به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، با وجود گسترش فعالیتهای فکری و رسانهای در غرب درباره موضوع «پایان تاریخ» و اشاره به برخی نشانهها و وقایع مرتبط با آن در متون مقدس، مسئله نشانهها و رخدادهای پایان تاریخ در نظریههای معاصر غربی چندان پررنگ نیست. انتشار مقطعی مطالب و اخبار مربوط به نشانههای پایان جهان در سایتهای خبری، رسانهها و افکار عمومی غرب را میتوان یکی از پیامدهای همین خلأ موجود در نظریههای غربی دانست.
بنابر روایت الشیعه، ادیان آسمانی برخلاف مکاتب بشری، پایان تاریخ را رویدادی تصادفی یا حادثهای ناگهانی و غیرمنتظره نمیدانند، بلکه آن را بخشی از روند تکاملی تاریخ تلقی میکنند. از همین منظر، در ادیان الهی نشانههایی برای پایان تاریخ بیان شده است تا از این طریق، امید به آینده در دل انسان زنده بماند و زمینه آمادگی برای پذیرش این مرحله مهم از تاریخ افزایش یابد.
ختم نبوت و نزول آخرین شریعت که با ظهور پیامبر اسلام(ص) تحقق پیدا کرد، نخستین نشانه پایان تاریخ دانسته شده است.[1] در کنار این موضوع، وقایع و نشانههای دیگری نیز در منابع دینی پیشبینی شده که در ادامه به مهمترین آنها اشاره میشود.
۱- بحران معنویت در پایان تاریخ
بر اساس آموزههای اسلامی، پیش از ظهور امام زمان(عج)، فضای حاکم بر جهان با ظلم، گناه و فساد همراه خواهد بود: «ما اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ».[2] در این آیه، مردم آخرالزمان به عنوان افرادی معرفی شدهاند که در غفلت به سر میبرند و از خداوند رویگردان هستند.[3]
روایات فراوانی که در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده، بر وجود بحران معنویت در پایان تاریخ تأکید دارند؛ بحرانی که با ظهور منجی پایان مییابد و فساد، ظلم و بیعدالتی از میان خواهد رفت.[4]
۲- وقوع اختلافها و درگیریهای بسیار
افزایش اختلافات و درگیریها میان گروهها و جریانهای مختلف، یکی دیگر از نشانههای آخرالزمان و پایان تاریخ به شمار میرود.[5] قرآن کریم میفرماید: «فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ»؛[6] همچنین آیه «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأسَ بَعْض»[7] و آیه ۱۵۵ سوره بقره نیز در همین زمینه تفسیر شدهاند.[8]
۳- ظهور منجی بزرگ بشر
مهمترین رخداد در پایان تاریخ، ظهور منجی بزرگ بشریت، یعنی دوازدهمین امام شیعیان، برای رهایی انسانها از ظلم و فساد است.[9] قرآن کریم در این باره میفرماید: «وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً».[10]
بر این اساس، ظهور منجی را میتوان مهمترین نقطه تحول در تاریخ بشر دانست؛ رخدادی که با آن حق بر باطل غلبه میکند و مسیر جهان به سوی عدالت و رهایی انسانها تغییر مییابد.
۴- خروج سفیانی در پایان تاریخ
بسیاری از مفسران از ظهور لشکری طغیانگر در آخرالزمان سخن گفتهاند؛ لشکری که در سرزمینهای اسلامی به ظلم و تعدی میپردازد و سرانجام در منطقهای خارج از مدینه، یعنی بیداء، گرفتار عذاب الهی میشود. آیه «و لو تَری إِذ فَزِعُوا فَلَا فَوتَ و أُخِذوا مِن مَکان قریب»[11] از جمله آیاتی است که درباره این لشکر دانسته شده است.[12]
در روایات شیعه و اهل سنت، رهبر این لشکر «سفیانی» معرفی شده است.[13]
آیه «أَ فَأَمِنَ الَّذینَ مَکَرُوا السَّیِّاتِ أَن یَحْسِفَ اللهُ بِهِمُ الأَرضَ…»[14] نیز که توطئهگران را به فرو رفتن در زمین تهدید میکند، بر لشکر سفیانی تطبیق داده شده است.[15]
همچنین آیه «… ءَامَنوا بِما نَزَّلنا مُصَدِّقًا لِما مَعَکُم ذِینَ کَفَرُوا مِنْ مِن قَبْلِ أَن نَطْمِسَ وُجوهٌا فَنَرُدَّها عَلی أَدبارِهَا»[16] درباره بازماندگان لشکر سفیانی تأویل شده است؛ به این معنا که صورتهای آنان دگرگون شده و به پشت سرشان بازگردانده میشود.[17]
البته باید توجه داشت که به نظر میرسد عنوان «سفیانی» میتواند ناظر به یک جریان مشخص باطل و جور در برابر جریان حق باشد.
