به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در نگاه آموزههای اسلامی، خانواده مجموعهای است که هر یک از اعضای آن متناسب با تواناییها، استعدادها و نقشهایی که بر عهده دارد، مسئولیتهایی را ایفا میکند. زن و مرد هر دو در شکلگیری و استحکام خانواده نقش دارند و تقسیم مسئولیتها نیز بر اساس ظرفیتها و وظایف تعریفشده برای هر یک صورت میگیرد.
بنابر روایت ایمانور، مهمترین مسئولیتهای زن در خانواده از منظر آموزههای اسلامی بررسی میشود؛ مسئولیتهایی که از قانت بودن و حفظ حریم خانواده تا مدیریت امور داخلی خانه، ایجاد آرامش، ساماندهی امور جاری و مدیریت اقتصادی را دربرمیگیرد.
قانت بودن زن در خانواده؛ اطاعت به معنای ضعف نیست
یکی از مسئولیتهایی که در آموزههای اسلامی برای بانوان در خانواده مطرح شده، «قانت بودن» است. قانت بودن به معنای اطاعت است، اما این مفهوم را نباید نشانه ضعف یا کمارزش بودن زن تلقی کرد.
اطاعت، لازمه هر نظام منسجم
اطاعت تنها به روابط زن و شوهر اختصاص ندارد و در هر نظامی که بر اساس برنامه و نظم شکل گرفته باشد، وجود مسئول و پذیرش مسئولیتهای او ضروری است.
در هر مجموعهای، هنگامی که مسئول مشخصی تعیین میشود، اختیاراتی نیز در چارچوب وظایف به او داده خواهد شد و سایر اعضا برای پیش رفتن امور باید به این ساختار پایبند باشند.
برای نمونه، در نظام آموزشی دانشگاه، دانشجو در امور درسی از استاد پیروی میکند و در محدوده قوانین آموزشی نیز ملزم به رعایت تصمیمات مسئولان مربوط است. اگر چنین نظمی وجود نداشته باشد، امور آن مجموعه به سامان نمیرسد.
از این منظر، قانت بودن نیز یک اصل عمومی در نظامهای سازمانیافته است و خانواده را نیز شامل میشود.
خانواده؛ نهادی با جایگاه ویژه
خانواده در نگاه اسلام نهادی مهم و دارای اهداف و کارکردهای مشخص است. به همین دلیل، برای اداره آن نیز نظام و مسئولیتهایی تعریف شده است.
قرآن کریم میفرماید:
«الرِّجالُ قَوّامونَ عَلَی النِّساءِ»؛ مردان سرپرست و مسئول خانواده هستند.
پس از بیان مسئولیت سرپرستی مرد، قرآن درباره زنان صالح میفرماید:
«فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ»
یعنی زنان صالح، اهل اطاعت هستند.
نکته مهم آن است که قرآن در این بخش صرفاً یک دستور مستقیم به زنان صادر نمیکند، بلکه قانت بودن را از ویژگیهای زنان صالح معرفی میکند؛ به این معنا که وقتی مرد به عنوان سرپرست خانواده معرفی شد، زن صالح نیز جایگاه و مسئولیت خود را در این ساختار میشناسد.
اطاعت، نشانه ضعف یا کاهش شخصیت نیست
اطاعت زن از شوهر در چارچوب مسئولیت کلی خانواده، نه به معنای ضعف زن است و نه به معنای پایینتر بودن جایگاه انسانی او.
زن و مرد از نظر کرامت انسانی برابرند و تفاوت مسئولیتهای آنان به معنای تفاوت در ارزش انسانی نیست؛ بلکه به تفاوت تواناییها و استعدادهایی بازمیگردد که برای هر یک در نظر گرفته شده است.
از این رو، انجام مسئولیتی که خداوند برای فرد تعیین کرده، نه تنها موجب کاهش شخصیت او نیست، بلکه میتواند نشانه وظیفهشناسی و پایبندی به فرمان الهی باشد.
