نهج حیات| رمز پیروزی از نگاه امام علی(ع)؛ ۳ کاری که قبل از هر تصمیم باید انجام دهید

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تصمیم‌گیری درست، نیازمند تأمل، بررسی شرایط و گاهی سکوت است؛ نه اینکه انسان در برابر اتفاقات، به‌سرعت و بدون فکر واکنش نشان دهد.

بنابر روایت تسنیم، رسیدن به موفقیت فقط با انگیزه و تلاش امکان‌پذیر نیست؛ انسان باید در موقعیت‌های گوناگون بداند چه انتخابی مناسب‌تر است و پیش از هر اقدامی، پیامدهای تصمیم خود را ارزیابی کند. بسیاری از شکست‌ها به دلیل نداشتن توانایی نیست، بلکه از تصمیم‌های عجولانه و بی‌توجهی به نتایج رفتارها ناشی می‌شود. به همین دلیل، تدبیر و آینده‌نگری از پایه‌های مهم موفقیت در زندگی شخصی و اجتماعی به شمار می‌رود.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در سخنی کوتاه، مسیر روشنی برای دستیابی به پیروزی ترسیم می‌کنند؛ مسیری که از دوراندیشی آغاز می‌شود، با به‌کارگیری درست اندیشه ادامه پیدا می‌کند و با حفظ اسرار استحکام می‌یابد. حضرت می‌فرماید: «الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْیِ، وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ»؛ یعنی «پیروزی در دوراندیشی، و دور اندیشی در به کار گیری صحیح اندیشه، و اندیشه صحیح به راز داری است.»

این سخن به روشنی بیانگر آن است که تصمیم صحیح، نتیجه اندیشیدن، سنجیدن جوانب مختلف و در برخی مواقع سکوت و خویشتن‌داری است؛ نه واکنشی عجولانه در برابر حوادث.

امام علیه‌السلام در این کلام حکیمانه، راز موفقیت در کارها را در سه عبارت کوتاه بیان می‌کنند.

نخست می‌فرمایند:

گام اول «پیروزی در گرو تدبیر است»؛ (الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ).

«حَزْم» به معنای دوراندیشی و توجه به عاقبت امور است و یکی از مهم‌ترین عوامل دستیابی به پیروزی محسوب می‌شود. افرادی که سطحی‌نگر هستند و بیشتر گرفتار روزمرگی می‌شوند، در مواجهه با اتفاقات پیش‌بینی‌نشده، زودتر توان خود را از دست می‌دهند و ممکن است کنترل امور از دستشان خارج شود و در نهایت شکست بخورند.

در حدیث دیگری که در «غررالحکم» از امام علیه‌السلام نقل شده است، می‌خوانیم: «مَنْ أخَذَ بِالْحَزْمِ اسْتَظْهَرَ وَمَنْ أضاعَ الْحَزْمَ تَهَوَّرَ»؛ یعنی «کسی که حزم و دوراندیشی بر گیرد پیروز می‌شو و کسی که آن را ضایع کند به هلاکت می‌افتد».

گام دوم؛ دوراندیشی با به‌کارگیری اندیشه

امام علیه‌السلام در بخش دوم این سخن می‌فرمایند: «حزم و دوراندیشی در گروی به کار گرفتن فکر است»؛ (وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْیِ).

«اجالة» به معنای جولان دادن و «رأی» به معنای فکر و اندیشه است. منظور از جولان دادن فکر آن است که انسان در هنگام مواجهه با مسائل مهم، مانند سوارکاری که پیش از آغاز نبرد همه بخش‌های میدان را بررسی می‌کند تا نقاط قوت و ضعف را بشناسد، جوانب مختلف یک موضوع را مورد ارزیابی قرار دهد.

انسان باید یک مسئله را از جنبه‌های گوناگون بررسی کند و نکات مثبت و منفی آن را بدون اغماض ببیند تا در نهایت بتواند تصمیمی درست و سنجیده بگیرد.

