به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سالهای بسیاری از روزی که حضرت فاطمه معصومه(س) پس از سفری که مقصد نهایی آن شهر قم بود، در این سرزمین ماندگار شد، میگذرد؛ اما میراث این حضور تاریخی تنها به ساخت آرامگاهی برای زیارت محدود نماند. ورود حضرت معصومه(س) به قم سرآغاز ارتباطی عمیق میان یکی از بانوان خاندان اهلبیت(ع) و مردم ایران شد؛ ارتباطی که در طول قرنها در قالب زیارت، نذر، وقف، آیینها و حتی بخشهای مختلف زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم نمود پیدا کرده است.
بنابر روایت مهر، در سالروز ورود حضرت معصومه(س) به قم، کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» نوشته محمدحسین شمسایی و منتشرشده از سوی انتشارات بهنشر، فرصتی برای مرور همین پیوند تاریخی و فرهنگی فراهم میکند. این اثر تلاش دارد رابطه ایرانیان با حضرت معصومه(س) و آستان ایشان را از منظری متفاوت مورد بررسی قرار دهد.
روایت پیوند یک بانوی آسمانی با فرهنگ ایرانی
گاهی شخصیتهای تاریخی تنها در کتابها و اسناد باقی نمیمانند؛ بلکه حضور آنها در حافظه جمعی مردم ادامه پیدا میکند، با باورها و آیینهای جامعه درهم میآمیزد و حتی بر شهرسازی، معماری، ادبیات و سبک زندگی مردم اثر میگذارد. حضرت فاطمه معصومه(س) نیز از جمله شخصیتهایی است که حضورش در ایران چنین پیوندی ماندگار و عمیق ایجاد کرده است؛ پیوندی که کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» تلاش میکند ابعاد گوناگون آن را روایت کند.
محمدحسین شمسایی در این اثر، به جای آنکه صرفاً به زندگی و فضائل حضرت معصومه(س) بپردازد، رابطه میان این بانوی خاندان عصمت و مردم ایران را محور قرار داده است؛ اینکه ایرانیان در طول قرنها چگونه با حضرت و حرم ایشان ارتباط برقرار کردهاند و این ارتباط چه تأثیری بر فرهنگ عمومی آنان گذاشته است.
نویسنده در این کتاب به حضور یک شخصیت مقدس در بطن جامعه میپردازد؛ حضوری که به مرور مجموعهای از باورها، رفتارها، آداب و مناسک را شکل داده و بخشی از فرهنگ مردم را تحت تأثیر قرار داده است. از این منظر، حرم حضرت معصومه(س) تنها یک مکان برای زیارت نیست، بلکه در طول تاریخ به یکی از مراکز مهم فرهنگی، اجتماعی و مذهبی شهر قم و جامعه ایران تبدیل شده است.
یکی از موضوعات مهم مطرحشده در کتاب، جایگاه حضرت معصومه(س) در باور مردم درباره شفاعت و کرامت است. روایاتی که از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) درباره فضیلت زیارت ایشان نقل شده و پاداش زیارت آن حضرت را بهشت دانستهاند، در شکلگیری جایگاه ویژه ایشان در میان شیعیان تأثیر داشته است.
در فرهنگ عمومی نیز این باور شکل گرفته که توسل به حضرت معصومه(س) تنها برای طلب آمرزش و بهرهمندی از شفاعت در آخرت نیست؛ بلکه مردم در مشکلات و مسائل زندگی روزمره نیز به این آستان پناه بردهاند.
از ازدواج و فرزنددار شدن گرفته تا پیدا کردن خانه، رفع گرفتاریها و برآورده شدن حاجات، حرم حضرت معصومه(س) در حافظه و تجربه دینی مردم به عنوان مأمنی برای دعا و توسل شناخته شده است. نویسنده حتی نمونههایی از شخصیتهای علمی و فرهنگی را مطرح میکند که هنگام مواجهه با مشکلات علمی و فکری به این بارگاه پناه میبردند. از جمله این افراد ملاصدرا است که بنا بر روایت کتاب، هنگام ناتوانی در حل برخی مسائل علمی به حرم حضرت معصومه(س) میرفت و از ایشان طلب یاری میکرد.