ارزش اطاعت در خانواده
یکی از نکات مهم درباره اطاعت زن از شوهر این است که این اطاعت، در محدودهای که خداوند تعیین کرده، در حقیقت اطاعت از فرمان الهی است. اطاعت از خداوند نه ذلت است و نه مایه سرشکستگی، بلکه امری ارزشمند و موجب رشد انسان است.
همانگونه که اطاعت فرزند از پدر و مادر در چارچوب صحیح خود میتواند اطاعت از خداوند محسوب شود، رعایت مسئولیتهای تعریفشده میان زن و مرد نیز باید در همین چارچوب مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، هر یک از زن و مرد باید برای مسئولیتهای طرف مقابل احترام قائل باشند و در محدوده وظایف، همکاری و همراهی لازم را داشته باشند.
محدوده اطاعت زن از شوهر
این پرسش مطرح میشود که اطاعت واجب زن از شوهر در چه محدودهای قرار دارد؟
فقها برای اطاعت واجب، دو حوزه را مطرح کردهاند. یکی مربوط به مسائل زناشویی است که برای زن و مرد هر دو دارای احکام شرعی است، هرچند حدود و جزئیات آن متفاوت است و در اصطلاح فقهی از آن با عنوان «تمکین» یاد میشود.
حوزه دیگر به خروج زن از منزل مربوط میشود که در چارچوب احکام شرعی، رضایت و نظر شوهر در آن مطرح است.
این موارد، احکام شرعی مربوط به ساختار خانواده هستند و هدف از آن، سامان یافتن روابط و مسئولیتها در چارچوبی مشخص است.
حافظ بودن زن؛ پاسداری از حریم خانواده
در ادامه همان آیه، خداوند یکی دیگر از ویژگیهای زنان صالح را «حافظ بودن» معرفی میکند:
«فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلغَیبِ بِما حَفِظَ اللَّـهُ»
یعنی زنان صالح، مطیعاند و در غیاب شوهر، آنچه را خداوند به حفظ آن فرمان داده، پاسداری میکنند.
حفظ و پاسداری؛ وظیفهای برای همه مؤمنان
حافظ بودن تنها وظیفه زنان نیست. قرآن کریم مؤمنان را در موارد مختلف به حفظ و پاسداری دعوت کرده است.
یکی از این موارد، حفظ حدود الهی است. خداوند در قرآن میفرماید:
«التّائِبونَ العابِدونَ الحامِدونَ السّائِحونَ الرّاکِعونَ السّاجِدونَ وَ الحافِظونَ لِحُدودِ اللَّـهِ وَ بَشِّرِ المُؤمِنینَ»
در این آیه، حفظ حدود الهی در کنار عبادت، رکوع، سجود و دیگر صفات مؤمنان قرار گرفته است.
حدود الهی همان مجموعه دستورها و ممنوعیتهایی است که خداوند تعیین کرده است. در حوزه خانواده نیز حقوق و وظایف زن و مرد مشخص شده و از اعضای خانواده خواسته شده است این حدود را رعایت کنند.
حفظ پاکدامنی
یکی دیگر از مصادیق «حفظ»، پاسداری از حریم عفاف است. قرآن کریم در سوره احزاب میفرماید:
«إِنَّ المُسلِمینَ وَ المُسلِماتِ وَ المُؤمِنینَ وَ المُؤمِناتِ وَ القانِتینَ وَ القانِتاتِ وَ الصّادِقینَ وَ الصّادِقاتِ وَ الصّابِرینَ وَ الصّابِراتِ وَ الخاشِعینَ وَ الخاشِعاتِ وَ المُتَصَدِّقینَ وَ المُتَصَدِّقاتِ وَ الصّائِمینَ وَ الصّائِماتِ وَ الحافِظینَ فُروجَهُم وَ الحافِظاتِ وَ الذّاکِرینَ اللَّـهَ کَثیرًا وَ الذّاکِراتِ أَعَدَّ اللَّـهُ لَهُم مَغفِرَةً وَ أَجرًا عَظیمًا»
در این آیه، حفظ پاکدامنی برای مردان و زنان مؤمن مورد تأکید قرار گرفته است.
