به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از مهمترین آموزههای اخلاقی و اجتماعی در سیره امام علی(ع)، توجه به وضعیت فقرا، نیازمندان و محرومان جامعه و ضرورت دستگیری از آنان است. در نگاه امیرالمؤمنین(ع)، حمایت از اقشار نیازمند تنها یک رفتار فردی و اخلاقی نیست، بلکه از وظایف مهم اجتماعی و حکومتی به شمار میرود.
حدیث امام علی(ع) درباره کمک به نیازمندان و فقرا:
«خداوند روزی نیازمندان را در اموال ثروتمندان واجب کرده است و نیازمندی گرسنه نمیماند، مگر اینکه توانگری از حق او بهرهمند شده باشد.»
امام علی(ع) در دوران حکومت خود، در زمینه نحوه توزیع اموال بیتالمال بر دو اصل اساسی تأکید داشتند: رعایت عدالت در تقسیم اموال و توجه به حقوق عمومی مردم. از نگاه ایشان، یکی از موارد مهم مصرف بیتالمال، رسیدگی به وضعیت فقرا، مستمندان و افراد ازکارافتاده بود.
تأمین حقوق نیازمندان جامعه، نیازمند عزم عمومی، منابع مالی کافی و ایجاد سازوکار مناسب برای حمایت از آنان است. حمایت از محرومان به معنای توزیع فقر در جامعه نیست؛ بلکه میتواند به ریشهکن شدن فقر و در پی آن، توسعه و آبادانی جامعه کمک کند.
با حمایت صحیح از افراد نیازمند میتوان زمینه بازگشت آنان به جامعه را فراهم کرد و شرایطی به وجود آورد که بتوانند بار دیگر در بازار کار و تولید حضور پیدا کنند. چنین رویکردی همچنین میتواند به شکلگیری رقابتهای اقتصادی سالم و افزایش حجم و کیفیت تولیدات منجر شود.
حدیث امام علی(ع) درباره فقر و آثار آن بر دین و عقل
امام علی(ع) درباره آثار فقر و تهیدستی بر زندگی انسان میفرمایند:
«یا بُنَیَّ إنّی أَخافُ عَلَیکَ الفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنهُ فَإنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدّینِ، مُدْهِشَةٌ لِلْعَقْلِ، داعِیَةٌ لِلْمَقْت»
یعنی: «ای فرزند! من از تهیدستی بر تو هراسناکم؛ از فقر به خدا پناه ببر، زیرا فقر، دین انسان را ناقص، عقل را سرگردان و عامل دشمنی میشود.»
در این سخن، امام علی(ع) به سه پیامد مهم فقر اشاره میکنند: **نقصان در دین، آسیب به عقل و ایجاد دشمنی.** بنابراین، از نگاه ایشان، فقر صرفاً یک مشکل اقتصادی نیست، بلکه میتواند ابعاد فکری، اعتقادی و اجتماعی زندگی انسان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
حق نیازمندان و فقرا در اموال ثروتمندان
یکی دیگر از سخنان مهم امام علی(ع) درباره جایگاه فقرا و نیازمندان، به حق آنان در اموال ثروتمندان مربوط میشود. حضرت میفرمایند:
«خداوند روزی نیازمندان و فقرا را در اموال ثروتمندان واجب کرده است و نیازمندی گرسنه نمیماند، مگر اینکه توانگری از حق او بهرهمند شده باشد.»
(نهجالبلاغه، حکمت ۳۲۸)
این مفهوم در قرآن کریم نیز مورد تأکید قرار گرفته است. خداوند در سوره معارج، آیه ۲۵، میفرماید:
«وَ الَّذینَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالمَحْرُوم»
یعنی: «و آنها که در اموالشان حقّ معلومی برای تقاضاکننده و محروم قرار دادهاند.»