حضرت معصومه(س) در فرهنگ و زندگی ایرانیان
پیوند مردم با این آستان تنها در زیارت و دعا خلاصه نشده است. نذر و وقف از جمله ماندگارترین جلوههای این ارادت در تاریخ حرم حضرت معصومه(س) به شمار میرود.
کتاب از گسترش سنت وقف از قرن ششم به بعد سخن میگوید؛ دورهای که مردم و حاکمان بخشی از اموال خود را برای اداره، آبادانی و توسعه این آستان اختصاص دادند. در میان نمونههای تاریخی، وقف شاهبیگیبیگم، همسر شاه اسماعیل صفوی، در سال ۹۲۹ قمری و وقف املاک مختلف در قم و سلطانیه از موارد قابل توجه است.
همچنین در این کتاب به وقف یک حلقه قنات از سوی ناصرالدینشاه قاجار و نذر فتحعلیشاه برای طلاکاری گنبد حرم نیز اشاره شده است.
در کنار موقوفات، نذرهای مردمی نیز بخشی از تاریخ اجتماعی حرم را رقم زدهاند. از این منظر، نذر را میتوان یکی از زبانهای ابراز ارادت مردم دانست؛ زبانی که در آن زائر فقط دریافتکننده فیض نیست، بلکه خود را در آبادانی و استمرار حیات یک مکان مقدس نیز سهیم میداند.
بخش دیگری از کتاب به آیینهایی اختصاص دارد که در طول زمان در ارتباط با حرم شکل گرفته یا تداوم یافتهاند. مراسم لالهگردانی و خطبهخوانی، آیینهای مربوط به جابهجایی کشیک خادمان، خدمت در حرم، برگزاری مراسم عقد، نامگذاری و حضور مردم هنگام تحویل سال از جمله نمونههایی هستند که پیوند میان حرم و زندگی روزمره ایرانیان را نشان میدهند.
در این میان، نوروز و مراسم تحویل سال در حرم حضرت معصومه(س) نمونهای قابل توجه از درهمآمیختگی عناصر فرهنگی ایرانی با مناسک مذهبی است. ایرانیان در یکی از قدیمیترین آیینهای فرهنگی خود، یعنی نوروز، به حرم میروند و آغاز سال تازه را در کنار مضجع بانویی از خاندان پیامبر(ص) تجربه میکنند. به این ترتیب، حرم علاوه بر کارکرد زیارتی، به بخشی از تقویم آیینی و حافظه فرهنگی مردم نیز تبدیل شده است.
کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» حتی فراتر از این موضوع، جایگاه حرم را در ارتباط با مفهوم پناه و امنیت اجتماعی نیز بررسی میکند. موضوع بستنشینی و پناه بردن افرادی که خود را مظلوم میدانستند، از جمله مواردی است که در کتاب مورد توجه قرار گرفته است. این سنت دستکم از دوره شاه عباس دوم در ارتباط با این آستان گزارش شده و نشان میدهد حرم در مقاطعی از تاریخ، تنها کارکرد مذهبی نداشته و نقش اجتماعی نیز پیدا کرده است.
ردپای حضرت معصومه(س) در زبان و ادبیات
تأثیر حضرت معصومه(س) بر فرهنگ ایرانی را میتوان در عرصه زبان و ادبیات نیز مشاهده کرد. شاعران فارسیزبان و عربزبان طی قرنها درباره فضائل، کرامات و جایگاه آن حضرت شعر سرودهاند و بخشی از این اشعار نیز در کتیبهها و قسمتهای مختلف حرم به یادگار مانده است.
