به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تأمل در چگونگی تأمین روزی موجودات گوناگون، نکات شگفتانگیزی از قدرت و تدبیر خداوند را آشکار میکند. اگر در نظام ارتزاق موجودات مختلف از منابع طبیعی دقت کنیم، درمییابیم که مواد غذایی موجود در جهان با وجود محدود بودن، به گونهای در چرخه طبیعت قرار گرفتهاند که پایانپذیر نیستند. افزون بر این، شیوه بهرهمندی موجودات از روزی نیز با یکدیگر تفاوت دارد؛ گروهی مواد غذایی و رطوبت مورد نیاز خود را از زمین دریافت میکنند، برخی از آب بهره میگیرند، بعضی از هوا استفاده میکنند و گروهی نیز از طریق وابستگی به گیاهان یا حیوانات دیگر روزی خود را به دست میآورند.
اگر به سازوکار تأمین روزی موجودات از منابع طبیعی با دقت بیشتری نگاه کنیم، جلوههای جالب و شگفتانگیزی از قدرت و حکمت الهی را مشاهده خواهیم کرد که برخی از آنها چنین است:
الف) مواد غذایی زمین چگونه تمام نمیشوند؟
نخستین نکته این است که مواد غذایی موجود در کره زمین، با وجود محدود بودن، به پایان نمیرسند؛ زیرا چرخه و گردش مواد غذایی میان موجودات به شکلی دقیق تنظیم شده است که حتی اگر میلیونها سال مورد استفاده قرار گیرد، تغییر محسوسی در اصل این منابع ایجاد نمیشود.
برای نمونه، آب دریا به بخار تبدیل میشود و سپس در قالب باران دوباره به زمین بازمیگردد. درختان مواد مورد نیاز خود را از زمین دریافت میکنند و پس از آن، برگها و شاخههایشان بر اثر پوسیدگی به کود و موادی تبدیل میشود که دوباره مورد استفاده گیاهان قرار میگیرد. حیوانات نیز پس از استفاده از مواد غذایی، سرانجام به خاک بازمیگردند و بخشی از مواد مورد نیاز زمین را تشکیل میدهند. انسان اکسیژن را تنفس و گاز کربن تولید میکند و درختان نیز در مقابل، گاز کربن را دریافت کرده و اکسیژن آزاد میکنند و ...(۱)
این تبادلات و چرخه دائمی، پیوسته تکرار میشود. به همین دلیل، سفره بیپایان الهی همچنان گسترده است و موجودات مختلف از این خوان گسترده نعمت بهره میبرند.
یکی از شاعران در توصیف این چرخه چنین سروده است:
خلق بخشد خاک را لطف خدا *** تا خورد آب و بروید صد گیا
چون گیاهش خورد حیوان، گشت زفت *** گشت حیوان لقمه انسان و رفت
باز خاک آمد شد اکال(۲) بشر *** چون جدا شد از بشر روح و بصر
ذره ها دیدم دهانشان جمله باز *** گر بگویم خوردشان گردد دراز
جمله عالم آکل و مأکول(۳) دان *** باقیان را مقبل و مقبول دادن
ب) روزی موجودات چگونه و از چه راهی تأمین میشود؟
دومین نکته، تفاوت در شیوه تأمین روزی موجودات گوناگون است. برخی گیاهان مواد غذایی و رطوبت را مستقیماً از خاک دریافت میکنند، برخی دیگر از آب استفاده میکنند؛ مانند گیاهان شناور، گروهی از هوا بهره میگیرند و بعضی نیز برای تأمین نیازهای خود به گیاهان دیگر وابستهاند؛ مانند بسیاری از پیچکها.
نمونه شگفتانگیز دیگر را میتوان در موجودات اعماق دریا مشاهده کرد. حیواناتی که در عمق دریا زندگی میکنند، در مناطقی قرار دارند که اساساً امکان رشد گیاه در آنجا وجود ندارد؛ زیرا آخرین پرتوهای نور خورشید در عمق حدود ششصد تا هفتصد متری دریا به طور کامل از بین میرود و پس از آن، تاریکی مطلق و دائمی بر آبهای عمیق حاکم است.
با این حال، خداوند روزی این موجودات را از سطح آب برای آنها فراهم میکند. گیاهانی که در میان امواج و در معرض نور خورشید به مقدار فراوان رشد میکنند، پس از رسیدن و تأمین غذای موجودات سطح دریا، سنگین شده و به سمت اعماق فرو میروند. علاوه بر این، بقایای موجودات زنده سطح آب نیز مانند غذایی آسمانی به سوی موجودات ساکن اعماق دریا حرکت میکند.
در نظام شگفتانگیز طبیعت، گاهی پرندگان هوا روزی ماهیان دریا را فراهم میکنند و گاهی ماهیان دریا غذای پرندگان هوا میشوند. گاهی گیاهان به عنوان غذای حیوانات قرار میگیرند و در مواردی حیوانات، غذای گیاهان گوشتخوار میشوند. حتی گاهی باقیمانده و تفاله غذای یک موجود، به غذایی لذیذ برای موجودی دیگر تبدیل میشود.
برای نمونه، برخی نهنگهای دریایی پس از تغذیه از ماهیهای مختلف، مقداری از بقایای این ماهیها را در میان دندانهای خود باقی میگذارند. این نهنگها به ساحل نزدیک شده و دهان خود را مانند غاری بزرگ باز میکنند. گروهی از پرندگان ساحلی وارد دهان آنها میشوند و بقایای گوشت موجود در میان دندانها را که برایشان غذایی لذیذ محسوب میشود، بیرون آورده و میخورند. به این ترتیب، پرندگان عملاً دندانهای نهنگ را نیز تمیز میکنند و نوعی مسواک طبیعی و جالب برای او فراهم میشود.
