به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، به مناسبت دهم آبان‌ماه و روز جشن آبانگان، علی نیکویی، دکتریی پژوهشگر هنر و تاریخ ایران باستان، در مقاله‌ای که در اختیار خبرآنلاین قرار داده به واکاوی جایگاه آب و ایزدبانوی آن «آناهیتا» در جهان‌بینی ایرانیان پرداخته و نشان داده است که چگونه این عنصر حیاتی از نیاز مادی فراتر رفته و در اسطوره‌ها، متون اوستایی و کتیبه‌های هخامنشی به نمادی از باروری، دین‌باوری و خرد زیست تبدیل شده است.
***
آب در تاریخ جوامع ایرانی چیزی فراتر از یکی از نیازهای روزمره زندگی بوده است، در سرزمینی که بخش بزرگی از آن را اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک در برمی‌گیرد دسترسی به آب و شیوه بهره‌برداری از آن نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، رونق کشاورزی، پرورش دام و استمرار حیات اجتماعی داشته است. رودها، چشمه‌ها و دیگر منابع آبی افزون بر کارکرد مادی خود در تجربه تاریخی مردمان این سرزمین جایگاهی ویژه یافته‌اند؛ زیرا زندگی، باروری زمین و تداوم نسل‌ها با حضور و جریان آب پیوندی ناگسستنی داشته است. اهمیت آب در جهان ایرانی به عرصه معیشت محدود نماند و در سنت‌های دینی نیز بازتاب یافت در این میان آناهیتا ایزدبانوی آب‌ها و باروری یکی از چهره‌های برجسته اساطیر و دین ایران باستان است؛ شخصیتی که بررسی جایگاه او می‌تواند بخشی از شیوه نگرش ایرانیان باستان به طبیعت، زندگی و نیروهای نگهدارنده جهان را آشکار کند؛ اما چگونه عنصری حیاتی چون آب در این سنت دینی از نیاز مادی فراتر رفت و در سیمای شخصیتی ایزدی معنایی دینی و اسطوره‌ای یافت؟ بررسی آناهیتا فرصتی است برای تأمل در این پرسش و شناخت پیوند میان طبیعت، باورهای دینی و تجربه زیسته ایرانیان باستان.
آناهیتا در اوستا؛ ایزدبانوی آب‌های نیرومند و پاک
یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت آناهیتا در دین ایران باستان «آبان‌یشت» پنجمین یشت[i] اوستا است؛ این سرود دینی که از بخش‌های بلند و نسبتاً محفوظ اوستا به شمار می‌رود به ستایش «اَردَوی‌سور اَناهیتا» اختصاص دارد؛ ایزدبانویی که با آب‌های روان، نیروی حیات و باروری پیوند دارد. مری بویس[ii] [ایران‌شناس برجسته] در مدخل آناهیتا در دانشنامه ایرانیکا این متن را بازتاب‌دهنده لایه‌های گوناگون سنت دینی ایرانی می‌داند که در گذر زمان در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. نام اوستایی این ایزدبانو «اَردَوی‌سور اَناهیتا»[iii] از سه جزء تشکیل شده است. معنای دقیق جزء نخست «اَردَوی» قطعی نیست بااین‌حال آن را بر پایه ملاحظات زبان‌شناختی با مفاهیمی چون رطوبت و آب پیوند داده‌اند. دو جزء دیگر معنای روشن‌تری دارند؛ «سورَ» به معنای نیرومند و توانمند است و «اَناهیتا» پاک، بی‌آلایش و پالوده معنا می‌دهد؛ بنابراین این نام را می‌توان به طور تقریبی با تعبیرهایی چون «آب نیرومند و پاک» توضیح داد.
در آبان‌یشت «آناهیتا» تنها به صورت مفهومی انتزاعی از آب ظاهر نمی‌شود، او شخصیتی ایزدی با قدرت و عاملیت مشخص است. در بندهای آغازین این یشت نیروی او با پاکیزگی زایشی، باروری زنان، جریان شیر مادران و افزایش دام‌ها و آبادانی سکونتگاه‌ها پیوند می‌یابد. همچنین او در هیئت رودی اسطوره‌ای توصیف می‌شود که از بلندی‌های کیهانی فرومی‌ریزد و آب‌های جهان را نیرو می‌بخشد. بدین ترتیب آب در سیمای آناهیتا نه‌فقط مایه حیات بلکه نیرویی فعال در تداوم و بالندگی آفرینش است.
