به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سوره لقمان و سوره نور، اگرچه در ظاهر به موضوعات متفاوتی پرداخته‌اند، در لایه‌ای عمیق‌تر یک پیام مشترک را دنبال می‌کنند: نحوه حضور انسان در فضای عمومی، بخشی از اخلاق اوست. راه رفتن بدون تکبر و با حفظ اعتدال، در کنار کنترل نگاه و پرهیز از خیره شدن، از مهم‌ترین جلوه‌های احترام به خود و دیگران در جامعه به شمار می‌رود.
توصیه قرآن به اعتدال در راه رفتن و کنترل نگاه در فضای عمومی
دو آیه از قرآن کریم، یکی در سوره لقمان و دیگری در سوره نور، به موضوعاتی ظاهراً ساده اما مهم یعنی شیوه راه رفتن و چگونگی نگاه کردن توجه دارند؛ موضوعاتی که نشان می‌دهند انسان حتی پیش از آنکه سخنی بر زبان آورد، از طریق رفتار و حرکات بدن خود پیام‌های اخلاقی را به اطرافیان منتقل می‌کند.
بدن؛ زبانی که پیش از سخن گفتن پیام می‌دهد
انسان پیش از آنکه کلمه‌ای بر زبان بیاورد، با بدن خود با دیگران ارتباط برقرار می‌کند. نحوه ایستادن، شکل حرکت کردن، سرعت گام‌ها و حتی مسیر نگاه، همگی حامل پیام‌هایی هستند که بدون نیاز به گفت‌وگو به دیگران منتقل می‌شوند.
قرآن کریم نیز برخلاف تصور محدودکننده‌ای که آن را تنها کتابی درباره اعتقادات یا مناسک عبادی می‌داند، به همین ظرافت‌های رفتاری و اجتماعی توجه نشان داده است.
سوره لقمان و سوره نور را می‌توان از این منظر در کنار یکدیگر قرار داد؛ یکی به چگونگی حرکت انسان و دیگری به شیوه نگاه او توجه می‌دهد. این دو رفتار شاید در نگاه نخست امور ساده و روزمره‌ای باشند، اما در شکل‌گیری اخلاق اجتماعی و کیفیت حضور انسان در فضای مشترک جامعه نقش مهمی دارند؛ زیرا پیش از هر گفت‌وگوی مستقیم، همین رفتارهای بدنی هستند که نوع مواجهه انسان با دیگران را آشکار می‌کنند.
«واقصد فی مشیک»؛ دعوت قرآن به اعتدال در حرکت
در آیه ۱۹ سوره لقمان، خداوند از زبان لقمان حکیم خطاب به فرزندش می‌فرماید: «واقصد فی مشیک»؛ یعنی در راه رفتن خود میانه‌رو باش. این توصیه در کنار سفارش به پایین آوردن صدا، بخشی از مجموعه پندهای اخلاقی لقمان برای تربیت فرزندش است.
اما توجه قرآن به نحوه راه رفتن چه معنایی دارد و چرا چنین رفتار روزمره‌ای مورد تأکید قرار گرفته است؟
راه رفتن می‌تواند بازتابی از حالات درونی انسان باشد. فردی که با غرور و تکبر قدم برمی‌دارد، ممکن است برتری‌جویی درونی خود را در رفتار بیرونی به نمایش بگذارد. از سوی دیگر، راه رفتن بیش از اندازه سرافکنده و شکسته نیز لزوماً نشانه تواضع واقعی نیست و گاهی می‌تواند از ضعف اعتمادبه‌نفس یا حتی نوعی فروتنی ظاهری حکایت کند.
از این منظر، «میانه‌روی» در راه رفتن تنها یک توصیه ظاهری نیست؛ بلکه نشانه تعادل درونی انسان است؛ تعادلی که اجازه نمی‌دهد فرد نه به سمت غرور و خودبرتربینی برود و نه تواضع را به رفتاری ساختگی و افراطی تبدیل کند.
تکبر در خیابان؛ رفتاری شخصی با پیامد اجتماعی
در آیه ۱۸ سوره لقمان، پیش از سفارش به اعتدال در راه رفتن، آمده است: «ولا تمش فی الأرض مرحا»؛ یعنی با سرمستی و خودپسندی در زمین راه نرو.
این آیه تصویری از رفتاری ارائه می‌دهد که نمونه‌های آن را همچنان می‌توان در فضای شهری مشاهده کرد؛ فردی که با گام‌های سنگین و نمایشی حرکت می‌کند، نگاهش را از بالا به اطرافیان می‌اندازد و در رفتار خود چنان ظاهر می‌شود که گویی فضای عمومی متعلق به اوست.