این آیه بر وجود حقی برای نیازمندان در اموال توانگران تأکید دارد. بر اساس این آموزه، افراد ثروتمند در برابر همنوعان محروم خود مسئولیت دارند و باید بخشی از دارایی خود را برای حمایت از آنان اختصاص دهند. این مسئله را میتوان در چارچوب مفهوم تکافل اجتماعی مورد توجه قرار داد.
در این نگاه، اختصاص بخشی از دارایی به افراد نیازمند، به معنای نادیده گرفتن مالکیت شخصی نیست، بلکه برای حفظ حقوق اجتماعی و حمایت از کسانی است که در تأمین نیازهای اساسی زندگی با مشکل مواجه هستند.
برخورد امام علی(ع) با پیرمرد نیازمند مسیحی
در سیره امام علی(ع) نمونهای روشن از توجه به نیازمندان، حتی فارغ از دین و آیین آنان، دیده میشود.
در دوران حکومت حضرت، روزی پیرمردی را دیدند که از مردم درخواست کمک میکرد. امام(ع) از اطرافیان درباره او پرسیدند. در پاسخ گفته شد که این مرد مسیحی است و در گذشته با کارگری زندگی خود را تأمین میکرد، اما اکنون به دلیل کهولت سن و ازکارافتادگی، دیگر کسی حاضر نیست او را به کار بگیرد.
امام علی(ع) در واکنش به این وضعیت فرمودند:
«از او کار کشیدید تا پیر و ناتوان شد و اکنون او را محروم میسازید! از بیتالمال به او انفاق و کمک کنید.»
(سیاستنامه امام علی، صفحه ۴۱۲، به نقل از تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، جلد ۶، صفحه ۲۹۳)
این روایت نشان میدهد که در نگاه امام علی(ع)، جامعه و حکومت در برابر افراد ناتوان و ازکارافتاده مسئولیت دارند و نمیتوان انسانی را که سالها برای جامعه کار کرده، پس از ناتوانی رها کرد.
حق معاش و زندگی شایسته برای نیازمندان
یکی دیگر از حقوق اساسی نیازمندان، برخورداری از معاش و امکان ادامه زندگی به شکل آبرومندانه است. امام علی(ع) درباره وظیفه ثروتمندان در برابر فقرا میفرمایند:
«خداوند بر ثروتمندان واجب کرده است تا از اموالشان به اندازه کفایت فقیران هزینه کنند. اگر نیازمندان، گرسنه یا عریان باشند، به سبب منع ثروتمندان است و خداوند از آنها در روز قیامت حساب میکشد و مجازات میکند.»
(موسوعة الامام علیّ بن ابیطالب، محمد محمدی ریشهری، جلد ۴، صفحه ۲۰۳)
تعبیر «بقدر ما یکفی فقراءهم» در این سخن امام، بیانگر آن است که نیازهای اساسی فقرا باید تأمین شود. این مسئولیت میتواند از سوی حکومت و همچنین افراد توانمند جامعه دنبال شود.
از این منظر، تکافل اجتماعی مسئولیتی عمومی است و بهویژه افراد ثروتمند وظیفه دارند در مسیر کاهش و از میان بردن فقر تلاش کنند.
البته میزان و تعریف فقر در هر دوره با توجه به شرایط اقتصادی و سطح زندگی مردم متفاوت است، اما تأمین حداقل امکانات لازم برای زندگی و برخورداری از حق حیات و معاش، مسئولیتی است که دولت و افراد مرفه جامعه باید نسبت به آن توجه داشته باشند.
توصیه امام علی(ع) به بخشش از مال
امام علی(ع) درباره مسئولیت انسان در برابر مالی که خداوند در اختیار او قرار داده است، میفرمایند:
«هرکس که خداوند مالی را به او ببخشد، باید به خویشاوند خود بخشش کند، و سفرههای مهمانی بگستراند، و اسیر را آزاد کند، و از آن به نیازمندان و بدهکاران بپردازد، و برای به دست آوردن ثواب الهی در برابر پرداخت حقوق الهی شکیبایی ورزد.»
