به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماجرا از یک نذر آغاز شد؛ سه روز روزه و سه شب افطارهایی که غذای آن پیش از رسیدن به سفره خانواده، سهم مسکین، یتیم و اسیر شد. در روایتی مشهور، آیات ۶ تا ۲۵ سوره انسان به این ایثار امیرالمؤمنین(ع)، حضرت فاطمه(س) و فرزندانشان ارتباط داده شده است؛ آیاتی که از وفای به نذر، اخلاص در عمل و پاداشی سخن میگویند که خداوند برای این بندگان وعده داده است.
بنابر روایت فارس، آیات ۶ تا ۲۵ سوره انسان، از بندگانی سخن میگوید که برای رضای خداوند از غذای مورد علاقه خود میگذرند؛ آیاتی که در روایتی مشهور، ماجرای ایثار امیرالمؤمنین(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س) و فرزندان ایشان را روایت میکند؛ خانوادهای که غذای افطار خود را طی سه شب متوالی به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند.
چشمهای که بندگان خدا آن را جاری میکنند
سوره انسان پس از معرفی «ابرار» و اشاره به جامی که نوشیدنی آن با کافور آمیخته است، در آیه ششم تصویری متفاوت از نعمتهای بهشتی ارائه میکند: «عَیْنًا یَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا».
در این آیه، سخن از چشمهای است که بندگان خدا از آن مینوشند و میتوانند آن را هرگونه که بخواهند جاری سازند.
علامه طباطبایی در «المیزان»، واژه «تفجیر» را به معنای شکافتن و جاری کردن چشمه میداند و معتقد است این تعبیر بیانگر آن است که جریان این نعمت در اختیار بندگان خدا قرار دارد.
علامه طباطبایی در نکتهای قابل توجه احتمال میدهد که این آیات صرفاً گزارشی از نعمتهای آینده نباشند؛ بلکه حقیقت اعمال نیک انسان در آخرت به شکل نعمت آشکار شود. به این معنا که عملی مانند وفای به عهد یا اطعام نیازمند که در دنیا انجام میشود، در باطن خود حقیقتی دارد که در جهان آخرت به صورت نوشیدن از چشمه و بهرهمندی از نعمتهای الهی ظهور پیدا میکند.
نذری که حتی در سختی فراموش نمیشود
آیه هفتم بلافاصله به بیان ویژگیهای این بندگان میپردازد: «یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَیَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا».
آنان به نذر خود وفادارند و از روزی بیم دارند که شر و سختی آن همهجا را فرا میگیرد.
واژه «مستطیر» از ریشه «استطار» گرفته شده و به معنای گسترش یافتن و فراگیر شدن است و در ارتباط با قیامت، بر گستردگی و شدت هول و عذاب آن روز دلالت دارد.
نکته قابل توجه دیگر اینکه علامه طباطبایی، «وفای به نذر» را در همین معنای ظاهری و شناختهشده آن میداند و برای تعمیم این تعبیر به همه واجبات، دلیل کافی نمیبیند.
غذایی که دوستش دارند، اما برای خود نگه نمیدارند
یکی از برجستهترین ویژگیهای این بندگان در آیه هشتم بیان شده است: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا».
در روایتی مشهور، نزول این آیات در شأن حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) دانسته شده است.
ماجرا از نذری آغاز میشود که این خانواده برای برآورده شدن آن، چند روز روزه گرفتند. آنان در سه شب پیاپی، هنگام افطار، غذایی را که خود به آن نیاز داشتند، به ترتیب به یک مسکین، یک یتیم و یک اسیر بخشیدند و خود با آب افطار کردند.
پس از این ایثار، آیات سوره انسان نازل شد و این رفتار با تعبیر «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ» مورد ستایش قرار گرفت.
اهمیت این روایت در آن است که مفهوم «عَلَیٰ حُبِّهِ» را به شکلی عینیتر نشان میدهد؛ یعنی سخن از بخشیدن چیزی است که انسان خودش آن را دوست دارد و به آن نیاز دارد، نه چیزی که از مقدار اضافی آن صرفنظر کرده باشد.
در ادامه نیز عبارت «لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا» نشان میدهد که این اطعام با هدف دریافت پاداش یا تشکر دیگران صورت نگرفته است، بلکه «لِوَجْهِ اللَّهِ» و برای رضای خدا انجام شده است؛ اخلاصی که در این روایت، از ویژگیهای برجسته این خاندان معرفی میشود.
