهروندان را اقناع می‌کنند؟ و حاکمان و کنشگران سیاسی چگونه با ساختن یا تکیه‌کردن بر روایت‌ها، واقعیت اجتماعی را توضیح می‌دهند؟
-
ببینید| شاه را خدا برمی‌گزیند یا ملت؟/ ناسازه‌ای در قلب مشروطه
اخبار کافه خبرنوید کلهرودی در این گفت‌وگو بر این است که «الهیات سیاسی جدید در ایران نتوانست مفاهیم ملت، قانون و نمایندگی را به صورت نظری تبیین کند و درنهایت قافیه را به الهیات سیاسی قدیم باخت.»
-
در گفت‌وگو به مناسبت صدوبیست‌سالگی مشروطه بررسی شد
نوید کلهرودی: مشروطه شکست خورد چون نتوانست از «شاه» عبور کند/ توجیه شیخ فضل‌الله نوری برای ایستادن کنار محمدعلی‌شاه، خیلی هم غلط نیست
تاریخ ایران۱۲۰ سال پس از انقلاب مشروطه، مسئله محدود کردن قدرت و جایگزین کردن حاکمیت قانون به‌جای اراده فردی همچنان یکی از پرسش‌های اصلی سیاست ایران است. نوید کلهرودی معتقد است ناکامی مشروطه را باید در تداوم «ایده شاهی» و ناتوانی نیروهای تحول‌خواه در ساختن بدیلی نظری و نهادی برای آن جست‌وجو کرد؛ الگویی که به باور او از قاجار تا پهلوی و جمهوری اسلامی به شکل‌های متفاوت بازتولید شده است.
-
پارلمان علیه آزادی؟ / چرا روح «مشروطه» از قانون‌گذاری‌های اخیر رخت بربسته است؟
تاریخ جهانپارلمان زمانی واقعاً در سنت مشروطه قرار می‌گیرد که فقط محل اعمال قدرت اکثریت نباشد، بلکه یکی از مهم‌ترین ابزارهای مهار قدرت عمومی و حفاظت از حقوقی باشد که دولت، مجلس و حتی اکثریت نمی‌توانند به دلخواه خود آن‌ها را از انسان سلب کنند.
-
رازهای کتاب ممنوعه؛ چرا محمدرضا شاه دستور مصادره خاطراتِ مصطفی فاتح را صادر کرد؟
تاریخ ایرانمصطفی فاتح، چهره‌ای که شاه او را عامل بیگانه خواند و کتابش را توقیف کرد، در اثری ماندگار به کالبدشکافیِ سقوط تنها دولت ملیِ پس از مشروطه می‌پردازد.
-
آیا فرمانِ عزلِ مصدق قانونی بود؟
تاریخ ایرانآیا محمدرضا شاه پهلوی در چارچوب قانون اساسی مشروطه حق عزل محمد مصدق را داشت، یا فرمان او اقدامی برخلاف جایگاه تشریفاتی سلطنت بود؟ بررسی اصول قانون اساسی، عملکرد دولت مصدق و تجربه مشروطه ایران، پرسش پیچیده‌ای را پیش می‌کشد که پاسخ آن تنها با دوگانه «کودتا» یا «دولت قانونی» روشن نمی‌شود.
-
سند/ متمم قانون اساسی مشروطه با دستخط و امضای محمدعلی‌شاه
تاریخ ایرانبه مناسبت ۱۴ مرداد، بخشی از سند ۱۶ صفحه‌ای متمم قانون اساسی مشروطه مشتمل بر ۱۰۷ اصل که در سال ۱۳۲۵ قمری به توشیح محمدعلی‌شاه رسید، از گنجینه آرشیو ملی ایران معرفی می‌شود.
-
سایه اقتصادی‌نیا در نشست مجله سیاست‌نامه بررسی کرد
از حماسه‌سازی تا شعر صلح/ ریشه ادبیات دفاع مقدس در مشروطه و اشغال ایران توسط متفقین
اخبار اندیشه اقتصادی‌نیا در این نشست با تبیین پیوند عمیق و زبانی میان «شعر انقلاب» و «شعر جنگ»، نشان داد که استعاره‌های محوری ادبیات دفاع مقدس ریشه در سنت‌های شعری مشروطه و دوره اشغال ایران توسط متفقین دارند. وی با رد یکدست بودن ادبیات جنگ، آن را به دو جریان «رسمی-ترویجی» برای تهییج و افکارسازی، و «نقادانه-انسانی» متمرکز بر ویرانی، سوگ، مهاجرت و فقر تقسیم کرد. در نهایت، اقتصادی‌نیا با تحلیل تغییر لحن ادبیات از حماسه به تردید در سال‌های پایانی و پیدایش «شعر صلح» پس از پایان نبرد، تاکید کرد که آثار و پیامدهای روانی و اجتماعی جنگ هرگز محدود به جغرافیای جبهه‌ها نبوده و تا سال‌ها در حافظه جمعی جامعه باقی می‌ماند.
-
هدف میرزای نائینی در مشروطیت، مهار استبداد قاجار و حاکمیت قانون بود
اخبار دینمیرزای نائینی هدف علمای دین از حمایت از مشروطه را مهار استبداد شاهان قاجار، حاکمیت قانون، تحقق عدالت و کوتاه کردن دست بیگانگان می‌دانست.
-
عکس/ جشن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلستان برای سالروز تولد مظفرالدین‌شاه
تاریخ ایراندر توضیح عکس نوشته شده: جشن مولود اعلیحضرت مظفرالدین‌شاه در سردر سفارت انگلیس زمانی که ملت در آن‌جا متحصن بودند به جهت مشروطیت.