چنین رفتاری صرفاً یک عادت فردی نیست، بلکه می‌تواند حامل پیامی اجتماعی باشد؛ گویی فرد به صورت غیرکلامی به اطرافیان می‌گوید: «من از شما برترم.»
نکته قابل توجه آن است که قرآن این رفتار را در بستر حضور انسان در «زمین» مطرح می‌کند؛ یعنی جایی که انسان با دیگران در یک فضای مشترک حضور دارد. از این منظر، تکبر زمانی که صرفاً در ذهن فرد باقی بماند، مسئله‌ای شخصی است، اما هنگامی که در رفتار اجتماعی و فضای عمومی نمود پیدا می‌کند، می‌تواند کرامت و آرامش دیگران را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سوره نور و مسئله نگاه؛ از دیدن تا مدیریت نگاه
اگر سوره لقمان بر حرکت و نحوه حضور جسمانی انسان تمرکز دارد، سوره نور به یکی دیگر از مهم‌ترین ابزارهای ارتباط انسان با محیط، یعنی چشم، توجه می‌کند.
در آیات ۳۰ و ۳۱ این سوره، مردان و زنان مؤمن به «غض بصر»؛ یعنی فروهشتن و کنترل نگاه، دعوت شده‌اند. این دستور را نمی‌توان به معنای بستن چشم یا کنار گذاشتن کامل نگاه به محیط اطراف دانست؛ بلکه مسئله اصلی، مدیریت آگاهانه نگاه و پرهیز از نگاه‌هایی است که می‌تواند حریم و کرامت دیگران را نادیده بگیرد.
نگاه انسان می‌تواند وسیله شناخت و ارتباط باشد، اما در عین حال ممکن است به ابزاری برای تعرض یا آزار تبدیل شود. نگاه می‌تواند محترمانه باشد یا احساس ناامنی و ناراحتی ایجاد کند. یکی از مسائلی که در فضای عمومی، از خیابان‌ها گرفته تا وسایل حمل‌ونقل عمومی، کمتر به آن توجه می‌شود، همین تفاوت میان «دیدن» و «خیره شدن» است.
خیره شدن؛ تعرضی خاموش به حریم دیگران
خیره شدن به دیگران از جمله رفتارهایی است که اگرچه مانند تخلفات رانندگی یا بی‌نظمی در صف، اثر فیزیکی آشکاری بر جای نمی‌گذارد، اما می‌تواند پیامدهای روانی و اجتماعی قابل توجهی داشته باشد.
فردی که در خیابان بارها با نگاه‌های طولانی و مکرر مواجه می‌شود، ممکن است احساس کند بدن و ظاهر او به موضوعی برای تماشا تبدیل شده است. این تجربه برای افرادی که ظاهر متفاوتی دارند نیز می‌تواند شدیدتر باشد؛ از نوع پوشش گرفته تا تفاوت‌های جسمانی که ممکن است آنها را در معرض نگاه‌های طولانی و ناخواسته قرار دهد.
از این منظر، «غض بصر» را می‌توان فراتر از یک حکم محدود فقهی درباره روابط جنسی دید؛ این مفهوم می‌تواند حامل یک اصل اخلاقی گسترده‌تر نیز باشد: رعایت کرامت انسان و به رسمیت شناختن حریم او در فضای عمومی.
دوربین تلفن همراه؛ وقتی نگاه قابلیت ثبت و انتشار پیدا می‌کند
آیات سوره نور در زمانی نازل شدند که ابزار اصلی نگاه، چشم انسان بود. اما در دنیای امروز، تلفن همراه امکان دیگری را نیز در اختیار انسان قرار داده است؛ ابزاری که می‌تواند مانند یک چشم مصنوعی، تصاویر و لحظات زندگی دیگران را ثبت کند.
فیلم‌برداری بدون اجازه از افراد در خیابان، تصویربرداری از فردی که در یک حادثه آسیب دیده یا حتی ثبت ناخواسته چهره عابران در پس‌زمینه یک ویدئو، نمونه‌هایی از موقعیت‌هایی هستند که مسئله حریم خصوصی را در فضای عمومی به شکل تازه‌ای مطرح می‌کنند.