شخصی نزد رسول خدا صلی‌الله علیه وآله آمد و از ایشان درخواست کرد او را نصیحت کنند. پیامبر(ص) از او پرسیدند: اگر تو را سفارش کنم، آن را می‌پذیری؟ مرد پاسخ داد: بله. پیامبر(ص) این پرسش را سه بار تکرار کردند و در هر سه مرتبه، آن مرد بر پذیرش سخن حضرت تأکید کرد. سپس رسول خدا(ص) فرمودند: «فَإِنِّی أُوصِیکَ إِذَا أَنْتَ هَمَمْتَ بِأَمْر فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ فَإِنْ یَکُ رُشْداً فَامْضِهِ وَ إِنْ یَکُ غَیّاً فَانْتَهِ عَنْهُ»؛ یعنی «من به تو سفارش می‌کنم هنگامی که تصمیم بر انجام کاری گرفتی، در عاقبت آن بیندیش؛ اگر کار صحیحی بود انجام بده و اگر گمراهی بود از آن خودداری کن».

بدیهی است که دوراندیشی تنها به استفاده از فکر شخصی محدود نمی‌شود و بهره‌گیری از دیدگاه و تجربه دیگران نیز در این زمینه اهمیت دارد. از همین رو، در حدیثی از امام باقر علیه‌السلام آمده است که از رسول خدا درباره معنای حزم و دوراندیشی پرسیدند و حضرت در پاسخ، مشورت با صاحب‌نظران و پیروی از آنان را مطرح کردند.

 گام سوم؛ رازنگهداری و حفظ اسرار

در برخی موقعیت‌ها، دستیابی به پیروزی به نقشه‌ها و تدابیر مختلف و پیچیده‌ای نیاز دارد که آگاه شدن دشمن از آنها می‌تواند همه برنامه‌ها را با شکست مواجه کند. از این رو، امیرالمؤمنین علیه‌السلام در سومین بخش از این سخن حکیمانه می‌فرمایند: «تفکر صحیح در گرو نگه داری اسرار است»؛ (وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ).

در حدیث دیگری از امام علیه‌السلام که در «غررالحکم» نقل شده است، می‌خوانیم: «سِرُّکَ أسیرُکَ فَانْ أفْشَیْتَهُ صِرْتَ أسیرَهُ»؛ یعنی «راز تو اسیر توست؛ اما اگر آن را افشا کردی تو اسیر آن می شوی».

امام جواد علیه‌السلام نیز در حدیثی می‌فرمایند: «إِظْهَارُ الشَّیْءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَةٌ لَهُ»؛ یعنی «اظهار کردن چیزی (سری از اسرار) پیش از آنکه مستحکم شود و به نتیجه برسد، موجب فساد آن است».

در شماری از روایات معصومین علیهم‌السلام نیز بر ضرورت مراقبت از اسرار تأکید شده و حتی توصیه شده است که انسان همه رازهای خود را با دوستانش نیز در میان نگذارد؛ چراکه ممکن است شرایط و روابط افراد در آینده تغییر کند.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: «لاَ تُطْلِعْ صَدِیقَکَ مِنْ سِرِّکَ إِلاَّ عَلَی مَا لَوِ اطَّلَعَ عَلَیْهِ عَدُوُّکَ لَمْ یَضُرَّکَ فَإِنَّ الصَّدِیقَ قَدْ یَکُونُ عَدُوَّکَ یَوْماً مَا»؛ یعنی «اسرارت را حتی به دوستت مگو مگر در آنجا که اگر دشمن تو بر آن سر آگاه شود ضرری به تو نمی رساند، زیرا دوست ممکن است روزی به صورت دشمن درآید».

گاهی انسان تصور می‌کند رازی را تنها با یک دوست مورد اعتماد در میان گذاشته است، اما ممکن است همان دوست نیز فرد دیگری را محرم اسرار خود بداند و نفر سوم نیز همین رفتار را تکرار کند. در چنین شرایطی، فرد پس از مدتی متوجه می‌شود رازی که تصور می‌کرد محفوظ مانده، میان افراد مختلف منتشر شده و بر سر زبان‌ها افتاده است.

در مجموع، کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام سه اصل اساسی را برای رسیدن به پیروزی پیش روی انسان قرار می‌دهد: دوراندیشی، اندیشه و بررسی جوانب مختلف و حفظ اسرار. بر اساس این نگاه، انسان باید پیش از تصمیم‌گیری عاقبت کار را بسنجد، در مسائل مهم از مشورت اهل نظر بهره بگیرد و تا زمانی که ضرورتی وجود ندارد، اسرار و برنامه‌های خود را آشکار نکند.

منبع: شرح پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، آیت‌الله مکارم شیرازی