۵- ندای آسمانی در پایان تاریخ
بر اساس روایات شیعه، جبرئیل نخستین کسی خواهد بود که با امام زمان(عج) بیعت میکند و با صدایی بلند، به گونهای که صدای او به گوش همه جهانیان برسد، این آیه را تلاوت خواهد کرد: «أَتی أَمرُ اللَّهِ فَلاَ تَستَعجِلُوهُ».[18] یعنی فرمان خداوند فرا رسیده است؛ پس در وقوع آن شتاب نکنید.
آیه «وَ استَمِع یَومَ یُنادِ المُنادِ مِن مَکانِ قَریب * یَومَ یَسمَعونَ الصَّیحَةَ بِالحَقِّ ذلِکَ یَومُ الخروج»[19] نیز درباره همین رخداد تأویل شده است.[20]
۶- نزول حضرت عیسی(علیه السلام)
فرود آمدن حضرت عیسی(علیه السلام) از آسمان، یکی دیگر از رخدادهای پیشبینیشده برای آخرالزمان است: «و إِنَّه لَعِلمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمَتَرُنَّ بِها»[21]. همچنین در آیه دیگری آمده است: «وَ إِن مِن أَهلِ الکِتبِ إِلا لَیَوْمِنَنَّ بِهِ قَبلَ مَوتِهِ».[22]
مفسران با استناد به این آیات، بازگشت حضرت عیسی(ع) در آخرالزمان را پیشبینی کردهاند.[23] در روایات نیز تصریح شده است که حضرت عیسی(ع) در بیتالمقدس به نماز جماعت امام زمان(عج) اقتدا خواهد کرد و در جنگهای ایشان نیز حضور خواهد داشت.[24]
۷- رجعت در پایان تاریخ
در آموزههای شیعی، یکی دیگر از رخدادهای آخرالزمان «رجعت» است؛ به این معنا که گروهی از نیکوکاران و بدکاران دورههای گذشته بار دیگر زنده خواهند شد.
قرآن کریم میفرماید: «وَ یَومَ نَحشُرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوَجاً مِمَّن یُکَذِّبُ بِایتِنا».[25] این آیه از برانگیخته شدن گروهی از تکذیبکنندگان سخن گفته و نه همه آنان. به همین دلیل، روایات و مفسران شیعه میان مصداق این آیه و مسئله قیامت تفاوت گذاشته و آن را به آخرالزمان مربوط دانستهاند؛ دورهای که گروهی از نیکوکاران و بدکاران اعصار گذشته زنده میشوند و هر یک نتیجه دنیایی اعمال خود را خواهند دید.[26]
ظهور بندگان پیکارگر پیش از قیامت نیز در آیه «فَإِذا جاءَ وَعدُ أُولهُما بَعَثنا عَلَیکُم عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدید»[27] مطرح شده است. همچنین وعده الهی درباره مستضعفان تاریخ در آیه «و نُریدُ أَن نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرضِ و نَجعَلَهُم أَئِمَّةً و نَجعَلَهُم الورثین»[28] نیز از سوی برخی مفسران به رجعت تفسیر و تأویل شده است.
با این حال، درباره تفسیر این آیات دیدگاههای دیگری نیز مطرح شده است.