یکی دیگر از ویژگی‌های مهم آناهیتا برخورداری او از شخصیت مستقل در روایت‌های دینی است، در بخش‌هایی از آبان‌یشت نیایشگران از او یاری می‌خواهند و برای برآورده‌شدن خواسته‌های‌شان به درگاهش نیایش می‌کنند در بخش‌های پایانی نیز سیمای او به صورت دوشیزه‌ای نیرومند و آراسته با پوشاک و زیورهای باشکوه تصویر می‌شود؛ این توصیف‌ها نشان می‌دهند که آناهیتا در تخیل دینی ایرانیان باستان هم با جریان عظیم و حیات‌بخش آب پیوند داشت و هم در قالب شخصیتی ایزدی با سیمایی متمایز و توانایی مداخله در امور جهان شناخته می‌شد.
آب، باروری و استمرار زندگی در جهان‌بینی ایرانیان باستان
آب در جوامع ایران باستان افزون بر اهمیت طبیعی یکی از عوامل تعیین‌کننده در شکل‌گیری و استمرار زندگی اقتصادی و اجتماعی بود؛ کشاورزی، دامداری و سکونت پایدار در بسیاری از مناطق این سرزمین به دسترسی به منابع آبی وابستگی داشت. رودخانه‌ها، چشمه‌ها و قنات‌ها امکان بهره‌برداری از زمین پرورش دام و تولید محصولات کشاورزی را فراهم می‌کردند و کمبود آب می‌توانست زندگی اجتماعات انسانی را با دشواری روبه‌رو سازد، ازاین‌رو آب در تجربه زیسته مردمان این سرزمین جایگاهی فراتر از یک عنصر طبیعی داشت. این اهمیت مادی در جهان‌بینی دینی ایرانیان باستان نیز بازتاب یافته است؛ در متون اوستایی آب از جایگاه ویژه‌ای در میان آفریده‌های نیک برخوردار است و پاکیزگی و پاسداشت آن با نظم آفرینش پیوند دارد؛ ارتباط آب با باروری زمین، رویش گیاهان، زایش دام‌ها و استمرار نسل انسان زمینه‌ای برای شکل‌گیری معنایی دینی پیرامون این عنصر فراهم می‌کرد.
در چنین نگرشی آب نه‌فقط وسیله‌ای برای رفع تشنگی یا آبیاری زمین بلکه نیرویی مرتبط با بالندگی و تداوم حیات به شمار می‌آمد. آناهیتا را می‌توان در مرکز این پیوند میان طبیعت و باورهای دینی بررسی کرد؛ او در سنت اوستایی با آب‌های نیرومند، باروری و فزونی بخشیدن به زندگی ارتباط دارد. شخصیت ایزدی آناهیتا این تصور را بازتاب می‌دهد که نیروهای طبیعت در جهان‌بینی ایرانیان باستان صرفاً پدیده‌هایی مادی نبودند بلکه می‌توانستند در قالب نیروهایی مقدس و برخوردار از عاملیت دینی شناخته شوند. البته نباید اهمیت آب در شرایط اقلیمی ایران را به‌تنهایی علت پیدایش پرستش آناهیتا دانست بلکه باید آن را یکی از زمینه‌های فهم جایگاه برجسته آب و ایزدبانوی آن در سنت دینی ایران باستان به شمار آورد.