در این اشعار، مضامینی همچون مدح و منقبت حضرت، دعوت به زیارت، بیان کرامات و توصیف معنویت و ارادت مردم دیده میشود.
گسترش شهر قم با ورود حضرت معصومه(س)
حضور حرم حضرت معصومه(س) تنها بر فرهنگ مردم تأثیر نگذاشته، بلکه در ساختار و توسعه شهر قم نیز نقش داشته است. در ابتدا میان محل دفن حضرت و بافت شهری فاصلهای وجود داشت، اما به تدریج شهر در اطراف حرم گسترش پیدا کرد؛ بهگونهای که امروزه این بارگاه در مرکز شهر قرار دارد.
مهاجرت علویان و سادات و همچنین شکلگیری مراکز علمی و مذهبی، از دیگر عواملی بودند که در این روند تأثیر داشتند و موجب شدند حرم حضرت معصومه(س) به یکی از محورهای اصلی حیات اجتماعی و فرهنگی قم تبدیل شود.
تاریخ ساخت و توسعه حرم نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. پس از دفن حضرت، ابتدا سایبانی ساده بر مزار ایشان ساخته شد و بعدها نخستین گنبد شکل گرفت و بنا در دورههای مختلف تاریخی توسعه پیدا کرد. این روند طولانی، نشانهای از ارادت و اهتمام مردم و حاکمان به این آستان است.
دوره صفویه یکی از مهمترین دورهها در توسعه حرم به شمار میرود. در دوره قاجار نیز اقداماتی مانند طلاکاری گنبد و وقف قنات، بر توسعه و رونق این مکان افزود.
شاید یکی از جذابترین نکاتی که کتاب به آن توجه کرده، تأثیر حضرت معصومه(س) بر جزئیاتی باشد که در نگاه نخست چندان مهم به نظر نمیرسند؛ از نامگذاری دختران با نام «معصومه» گرفته تا برگزاری عقد در حرم و حضور خانوادهها برای آغاز زندگی مشترک در جوار این بارگاه.
همین جزئیات نشان میدهد که ارتباط مردم با حضرت معصومه(س) صرفاً به مناسک رسمی مذهبی محدود نمانده و در لایههای مختلف زندگی روزمره آنان نیز حضور پیدا کرده است.
از این منظر، کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» را میتوان روایتی از یک رابطه تاریخی و فرهنگی دانست؛ رابطهای که در یک سوی آن مردم ایران با باورها، نذرها، زیارتها و آیینهای خود قرار دارند و در سوی دیگر، حرم بانویی از خاندان اهلبیت(ع) قرار گرفته که طی قرنها به یکی از مهمترین مراکز مذهبی و فرهنگی ایران تبدیل شده است.
محمدحسین شمسایی در این اثر تلاش کرده نشان دهد که حضور حضرت معصومه(س) در ایران تنها یک رویداد در تاریخ تشیع نیست؛ بلکه رویدادی است که طی قرنها بر فرهنگ عمومی، معماری، شهرسازی، ادبیات، مناسک و حتی انتخاب نامها اثر گذاشته است.
از همین رو، مطالعه این کتاب میتواند برای مخاطبی که میخواهد حرم حضرت معصومه(س) را نه فقط به عنوان یک مکان زیارتی، بلکه به عنوان بخشی از تاریخ و فرهنگ مردم ایران بشناسد، تجربهای متفاوت باشد.
«ایرانیان و حضرت معصومه(س)» در ۱۲۸ صفحه از سوی انتشارات بهنشر، وابسته به آستان قدس رضوی منتشر شده است؛ اثری که میکوشد با مرور باورها و رفتارهای مردم، تصویری از پیوند دیرینه ایرانیان با حضرت معصومه(س) ارائه دهد؛ پیوندی که در گذر قرنها نهتنها از میان نرفته، بلکه در قالب زیارتها، نذرها، آیینها، ادبیات و زندگی اجتماعی مردم همچنان ادامه پیدا کرده است.
نظر شما