قرآن در آیات دیگری نیز از مؤمنانی یاد میکند که دامن خود را حفظ میکنند:
«وَ الَّذینَ هُم لِفُروجِهِم حافِظونَ»
در سوره نور نیز مردان و زنان مؤمن به کنترل نگاه و حفظ پاکدامنی سفارش شدهاند و درباره زنان، حفظ زینت و پوشش نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
مراقبت از نماز
یکی دیگر از مصادیق حفظ در قرآن، مراقبت و اهتمام به نماز است:
«وَ الَّذینَ هُم عَلی صَلَواتِهِم یُحافِظونَ»
همچنین در سوره بقره آمده است:
«حافِظوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الوُسطی وَ قوموا لِلَّـهِ قانِتینَ»
مراقبت از نماز در برخی تفاسیر و برداشتها به اهتمام به نماز اول وقت و زمان فضیلت آن نیز تفسیر شده است.
بنابراین، مفهوم «حفظ» در آموزههای قرآن گسترده است و همه مؤمنان در برابر مصادیق مختلف آن مسئولیت دارند.
زن در خانواده چه چیزهایی را باید حفظ کند؟
در محیط خانواده، زن نیز مسئولیت حفظ و پاسداری از اموری را بر عهده دارد. در آیه «حافِظاتٌ لِلغَیبِ بِما حَفِظَ اللَّـهُ» دو نکته مورد توجه قرار گرفته است؛ نخست حفظ در غیاب شوهر و دوم، پاسداری از اموری که خداوند حفظ آنها را خواسته است.
این مسئولیت میتواند مصادیق مختلفی داشته باشد؛ از حفظ پاکدامنی و حریم شخصی گرفته تا صیانت از آبروی خانواده، اموال، اسرار خانوادگی و شئون زندگی مشترک.
برای نمونه، زن نباید با بیان مسائل خصوصی خانواده یا سخن گفتن از همسر در غیاب او، حرمت و آبروی خانواده را خدشهدار کند.
جایگاه زن صالح در روایات
در روایات نیز از همسر صالح به عنوان یکی از نعمتهای ارزشمند الهی یاد شده است. پیامبر اکرم(ص) میفرمایند:
«مَا أَفادَ رَجُلٌ بَعدَ الإِیمانِ خَیراً مِن امرَأَةٍ ذاتِ دینٍ وَجَمالٍ تَسُرُّهُ إِذا نَظَرَ إِلَیها وَ تُطیعُهُ إِذا أَمَرَها وَ تَحفَظُهُ فی نَفسِها وَ مالِهِ إِذا غابَ عَنها»
در این روایت، همسر دیندار و صالح کسی معرفی شده است که حضورش موجب آرامش است و در غیاب شوهر، حریم خود، اموال و شئون زندگی مشترک را حفظ میکند.
حفظ خود در این روایت، به معنای رعایت حریم عفاف است و حفظ مال نیز میتواند به عنوان نمونهای از پاسداری از داراییهای خانواده در نظر گرفته شود؛ مسئولیتی که میتواند امور دیگری مانند آبرو، حیثیت و اسرار خانواده را نیز دربر بگیرد.
مدیریت داخلی خانواده؛ یکی از نقشهای مهم زن
پس از «قانت بودن» و «حافظ بودن»، سومین مسئولیت مهمی که برای زن در خانواده مطرح میشود، مدیریت امور داخلی خانه و تدبیر مسائل خانواده است.
در این نگاه، مدیریت کلی خانواده بر عهده مرد و مدیریت امور داخلی خانه بر عهده زن قرار داده شده است.
در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
«فالرَجُلُ سَیِدُ أهلِهِ وَالمَرأةُ سَیِّدَةُ بَیتِها»
یعنی مرد مسئول و سرپرست خانواده و زن مدیر و صاحب اختیار خانه خویش است.
این مدیریت میتواند در حوزههای مختلفی خودش را نشان دهد.
تدبیر برای ایجاد آرامش در خانه
خانه باید محل آرامش اعضای خانواده باشد و زن در ایجاد این آرامش میتواند نقش مهمی داشته باشد.