آنان غذایی را به مسکین، یتیم و اسیر میبخشند که خود به آن علاقه دارند و به آن نیازمندند. علامه طباطبایی نیز تأکید میکند که ضمیر «حُبِّهِ» در ظاهر به خود «طعام» بازمیگردد؛ بنابراین ارزش این عمل دقیقاً در این است که آنان از چیزی میگذرند که خود دوستش دارند.
«المیزان» برای روشنتر شدن این معنا، به آیه «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّیٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» نیز اشاره میکند.
از سوی دیگر، در این آیه سه گروه در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند: مسکین، یتیم و اسیر. این موضوع نشان میدهد که نیکی و احسان به گروه خاصی محدود نمیشود و حتی اسیری که ممکن است از جبهه مقابل باشد نیز میتواند از این سفره بهرهمند شود.
کار خیری که حتی تشکر هم برای آن خواسته نمیشود
آیه نهم، راز این رفتار را آشکار میکند: «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ، لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا».
منطق آنان روشن است؛ غذا دادن برای خداست و نه پاداشی میخواهند و نه حتی تشکر دیگران را. از این رو، در نگاه قرآن، ارزش یک عمل تنها به ظاهر کار خیر وابسته نیست، بلکه نیت فرد نیز در ارزش آن نقش اساسی دارد.
پس از آن، آیه دهم بار دیگر به موضوع قیامت بازمیگردد: «إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا».
آنان از روزی سخت و عبوس بیم دارند و همین ترس از حساب الهی، رفتار آنان را در زندگی دنیا جهت میدهد.
پاداشی فراتر از یک نعمت
نتیجه این رفتارهای خالصانه در آیات ۱۱ تا ۱۸ با جزئیات بیشتری بیان میشود: «فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَٰلِکَ الْیَوْمِ».
خداوند آنان را از شر آن روز حفظ میکند و «نَضْرَةً وَسُرُورًا» به آنان میبخشد.
سپس قرآن پاداش آنان را چنین بیان میکند: «وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِیرًا». آنان به سبب صبری که در مسیر بندگی داشتهاند، بهشت و لباسهای حریر دریافت میکنند.
در ادامه، تصویر نعمتهای بهشتی گستردهتر میشود؛ سایههای آرام، میوههایی که به آسانی در دسترس قرار دارند، ظرفهای نقرهای، جامهایی همچون بلور، نوشیدنی آمیخته با زنجبیل و چشمهای با نام «سَلْسَبِیل» از جمله نعمتهایی است که در این آیات به آنها اشاره شده است.
«شراب طهور»؛ نعمتی که پروردگار به آنان مینوشاند
در اوج این توصیفها، آیه ۲۱ میفرماید: «وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا».
در اینجا سخن از نوشیدنیای است که خود پروردگار به آنان مینوشاند؛ تعبیری که در میان مجموعه نعمتهای مادی و معنوی بهشت، جایگاهی ویژه دارد.
در نهایت، آیه ۲۲ میفرماید: «إِنَّ هَٰذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاءً وَکَانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُورًا».
یعنی این نعمتها پاداش شماست و تلاش و کوشش شما مورد قدردانی قرار گرفته است. بنابراین، هیچیک از رفتارهای خالصانه، از وفای به نذر گرفته تا بخشیدن غذایی که انسان خود به آن علاقه دارد، در نظام الهی بیپاسخ نمیماند.
پس از توصیف بهشت، نوبت به صبر پیامبر(ص) میرسد
از آیه ۲۳، فضای سوره تغییر میکند: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلًا».
پس از بیان سرنوشت نیکوکاران، خطاب قرآن به پیامبر(ص) میرسد و مأموریت ایشان یادآوری میشود: «فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ»؛ در برابر حکم پروردگارت شکیبا باش.
آیه ۲۴ نیز پیامبر(ص) را از اطاعت گناهکار و کافر برحذر میدارد و آیه ۲۵ راه استمرار این مسیر را بیان میکند: «وَاذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَةً وَأَصِیلًا».
بر این اساس، صفحه ۵۷۹ قرآن کریم تنها تصویری از نعمتهای بهشتی ارائه نمیکند؛ بلکه از یک سو الگویی از بندگی، صبر و ایثار را پیش روی انسان قرار میدهد و از سوی دیگر به پیامبر(ص) یادآور میشود که ادامه این مسیر، بدون صبر در راه خدا و یاد دائمی پروردگار امکانپذیر نیست.
در ادامه، تلاوت آیات ۶ تا ۲۵ سوره انسان، واقع در صفحه ۵۷۹ قرآن کریم، تقدیم مخاطبان میشود تا این آیات را ببینید و بشنوید.
نظر شما