(نهجالبلاغه، خطبه ۱۴۲)
بر اساس این سخن، مال و ثروت تنها وسیلهای برای تأمین نیازهای شخصی نیست، بلکه انسان در برابر دیگران نیز مسئولیتهایی دارد و باید بخشی از دارایی خود را در راه کمک به نیازمندان، بدهکاران و افراد گرفتار هزینه کند.
بخشش و انفاق برای رضایت خداوند
فرهنگ بخشش و انفاق در قرآن کریم نیز جایگاه ویژهای دارد. خداوند در سوره بقره، آیه ۲۶۵، میفرماید:
«مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ»
یعنی: «کسانی که اموال خود را برای خشنودی خدا و تثبیت (ملکات انسانی) در روح خود، انفاق میکنند.»
همچنین خداوند در سوره حشر، آیه ۷، میفرماید:
«ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَابْنِ السّبِیلِ کَیْ لا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الأغْنِیاءِ مِنْکُمْ»
یعنی: «آنچه را خداوند از اهل این آبادیها به رسولش بازگرداند، از آنِ خدا و رسول و خویشاوندان او، و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است، تا این اموال عظیم در میان ثروتمندان شما دست به دست نگردد.»
این آیه بر ضرورت توجه به گروههای محروم و جلوگیری از گردش و تمرکز ثروت در میان گروهی خاص تأکید دارد.
عدالت در توزیع ثروت از نگاه امام علی(ع)
از امام علی(ع) درباره نحوه تقسیم اموال میان مردم چنین نقل شده است:
«اموال را در بین مردم به طور مساوی تقسیم کردم، همانطور که پیامبر این چنین تقسیم میکرد، و آن را مانند گوی در بین ثروتمندان قرار ندادم تا دست به دست شود.»
این سخن نشاندهنده تأکید امام علی(ع) بر عدالت اقتصادی و جلوگیری از انحصار ثروت در میان گروهی خاص است.
از سوی دیگر، درباره وضعیت مردم کوفه در دوران حکومت امام علی(ع) نقل شده است:
«همه مردم کوفه از رفاه برخوردار هستند. پایینترین آنها (فقیرترین) نان گندم میخورند و سرپناه مناسب دارند و از آب سالم (فرات) مینوشند.»
(بحارالانوار، مجلسی، جلد ۴۰، صفحه ۳۲۷)
سفارش امام علی(ع) درباره حقوق محرومان
یکی از مهمترین سخنان امام علی(ع) درباره حمایت از طبقات محروم، در نامه ۵۳ نهجالبلاغه خطاب به مالک اشتر آمده است. حضرت میفرمایند:
«خدا را، خدا را درباره طبقه پایین جامعه در نظر داشته باش، مردمی که چارهای ندارند، از بیچارگان، نیازمندان، گرفتارانِ رنجور و ناتوانان زمینگیر. در بین این طبقه، افراد قانع و سؤالکننده وجود دارد. حقّی را که خداوند برای آن، نگهبانیاش را به تو سپرده، پاس بدار و بخشی از بیتالمال را به آنان اختصاص بده.»
(نهجالبلاغه، نامه ۵۳)
این فراز از سخنان امام علی(ع) به روشنی نشان میدهد که توجه به طبقات پایین جامعه و تأمین حقوق آنان، از وظایف مهم حکومت اسلامی است. حضرت بر مسئولیت حاکمان در برابر فقرا، نیازمندان، افراد ناتوان و کسانی که توان تأمین زندگی خود را ندارند تأکید میکنند.
در مجموع، در نگاه امام علی(ع)، کمک به فقرا و نیازمندان تنها یک اقدام خیرخواهانه فردی نیست؛ بلکه بخشی از مسئولیت اجتماعی و یکی از پایههای عدالت در جامعه به شمار میرود. از تأمین معاش محرومان گرفته تا رعایت حق آنان در اموال ثروتمندان و اختصاص بخشی از بیتالمال به نیازمندان، همه نشاندهنده جایگاه مهم حمایت از محرومان در اندیشه و سیره امیرالمؤمنین(ع) است.
نظر شما