تفاوت مهم اینجاست که نگاه مستقیم معمولاً گذراست، اما تصویر ثبت‌شده می‌تواند باقی بماند، بازنشر شود و بارها در معرض دید دیگران قرار گیرد. بنابراین، اگر یک نگاه ناخواسته می‌تواند در لحظه احساس ناخوشایندی ایجاد کند، ثبت و انتشار تصویر فرد بدون رضایت او ممکن است این تجربه را از یک اتفاق زودگذر به مسئله‌ای ماندگار تبدیل کند.
از همین رو، گسترش فناوری‌های تصویری، مسائل جدیدی را پیش روی اخلاق و حتی فقه معاصر قرار داده است که نیازمند بررسی دقیق‌تر است.
راه رفتن و نگاه کردن؛ دو جلوه از یک اخلاق اجتماعی
میان توصیه قرآن درباره نحوه راه رفتن و سفارش آن درباره کنترل نگاه، پیوندی قابل توجه وجود دارد. هر دو آموزه به شیوه حضور انسان در فضای عمومی مربوط می‌شوند؛ حضوری که باید با رعایت دیگران همراه باشد، نه با خودنمایی، تحقیر یا تعرض به حریم آنها.
فردی که با تکبر در خیابان حرکت می‌کند، ممکن است در رفتار خود نوعی احساس مالکیت نسبت به فضای عمومی نشان دهد. از سوی دیگر، کسی که بدون توجه به حریم دیگران به آنها خیره می‌شود، بدن و حضور انسان‌های دیگر را به موضوع تماشای خود تبدیل می‌کند.
در هر دو حالت، مسئله اساسی می‌تواند نادیده گرفتن «دیگری» باشد؛ یعنی فرد مقابل به عنوان انسانی مستقل با کرامت و حریم شخصی خود به رسمیت شناخته نمی‌شود.
از این منظر، کنار هم قرار دادن آموزه‌های سوره لقمان و سوره نور، تصویری گسترده‌تر از اخلاق اجتماعی در اختیار انسان قرار می‌دهد؛ اخلاقی که هم حرکت بدن و هم جهت نگاه را دربرمی‌گیرد.
تربیت گام و نگاه؛ فرآیندی که از کودکی آغاز می‌شود
نکته مهم دیگری که در این دو آموزه وجود دارد، وجه تربیتی آنهاست. لقمان حکیم توصیه‌های خود را در قالب پند و تربیت فرزند مطرح می‌کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد اصلاح رفتار انسان تنها با دستور و تذکر مقطعی شکل نمی‌گیرد، بلکه باید از سال‌های نخست زندگی و در محیط خانواده آغاز شود.
مدیریت نگاه نیز مهارتی نیست که بتوان انتظار داشت فرد یک‌شبه آن را به دست آورد. کنترل نگاه نیازمند تمرین، خودآگاهی و تکرار است.
به همین دلیل، اگر جامعه‌ای به دنبال شکل‌گیری فرهنگ احترام در فضای عمومی است، نمی‌تواند این مسئله را صرفاً به تذکرهای مستقیم و توصیه‌های کلامی در بزرگسالی محدود کند. رفتار والدین، معلمان و الگوهای اجتماعی در دوران کودکی می‌تواند نقش مهمی در شکل‌گیری عادت‌های رفتاری نسل آینده داشته باشد.
نتیجه‌گیری
سوره لقمان و سوره نور، اگرچه در ظاهر درباره موضوعات متفاوتی سخن می‌گویند، در نهایت می‌توانند ما را به یک حقیقت مشترک متوجه کنند: بدن انسان نیز مانند زبان او می‌تواند حامل پیام اخلاقی باشد.
نحوه راه رفتن، زمانی که از تکبر و خودنمایی فاصله می‌گیرد، و نگاه، زمانی که با احترام و کنترل همراه می‌شود، به بخشی از اخلاق حضور انسان در جامعه تبدیل می‌شوند.
این آموزه‌ها در دنیای امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند؛ زیرا دامنه نگاه انسان دیگر به چشم او محدود نیست. تلفن همراه و دوربین‌های دیجیتال امکان ثبت و انتشار تصویر دیگران را فراهم کرده‌اند و همین مسئله، مفهوم حریم انسانی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است.
بازخوانی این دو آیه نشان می‌دهد که اخلاق اسلامی تنها به گفتار، عبادت و رفتارهای آشکار محدود نمی‌شود؛ بلکه حتی ظریف‌ترین حرکات انسان را نیز دربرمی‌گیرد. از چگونگی برداشتن یک گام تا نحوه چرخاندن چشم، همه می‌توانند نشانه‌ای از نوع نگاه انسان به خود و دیگران باشند.
منبع:راسخون
نظر شما