آناهیتا در روزگار هخامنشی؛ شواهد تاریخی و جایگاه دینی
شناخت جایگاه آناهیتا در تاریخ ایران باستان تنها بر پایه متون اسطوره‌ای و سرودهای دینی امکان‌پذیر نیست؛ کتیبه‌های شاهنشاهی هخامنشی نیز شواهد مهمی درباره حضور این ایزدبانو در فضای دینی و سلطنتی آن روزگار در اختیار می‌گذارند. در این میان کتیبه‌های اردشیر دوم (۴۰۴ تا ۳۵۹ پیش از میلاد) اهمیت ویژه‌ای دارند زیرا نام آناهیتا در کنار اهورامزدا و میترا در شماری از کتیبه‌های این پادشاه آمده است. در کتیبه‌ای که در شوش به دست آمده و همچنین در کتیبه‌های همدان اردشیر دوم پس از یادکرد اهورامزدا از میترا و آناهیتا نیز نام می‌برد و از آنان برای حمایت از خود و پادشاهی‌اش یاری می‌طلبد؛ این هم‌نشینی نشان می‌دهد که آناهیتا در دستگاه اعتقادی و بیان رسمی سلطنت در روزگار این پادشاه جایگاهی شناخته‌شده داشته است. اهمیت این شواهد از آن جهت است که نام ایزدبانویی که پیش‌تر در متون دینی با آب، باروری و نیروی حیات پیوند یافته بود اکنون در اسناد رسمی شاهنشاهی نیز حضور دارد؛ بااین‌حال کتیبه‌های شاهی اطلاعات محدودی درباره چگونگی پرستش آناهیتا در اختیار ما می‌گذارند. از ذکر نام او در کنار دیگر ایزدان نمی‌توان به‌تنهایی درباره گستره جغرافیایی پرستش، شکل آیین‌های نیایشی یا وجود نیایشگاه‌های اختصاصی او در سراسر قلمروی هخامنشی داوری قطعی کرد همچنین نباید شواهد مربوط به دوره‌های بعد را بدون بررسی تاریخی به روزگار هخامنشی تعمیم داد؛ با وجود این محدودیت‌ها کتیبه‌های اردشیر دوم گواهی ارزشمند بر حضور آناهیتا در سنت دینی و زبان رسمی شاهنشاهی هخامنشی هستند، این اسناد نشان می‌دهند که آناهیتا تنها شخصیتی متعلق به روایت‌های اسطوره‌ای نبود بلکه نام و جایگاه او در بخشی از مناسبات دینی و سیاسی ایران دوره هخامنشی نیز بازتاب یافته بود.
نیایشگاه‌ها و بازنمایی آناهیتا؛ از شواهد باستان‌شناختی تا تفسیر تاریخی
شناخت آیین‌های مربوط به آناهیتا تنها از طریق متون دینی امکان‌پذیر نیست و شواهد تاریخی و باستان‌شناختی نیز در این زمینه اهمیت دارند؛ منابع تاریخی از وجود نیایشگاه‌هایی منسوب به این ایزدبانو در بخش‌هایی از ایران و سرزمین‌های هم‌جوار خبر می‌دهند بااین‌حال شناسایی مکان دقیق این نیایشگاه‌ها و تعیین ویژگی‌های معماری آن‌ها همواره با دشواری‌هایی همراه بوده است. مجموعه تاریخی کنگاور در غرب ایران یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هایی است که به نام نیایشگاه آناهیتا شهرت یافته است. هرچند برخی گزارش‌های تاریخی و پژوهش‌های اولیه این بنا را با پرستش آناهیتا مرتبط دانسته‌اند، بررسی‌های باستان‌شناختی و مطالعات مربوط به تاریخ‌گذاری آن درباره زمان ساخت و کارکرد مجموعه پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند. محوطه بیشاپور [در نزدیکی شهر کازرون استان فارس] نیز نمونه دیگری است که بنای مورد بحث در آن باتوجه‌به ویژگی‌های معماری و تأسیسات مرتبط با آب به عنوان نیایشگاهی احتمالی برای آناهیتا تفسیر شده است.