۸- صلح و آرامش پایدار در سراسر جهان
قرآن کریم میفرماید: «وَ عَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنوا… وَلَیُبدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أَمناً….»[29] همچنین آمده است: «إِنَّ الأَرضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَن یَشَاءُ مِن عِبادِهِ و العقبَةُ لِلمُتَّقین»[30] و «لِیُحِقَّ الحَقَّ َو یُبطل البطل».[31]
این آیات و آیات دیگری که از به ارث رسیدن زمین به صالحان و مستضعفان و جانشینی آنان در زمین سخن میگویند،[32] نشاندهنده این واقعیت دانسته شدهاند که سرانجام جهان پس از جهادی الهی به امامت امام زمان(عج)، به دست مؤمنان خواهد افتاد و جهانیان در سایه حکومت حضرت در فضایی همراه با صلح و معنویت زندگی خواهند کرد.[33]
افزون بر این، تحقق کامل آیاتی همچون «وَ لَه أَسْلَمَ مَن فِی السَّمَوتِ والأَرْضِ»[34]، «یُحیِ الأَرْضَ بَعدَ مَوتِها»[35]، «الیَومَ یَیْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن دِینِکُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَون»[36] و «یَومئذ یَفرُح المؤمِنونَ * بِنَصرِ اللهِ…»[37] نیز به این دوره زمانی نسبت داده شده است.[38]
نتیجهگیری
در ادیان الهی، نشانههایی برای پایان تاریخ مطرح شده تا امید به آینده در دل بشر زنده بماند و آمادگی او برای پذیرش این مرحله افزایش پیدا کند. بحران معنویت، گسترش اختلافها و درگیریها، ظهور منجی بزرگ بشریت، خروج سفیانی، ندای آسمانی، نزول حضرت عیسی(ع)، رجعت و برقراری صلح و آرامش پایدار در سراسر جهان، از مهمترین نشانههایی هستند که در آموزههای اسلامی درباره پایان تاریخ مطرح شدهاند.
در کنار این موارد، نشانههای دیگری نیز در آیات و روایات مورد توجه قرار گرفتهاند که از جمله آنها میتوان به ظهور دجال و هجوم یأجوج و مأجوج اشاره کرد.[39]
پینوشتها:
[1]. محمد صادقی؛ الفرقان؛ ج۲۷، ص ۱۰۹. ر.ک: محمد بن احمد قرطبی؛ تفسیر قرطبی؛ ج۱۶، ص۲۴۰.
[2]. انبیا: ۱.
[3]. محمد صادقی؛ الفرقان؛ ج ۱۹، ص ۲۳۹–۲۴۰.
[4]. محمد صدوق؛ کمال الدین؛ ص ۲۸۵؛ احمد بن حنبل؛ مسند احمد؛ ج ۳، ص ۲۷؛ سلیمان بن اشعث سجستانی؛ سنن ابی داوود؛ ج ۲، ص ۳۰۹–۳۱۰.
[5]. سید هاشم بحرانی؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج ۳، ص ۷۱۲.
[6]. مریم: ۳۷.
[7]. انعام: ۶۵.
[8]. علی بن ابراهیم قمی؛ تفسیر قمی؛ ج۱، ص ۲۳۲؛ عبد علی العروسی الحویزی؛ نور الثقلین؛ ج۱، ص۱۴۲.
[9]. ر.ک: سید هاشم بحرانی؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج۳، ص۵۷۶.
[10]. اسرا: ۸۱.
[11]. سبأ: ۵۱.
[12]. ناصر مکارم شیرازی و دیگران؛ تفسیر نمونه؛ ج ۱۸، ص ۱۵۴.
[13]. ر.ک: محمد بن جریر طبری؛ جامع البیان؛ مج ۱۲، ج ۲۲، ص ۱۲۹؛ عبدالرحمن سیوطی؛ الدر المنثور؛ ج ۶، ص۷۱۲–۷۱۴؛ محمد بن مسعود عیاشی؛ تفسیر العیاشی؛ ج ۲، ص ۵۷.
[14]. نحل: ۴۵.
[15]. ر.ک: سید هاشم بحرانی؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج ۱، صص ۳۵۲ و ۳۵۴.
[16]. نساء: ۴۷.
[17]. ر.ک: سید هاشم بحرانی؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج ۱، صص ۳۵۲ و ۳۵۴.
[18]. نحل: ۱.
[19]. ق: ۴۱–۴۲.
[20]. عبد علی العروسی الحویزی؛ نور الثقلین؛ ج ۵، ص۱۱۸–۱۱۹.
