به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، فقر تنها به معنای نداشتن مال و امکانات نیست؛ گاهی نیازمندی میتواند انسان را در موقعیتی قرار دهد که برای تأمین نیازهای خود ناچار شود دست یاری به سوی دیگران دراز کند.
بنابر روایت ابنا، امام علی(ع) در دعایی تأملبرانگیز، از خداوند میخواهد آبرو و شخصیت او را از پیامدهای فقر و نیازمندی حفظ کند.
آن حضرت میفرمایند:
«خداوندا آبرویم را با بینیازی [از خلق] محفوظ دار و شخصیتم را بر اثر فقر ضایع مکن، [تا اینکه مجبور نگردم] از کسانی درخواست روزی کنم که آنها خود، از تو روزی میطلبند و از افراد بدکردار و پست خواستار عطوفت و بخشش گردم و سرانجام به ستودن آن کس که به من چیزی عطا کرده، مبتلا شوم [هر چند شایسته ستایش نباشد] و به نکوهش کردن آن کس که مرا محروم داشته گرفتار گردم، هر چند در خور نکوهش نباشد.»
در متن عربی این دعا آمده است:
«اَللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسَارِ، وَ لا تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالاِْقْتَارِ»
واژه «یسار» در اینجا الزاماً به معنای ثروتمندی نیست؛ بلکه میتواند به معنای بینیازی از مردم و برخورداری از حدی از کفایت و عزت باشد؛ یعنی همان عفاف و کفاف.
همچنین درباره عبارت «وَ لا تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالاِْقْتَارِ» دو برداشت مطرح شده است؛ چراکه واژه «بذل» میتواند هم به معنای از دست دادن و ضایع کردن و هم به معنای فرسوده و بیارزش کردن باشد. بر این اساس، عبارت میتواند چنین معنا شود: «خداوندا شخصیت مرا به سبب فقر از من مگیر» یا «خداوندا شخصیت مرا به واسطه فقر به ابتذال نکشان».
فقر چگونه انسان را در موقعیت دشوار قرار میدهد؟
امام علی(ع) در ادامه دعا، به پیامدهایی اشاره میکنند که ممکن است در اثر فقر و نیازمندی برای انسان ایجاد شود.
نخست اینکه انسان ناچار شود روزی خود را از کسانی طلب کند که خودشان روزیطلب خداوند هستند:
«فَأَسْتَرْزِق طَالِبِی رِزْقِکَ»
یعنی: «تا از کسانی روزی بخواهم که خود، روزی تو را طلب میکنند.»
دومین پیامد آن است که انسان برای رفع نیاز خود، حتی مجبور شود از افراد بدکردار و فرومایه درخواست لطف و بخشش کند:
«وَ أَسْتَعْطِف شِرَارَ خَلْقِکَ»
در مرحله بعد، ممکن است شخصی که نیازمند شده است، به دلیل کمک گرفتن از دیگران، ناچار شود فردی را که به او چیزی بخشیده، بیش از اندازه ستایش کند؛ حتی اگر آن شخص شایسته چنین ستایشی نباشد:
«وَ أُبْتَلَی بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی»
از سوی دیگر، اگر کسی از کمک به او خودداری کند، ممکن است گرفتار نکوهش و سرزنش او شود؛ حتی در شرایطی که آن فرد مستحق سرزنش نباشد:
«وَ أُفْتَتَن بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی»
چرا امام علی(ع) از خداوند چنین درخواستی دارند؟
در ادامه این دعا، امام علی(ع) میفرمایند:
«وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الاِْعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ؛ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْء قَدِیرٌ»
یعنی سرانجامِ همه این امور در اختیار خداوند است؛ اوست که عطا میکند و بازمیدارد و بر هر چیزی تواناست.
در این بیان میتوان دو مرحله را از یکدیگر جدا کرد؛ مرحله نخست، زمانی است که نیاز و فقر، انسان را وادار میکند برای برطرف کردن حاجت خود به سراغ دیگران برود. مرحله دوم، زمانی است که پس از درخواست، فرد با واکنش طرف مقابل مواجه میشود؛ اگر چیزی دریافت کند، ممکن است به ستایش او گرفتار شود و اگر چیزی دریافت نکند، ممکن است او را سرزنش کند؛ حتی اگر نه شایسته ستایش باشد و نه مستحق نکوهش.
در همین زمینه گفته شده است:
«صاحِبُ الْحاجَةِ لا یَری إلاّ حاجَتَهُ»
یعنی: «صاحب حاجت جز حاجت خود چیزی نمیبیند.»
البته این عبارت، حدیث نیست و به عنوان یک ضربالمثل با صورتهای مختلف نقل شده است.
پیام مهم این دعای امام علی(ع)
آنچه در این سخن اهمیت دارد، توجه دادن انسان به عزت نفس و بینیازی از خلق است. انسان تا جایی که میتواند باید نیاز خود را از سرچشمه اصلی برطرف کند و دست نیاز خود را پیش از همه به سوی خداوند دراز کند؛ چراکه درخواست از خداوند، برخلاف وابستگی و نیازمندی به بندگان، با عزت انسان منافاتی ندارد.
این سخن به معنای آن نیست که هر فرد فقیر یا نیازمند الزاماً چنین پیامدهایی را تجربه میکند، بلکه امام علی(ع) به یکی از آثار طبیعی و دشواریهای فقر اشاره میکنند؛ اینکه تداوم نیازمندی ممکن است انسان را در شرایطی قرار دهد که برای حفظ زندگی خود ناچار به درخواست از دیگران شود و همین مسئله، زمینه برخی رفتارهای ناخواسته را فراهم کند.
از این منظر، مبارزه با فقر تنها مسئلهای اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند با حفظ کرامت، شخصیت و استقلال انسان نیز ارتباط داشته باشد. روح بلند امام علی(ع) نیز چنین وابستگی و نیازمندیای را نمیپسندد و از خداوند میخواهد او را از شرایطی که به چنین وضعیتی منتهی میشود، حفظ کند.
پینوشتها:
۱. صُن: از ریشه «صیانت» به معنای حفظ کردن و نگهداری کردن است.
۲. وجه: در اینجا منظور از «وجه»، آبرو، حیثیت و اعتبار انسان است.
۳. یسار: از ریشه «یُسر» گرفته شده و به معنای آسانی، گشایش و بینیازی است و در این عبارت بیشتر بر استقلال و برخورداری از حد کفایت دلالت دارد.
۴. جاه: به معنای مقام، منزلت، آبرو و شخصیت اجتماعی است.
۵. اقتار: از ریشه «قَتَر» به معنای تنگ گرفتن در هزینه و محدود کردن در خرج و معاش است.
۶. عبارت «صاحِبُ الْحاجَةِ لا یَری إلاّ حاجَتَهُ» حدیث نیست، بلکه به عنوان ضربالمثل و با صورتهای گوناگون نقل شده است. برای نمونه، در «کشف الخفاء» نیز با تعابیر مشابه آمده است.
۷. منبع: «پیام امام امیرالمؤمنین(علیهالسلام)»، آیتالله ناصر مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶، جلد ۸، صفحه ۴۲۷.
نظر شما