خداوند درباره فلسفه زوجیت میفرماید:
«لِتَسکُنوا إِلَیها»
خداوند همسرانی از جنس خود انسان برای او قرار داد تا در کنار یکدیگر به آرامش برسند.
بر اساس این نگاه، زن میتواند با اخلاق نیک، رفتار مناسب و تدبیر درست، فضای خانه را به محیطی آرام تبدیل کند. البته ایجاد آرامش تنها وظیفه زن نیست و مرد و فرزندان نیز هر یک در آن نقش دارند؛ اما مدیریت عاطفی و تنظیم بسیاری از روابط درون خانه میتواند با نقشآفرینی مادر و همسر تقویت شود.
پاسداری از مودت و رحمت
خانواده در نگاه قرآن جایگاه محبت و رحمت است. خداوند میفرماید:
«وَ جَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّةً وَرَحمَةً»
یعنی خداوند میان زن و شوهر مودت و رحمت قرار داده است.
بنابراین، محبت و رحمت سرمایهای است که با شکلگیری زندگی مشترک در اختیار خانواده قرار میگیرد و اعضای خانواده باید از آن مراقبت کنند.
در این میان، زن میتواند نقش قابل توجهی در حفظ صمیمیت، محبت و روابط عاطفی میان اعضای خانواده داشته باشد و در صورت ایجاد اختلاف یا فاصله عاطفی، با تدبیر برای اصلاح روابط تلاش کند.
ساماندهی امور روزمره خانه
یکی دیگر از عرصههای مدیریت داخلی، تنظیم امور جاری خانه است. برنامهریزی برای کارهای منزل، تقسیم مسئولیتها و توجه به تربیت فرزندان از جمله این موارد است.
مادر میتواند با تقسیم درست وظایف، زمینه مسئولیتپذیری فرزندان را نیز فراهم کند. برای نمونه، در برخی موارد میتوان متناسب با سن و توانایی کودک، مسئولیتی را به او سپرد و در شرایط مناسب برای انجام آن پاداشی در نظر گرفت.
البته در این زمینه باید به اقتضائات تربیتی توجه داشت؛ نباید برای هر کاری اجرت تعیین شود، زیرا ممکن است روحیه مسئولیتپذیری کودک آسیب ببیند. همچنین سن و شرایط کودک نیز باید در نظر گرفته شود.
مدیریت اقتصادی خانه
در خانواده، تأمین درآمد و تنظیم هزینهها میتواند میان زن و مرد تقسیم شود. در این نگاه، مرد درآمد را تأمین میکند و زن میتواند نقش مهمی در مدیریت و ساماندهی هزینههای منزل داشته باشد.
مدیریت اقتصادی خانه به معنای جلوگیری از اسراف و تبذیر، پرهیز از هزینههای غیرضروری و در عین حال توجه به نیازهای واقعی خانواده است.
یک خانواده موفق نیازمند آن است که منابع مالی خود را با تدبیر مدیریت کند تا هم از هدررفت جلوگیری شود و هم نیازهای ضروری اعضای خانواده نادیده گرفته نشود.
مدیریت روابط اعضای خانواده
مادر در شکلگیری روابط میان اعضای خانواده نیز تأثیر زیادی دارد؛ از رابطه فرزندان با پدر و مادر گرفته تا روابط میان خود فرزندان.
ایجاد فضای صمیمی، آموزش احترام متقابل، تقویت حسن معاشرت و کمک به حل اختلافات میان اعضای خانه، از جمله زمینههایی است که مادر میتواند در آنها نقش مؤثری داشته باشد.
در مجموع، مسئولیت زن در خانواده تنها به انجام امور خانه محدود نمیشود؛ بلکه در این نگاه، زن در حفظ حریم خانواده، ایجاد آرامش، ساماندهی امور داخلی، تربیت فرزندان، مدیریت اقتصادی و تنظیم روابط میان اعضای خانواده نیز نقش مهمی دارد.
بنابراین، خانواده زمانی میتواند مسیر رشد و تعالی را طی کند که هر یک از اعضای آن، ضمن شناخت حقوق و مسئولیتهای خود، برای انجام درست وظایف و احترام به نقش دیگر اعضا تلاش کنند.
نظر شما