در این همکاری شگفتانگیز، نهنگ نیز تا زمانی که آخرین پرنده از دهانش خارج نشده، فکهای خود را روی هم نمیگذارد. پس از آنکه دندانهایش کاملاً تمیز شد، دهان خود را میبندد و دوباره به اعماق دریا بازمیگردد.(۴)
برای درک بهتر علم و حکمت خداوند در تدبیر روزی انسان، کافی است سه مرحله جنینی، شیرخوارگی و دوران غذاخوری را مورد توجه قرار دهیم.
در مرحله جنینی، روزی انسان از طریق نظام پیچیده بند ناف و جفت و با ارتباط مستقیم با خون مادر تأمین میشود. پس از تولد نیز، در دوره شیرخوارگی، کودک نه دندانی برای جویدن غذا دارد و نه دستگاه گوارش او آمادگی پذیرش غذاهای سخت و سنگین را پیدا کرده است. در این مرحله، شیر مادر به عنوان غذایی لطیف و سرشار از مواد حیاتی، نیازهای او را تأمین میکند.
این شیر نه سرد است و نه گرم، نه شور و نه شیرین، نیازی به جویدن ندارد و برای هضم آن نیز معده و دستگاه گوارش کودک با دشواری روبهرو نیست.
در مرحله سوم، انواع غذاهای متنوع و مطبوع در اختیار انسان قرار گرفته و در وجود او احساسی قرار داده شده است که گرسنگی و تشنگی را به او اعلام میکند تا برای تأمین نیازهای حیاتی خود به سراغ غذا و آب برود. بهترین زمان غذا خوردن نیز زمانی است که این «زنگ» درونی به صدا درمیآید.
دانشمند مشهور روسی، «پاولف»، در این زمینه میگوید: «غذای طبیعی و مفید، غذایی است که با اشتها و لذت صرف شود».(۵)
امام صادق(علیه السلام) نیز در حدیث معروف مُفَضَّل، با اشاره به حکمت قرار گرفتن نیازهای مختلف در وجود انسان میفرماید:
«ای مفضّل! درست بیندیش در کارهایی که در انسان قرار داده شده، از قبیل غذاخوردن، خوابیدن و آمیزش جنسی و تدبیری که در آنها است. خداوند برای هریک از آنها در طبیعت آدمی، محرک و انگیزه ای قرار داده تا به سوی آن تحریک شود. گرسنگی، انسان را به سوی غذایی می فرستد که حیات بدن و قوامش در آن است و خستگی خوابی را می طلبد که راحت بدن و تجدید قوا در آن است و شهوت جنسی او را به آمیزشی دعوت می کند که دوام نسل و بقای نوع آدمی در آن است. هرگاه انسان این تحرکات را نداشت و می خواست از طریق تفکر و به خاطر نیاز بدن به سراغ این امور برود، چیزی نمی گذشت که بر اثر سستی و کوتاهی هلاک می شد، ولی خداوند بزرگ برای هریک از این نیازمندی های مهم و ضروری محرکی در طبع آدمی قرار داده است که او را به سوی این امور می راند».(۶)
در نهایت باید گفت که مجموعه شگفتیهای موجود در دستگاه آفرینش، نشانهای از عقل، نظم و تدبیر گستردهای است که بر نظام خلقت حاکم است. هر یک از این جلوهها میتواند انسان را در مسیر خداشناسی و شناخت بهتر آن مدبر حکیم یاری کند.(۷)
پینوشت:
(۱). البته این در روز است وگرنه در شب اکسیژن گرفته و کربن پس می دهد و در بعضی مواقع خوابیدن در شب در جنگل های انبوه موجب خفگی است.
(۲). صیغه مبالغه است به معنی بسیار خورنده.
(۳). آکل اسم فاعل به معنی خورنده و مأکول اسم مفعول به معنی خورده شده است در اینجا به معنی چیزی است که در معرض خوردن است.
(۴). فخررازی در تفسیر خود ضمن اشاره کوتاهی به این موضوع می افزاید که روی سر این پرنده چیزی شبیه به خار است که اگر حیوان تصمیم به بلعیدن آن پرنده گیرد آن خار او را آزار می دهد (مفاتیح الغیب، فخرالدین رازی ابوعبدالله محمد بن عمر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ قمری، چاپ: سوم، ج ۲۴، ص ۴۰۳، سورة نور، آیات ۴۱ الی ۴۲).
(۵). اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، پاک نژاد، رضا، بنیاد فرهنگی شهید دکتر پاک نژاد، تهران، ۱۳۶۶ شمسی، ج ۴، ص ۱۹۵.
(۶). توحید المفضل، مفضل بن عمر، محقق / مصحح: مظفر، کاظم، داوری، قم، بی تا، چاپ: سوم، ص ۷۵، )أفعال الإنسان فی الطعم و النوم و الجماع و شرح ذلک(بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، محقق / مصحح جمعی از محققان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ قمری، چاپ: دوم، ج ۳، ص ۷۸، باب ۴ (الخبر المشتهر بتوحید المفضل بن عمر).
(۷). گردآوری ازکتاب: اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، ناصر، مکارم شیرازی، تهیه و تنظیم: اکبر خادم الذاکرین، نسل جوان، قم، ۱۳۸۵ شمسی، چاپ: اول، ج ۱، ص ۶۶.
منبع: پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی
نظر شما