[21]. زخرف: ۶۱.
[22]. نساء: ۱۵۹.
[23]. محمد بن جریر طبری؛ جامع البیان؛ مج ۳، ج ۳، ص ۳۹۴–۳۹۶ و مج ۴، ج ۶، ص ۲۵–۳۰ و مج ۱۳، ج ۲۵، ص ۱۱۵–۱۱۶؛ ابوالفضل میبدی؛ کشف الاسرار؛ ج ۹، ص ۷۴ و ج ۲، ص ۱۴۳؛ ابن کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ ج ۱، ص ۵۸۹–۵۹۰.
[24]. فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع البیان؛ ج ۳، ص۲۱۱؛ عبد علی العروسی الحویزی؛ نور الثقلین؛ ج۱، ص ۵۷۱؛ محمود آلوسی؛ روح المعانی؛ ج ۱۴، ص ۱۴۷.
[25]. نمل: ۸۳.
[26]. فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع البیان؛ ج ۷، ص ۳۶۶؛ سید هاشم بحرانی؛ البرهان؛ ج ۴، ص ۲۲۸؛ محمد حسین طباطبایی؛ المیزان؛ ج ۱۵، ص ۳۹۷–۳۹۸.
[27]. اسرا: ۵.
[28]. قصص: ۵.
[29]. نور: ۵۵.
[30]. اعراف: ۱۲۸.
[31]. انفال: ۸.
[32]. انبیا: ۱۰۵؛ اعراف: ۱۳۷؛ قصص: ۵.
[33]. فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع البیان؛ ج ۷، ص۱۰۶؛ محمد بن مسعود عیاشی؛ تفسیر العیاشی؛ ج ۲، صص ۵۰، ۵۶، ۶۱؛ عبد علی العروسی الحویزی؛ نور الثقلین؛ ج ۲، ص ۵۷.
[34]. آل عمران: ۸۳.
[35]. حدید: ۱۷.
[36]. مائده: ۳.
[37]. روم: ۴–۵.
[38]. محمد بن مسعود عیاشی؛ تفسیر العیاشی؛ ج۱، صص ۱۸۳ و ۲۹۲؛ عبد علی العروسی الحویزی؛ نور الثقلین؛ ج ۵، ص ۲۴۲–۲۴۳؛ سید هاشم بحرانی؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ ج ۴، ص۳۳۶.
[39]. ر.ک: مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ دایرة المعارف قرآن کریم؛ ج۱، ص ۱۱۹–۱۲۴.
منابع
آلوسی، محمود؛ روح المعانی (تفسیر آلوسی)؛ به کوشش علی عبدالباری؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
ابن حنبل، احمد؛ مسند احمد؛ بیروت: دار صادر [بیتا].
ابن کثیر دمشقی اسماعیل بن عمرو، البدایة والنهایة، ط ۲، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
بحرانی، سیدهاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ قم البعثة، ۱۴۱۵ق.
سیوطی، عبدالرحمن؛ الدر المنشور؛ قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۰۴ق.
صادقی، محمد؛ الفرقان: تهران فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵ش.
طباطبائی، محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت اعلمی،۱۳۹۳ق.
طبرسی، فضل بن حسن؛ جوامع الجامع؛ به کوشش گرجی: تهران، [بیتا]، ۱۳۷۸ ش.
طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
طلوعی، محمود؛ فرهنگ جامع سیاسی؛ تهران: علم، ۱۳۸۵ش.
العروسی الحویزی، عبد علی؛ نور الثقلین، به کوشش هاشم رسولی محلاتی؛ قم: اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش.
عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی کتاب التفسیر؛ تصحیح هاشم رسولی محلاتی؛ تهران المکتبه الاسلامیه [بیتا].
قرطبی، محمد بن احمد؛ تفسیر قرطبی الجامع لاحکام القرآن؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
قمی، علی بن ابراهیم؛ تفسیر قمی، به کوشش الجزائری، قم: دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ دائرة المعارف قرآن کریم؛ قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران؛ تفسیر نمونه :تهران: دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ش.
میبدی، ابوالفضل؛ کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
نظر شما