در زمینه بازنمایی تصویری آناهیتا نیز باید میان شواهد نسبتاً معتبر و انتساب‌های احتمالی تمایز گذاشت؛ نقش‌برجسته طاق‌بستان که در آن پیکره‌ای زنانه در صحنه اعطای فرّ شاهی به خسرو دوم [خسروپرویز] حضور دارد از مهم‌ترین نمونه‌های تصویری مرتبط با این ایزدبانو به شمار می‌رود، بااین‌حال همه پیکره‌های زنانه بناهای ستون‌دار یا فضاهای مرتبط با آب را نمی‌توان بدون شواهد مستقل به آناهیتا نسبت داد. ازاین‌رو شواهد باستان‌شناختی زمانی در شناخت جایگاه آناهیتا ارزش بیشتری می‌یابند که در کنار متون تاریخی، کتیبه‌ها و ویژگی‌های معماری بررسی شوند؛ چنین رویکردی امکان می‌دهد میان واقعیت‌های مستند و فرضیه‌های پژوهشی تمایز بگذاریم و از تبدیل برداشت‌های احتمالی به واقعیت‌های قطعی تاریخی پرهیز کنیم.
آناهیتا و مفهوم «خردِ زیست»؛ از باور دینی تا مسئولیت در برابر زندگی
بازخوانی جایگاه آناهیتا در سنت دینی ایران باستان فرصتی برای تأمل در نسبت میان انسان، طبیعت و استمرار زندگی فراهم می‌کند در این سنت آب تنها عنصری برای رفع نیازهای روزمره نبود بلکه با مجموعه‌ای از مفاهیم بنیادین همچون باروری، پاکیزگی، زایش و بالندگی پیوند داشت؛ اهمیت این پیوند را می‌توان در توصیف‌های آبان‌یشت از آناهیتا مشاهده کرد، ایزدبانویی که نیروی او با باروری انسان و فزونی دام‌ها و جریان حیات در طبیعت ارتباط دارد. از این نگاه آناهیتا را می‌توان بازتابی از نگرشی دانست که در آن عناصر طبیعی به‌ویژه آب از جایگاهی فراتر از کارکرد مادی برخوردار می‌شدند. تبدیل آب به موضوع ستایش دینی نشان‌دهنده اهمیت معنایی آن در جهان‌بینی ایرانیان باستان است، جهانی که در آن استمرار زندگی با نیروهای طبیعت و نظم‌آفرینش پیوندی نزدیک داشت. در چنین چارچوبی پاسداشت آب نیز می‌توانست واجد معنایی دینی و اخلاقی باشد هرچند برای شناخت دقیق حدود و شکل این مسئولیت باید به شواهد تاریخی و متون دینی مراجعه کرد.
امروزه می‌توان این نگرش را از منظر مفهومی که «خرد زیست» می‌نامیم دوباره بررسی کرد؛ خردی که بر شناخت وابستگی زندگی انسان به طبیعت و درک اهمیت نیروهای پشتیبان حیات تأکید دارد؛ البته نباید این برداشت را با مفهوم امروزی حفاظت محیط‌زیست یکسان دانست یا ادعا کرد که ایرانیان باستان نظامی مدون و مشابه اندیشه‌های محیط‌زیستی معاصر داشته‌اند. آن‌چه شواهد تاریخی نشان می‌دهند جایگاه برجسته آب در باورهای دینی و فرهنگی آنان است. آناهیتا از این منظر تنها ایزدبانوی آب‌ها نیست او دریچه‌ای برای شناخت رابطه میان باور دینی و ارزش‌گذاری بر عناصر بنیادین زندگی است. مطالعه جایگاه او یادآور این نکته است که فهم طبیعت و وابستگی انسان به آن از گذشته‌های دور یکی از زمینه‌های شکل‌گیری معنا در فرهنگ‌های انسانی بوده است.
آبانگان؛ تداوم یادبود آب و بازخوانی میراث‌فرهنگی
آبانگان از جشن‌های شناخته‌شده در گاه‌شماری سنتی ایرانی فرصتی برای بازخوانی جایگاه آب در فرهنگ و باورهای ایرانی فراهم می‌کند. در سنت زرتشتی آبان به آب‌ها اختصاص دارد و ستایش آب و پاسداشت جایگاه آن در کنار دیگر عناصر نیک آفرینش از اهمیت دینی برخوردار است. پیوند آبانگان با آناهیتا نیز از همین زمینه فرهنگی و دینی سرچشمه می‌گیرد؛ ایزدبانویی که در سنت اوستایی با آب‌های نیرومند، پاکیزگی و باروری شناخته می‌شود. بااین‌حال بررسی تاریخی این جشن نیازمند تمایز میان شواهد کهن، روایت‌های متأخر و شیوه‌های امروزی برگزاری آن است. آگاهی از جایگاه آب در اوستا یا شناخت آناهیتا در آبان‌یشت به‌تنهایی برای اثبات استمرار بدون وقفه همه جزئیات آداب‌ورسوم آبانگان از دوران باستان تا امروز کافی نیست، آن‌چه اهمیت دارد شناخت لایه‌های گوناگون معنایی این مناسبت و چگونگی بازتاب ارزش آب در سنت‌های فرهنگی ایرانی است. آبانگان را می‌توان فرصتی برای بازاندیشی در میراثی دانست که در آن طبیعت، زندگی و باورهای انسانی به یکدیگر پیوند خورده‌اند؛ مطالعه این جشن فراتر از شناخت یک مناسبت در تقویم یادآور اهمیت بررسی تاریخی رابطه انسان با عناصر بنیادین حیات است؛ رابطه‌ای که شناخت آن می‌تواند در روزگار ما نیز به تأملی دوباره درباره ارزش آب و ضرورت پاسداشت منابع حیاتی بینجامد.
نتیجه‌گیری؛ آناهیتا و بازخوانی یک میراث ایرانی
آناهیتا یکی از چهره‌های برجسته سنت دینی ایران باستان است که بررسی جایگاه او دریچه‌ای برای شناخت پیوند میان باورهای دینی، طبیعت و تجربه زیسته ایرانیان می‌گشاید. آبان‌یشت با توصیف ویژگی‌ها و توانایی‌های این ایزدبانو نشان می‌دهد که آب در جهان‌بینی دینی ایرانیان تنها عنصری طبیعی نبود بلکه با پاکیزگی، باروری و استمرار حیات پیوندی عمیق داشت؛ در کنار این شواهد کتیبه‌های اردشیر دوم نیز حضور آناهیتا را در فضای رسمی و سلطنتی دوره هخامنشی تأیید می‌کنند و امکان بررسی تاریخی جایگاه او را فراتر از روایت‌های اسطوره‌ای فراهم می‌آورند. بازخوانی این میراث نشان می‌دهد که شناخت باورهای ایرانیان باستان بدون توجه به جایگاه عناصر بنیادین طبیعت در نظام معنایی آنان کامل نخواهد بود؛ آناهیتا در این میان نمادی از پیوند میان آب و نیروهای زاینده زندگی است، پیوندی که می‌توان آن را از منظر مفهوم امروزی «خرد زیست» نیز بررسی کرد. این تعبیر نه نام یک مکتب باستانی بلکه چارچوبی معاصر برای اندیشیدن به رابطه انسان با طبیعت و ارزش عناصر پشتیبان حیات است. شاید یکی از مهم‌ترین درس‌های بازخوانی آناهیتا همین باشد که پاسداشت زندگی بدون شناخت و ارج‌نهادن به سرچشمه‌های آن امکان‌پذیر نیست.
[i] یشت (Yašt): بخشی از اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، شامل سرودها و نیایش‌هایی در ستایش ایزدان و نیروهای مینوی ایران باستان است. یشت‌ها از کهن‌ترین لایه‌های ادبیات دینی و اسطوره‌ای ایرانی به شمار می‌روند و اطلاعات ارزشمندی درباره باورهای دینی، اساطیر، شخصیت‌های پهلوانی، آیین‌ها و جهان‌بینی ایرانیان پیش از اسلام در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.
[ii] مری بویس (Mary Boyce, ۱۹۲۰–۲۰۰۶): ایران‌شناس و پژوهشگر برجسته بریتانیایی بود که بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه تاریخ، دین و فرهنگ ایران باستان، به‌ویژه آیین زرتشتی، اختصاص داد. پژوهش‌های او درباره متون اوستایی، سنت‌های دینی زرتشتی و تاریخ تحول این آیین، تأثیر چشمگیری بر مطالعات ایران‌شناسی گذاشته است. کتاب سه‌جلدی تاریخ زرتشتیان از آثار شناخته‌شده اوست.
[iii] Arədvī Sūrā Anāhitā
۲۵۹
نظر شما