خسروپناه: تمدن‌سازی بدون خودآگاهی فلسفی ممکن نیست

خسروپناه در درآمد کتاب، خودآگاهی فلسفی را از مقدمات ضروری تمدن‌سازی اصیل می‌داند و معتقد است این خودآگاهی از مسیر نقد و سنجش سنت‌های فکری به دست می‌آید.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین و اندیشه ایبنا، کتاب «مکاتب فلسفی غرب» تألیف عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، با رویکردی تاریخی، تحلیلی و انتقادی در ۱۷ گفتار از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد؛ اثری که نویسنده آن را حلقه‌ای میانی در منظومه‌ای فکری از حکمت اسلامی و فلسفه تطبیقی تا شناخت مکاتب فلسفی غرب، فراتر از آشنایی با تاریخ و آرای فیلسوفان، زمینه‌ای برای فهم ریشه‌های فکری جهان جدید، ارزیابی مبانی تمدن معاصر و شکل‌گیری گفت‌وگویی انتقادی میان سنت‌های فلسفی به شمار می‌رود. کتاب «مکاتب فلسفی غرب» نوشته عبدالحسین خسروپناه با چنین رویکردی، سیر تحول اندیشه فلسفی در مغرب‌زمین را از یونان باستان تا جریان‌های فلسفی معاصر بررسی می‌کند و می‌کوشد میان معرفی مکاتب، تحلیل مبانی نظری و ارزیابی انتقادی دیدگاه‌ها پیوند برقرار کند.

تمدن‌سازی بدون خودآگاهی فلسفی ممکن نیست

خسروپناه در درآمد کتاب، خودآگاهی فلسفی را از مقدمات ضروری تمدن‌سازی اصیل می‌داند و معتقد است این خودآگاهی از مسیر نقد و سنجش سنت‌های فکری به دست می‌آید. از نظر نویسنده، شناخت فلسفه غرب و همچنین سنت‌های فلسفی شرق، از فلسفه ایران باستان و چین و هند تا فلسفه اسلامی، افق‌های تازه‌ای پیش روی انسان می‌گشاید و امکان شناخت عمیق‌تر جهان‌های فکری و نسبت آن‌ها با واقعیت را فراهم می‌کند.

وی در عین حال هشدار می‌دهد که مواجهه با انبوهی از اندیشه‌های متعارض، بدون برخورداری از منطق صحیح شناخت و قدرت تحلیل و ارزیابی، ممکن است به شکاکیت مزمن و نسبی‌گرایی افراطی بینجامد. ازاین‌رو، نویسنده پیش از ورود به معرفی مکاتب، بر ضرورت آشنایی با مبانی شناخت و روش درست مطالعه فلسفی تأکید می‌کند.

خسروپناه در مقدمه تصریح می‌کند که هدف اثر نه جزم‌گرایی ستایشگرانه در برابر اندیشه غرب و نه نفی یکپارچه آن است؛ بلکه فهم، سنجش و داوری مستدل درباره مکاتب فلسفی غرب را دنبال می‌کند. به اعتقاد او، مواجهه علمی با این سنت فکری مستلزم شناخت دقیق و منصفانه آن است و نمی‌توان بدون آگاهی از تفاوت‌ها و تعارض‌های درونی مکاتب، درباره کلیت فلسفه غرب داوری کرد.

از فلسفه یونان تا پدیدارشناسی و فلسفه تحلیلی

کتاب در ۱۷ گفتار سامان یافته و سیر تاریخی اندیشه فلسفی غرب را از دوره باستان تا دوران معاصر دنبال می‌کند. گفتار نخست به مقدمات مکاتب فلسفی غرب، مدل‌های تاریخ فلسفه، دوره‌بندی تحولات فکری، خاستگاه فلسفه و روش مطالعه دیدگاه فیلسوفان اختصاص دارد.

در ادامه، مکاتب پیشاسقراطی از جمله مکتب ملطی، فیثاغوری، هراکلیتوس و الئائی بررسی می‌شوند. سپس نویسنده به مکاتب پساسقراطی و اندیشه سقراط، افلاطون و ارسطو می‌پردازد و در گفتارهای بعدی، جریان‌های یونانی‌گرایی، نوافلاطونی و مکاتب قرون وسطی را مورد بررسی قرار می‌دهد.

تأثیر فلسفه و تمدن اسلامی بر غرب نیز یکی از مباحث مطرح‌شده در بخش مربوط به قرون وسطی است. پس از آن، دوره رنسانس و شکل‌گیری فلسفه جدید بررسی می‌شود و مکاتب عقل‌گرایی و تجربه‌گرایی مدرن، با معرفی فیلسوفانی همچون دکارت، پاسکال، اسپینوزا، مالبرانش، لایب‌نیتس، بیکن، هابز، لاک، بارکلی و هیوم در کانون توجه قرار می‌گیرند.

در بخش‌های بعدی، فلسفه استعلایی کانت و مکاتب ایدئالیسم با بررسی اندیشه فیشته، شلینگ، هگل و شوپنهاور معرفی می‌شوند. پراگماتیسم، اگزیستانسیالیسم، پدیدارشناسی، هرمنوتیک فلسفی، پوزیتیویسم و فلسفه تحلیل زبانی نیز از دیگر جریان‌هایی هستند که در گفتارهای پایانی کتاب مورد بحث قرار گرفته‌اند.

تمرکز بر مسائل بنیادین فلسفه و نسبت دین و مدرنیته

یکی از ویژگی‌های محتوایی اثر، توجه به مسائل بنیادین فلسفه به‌جای اکتفا به اطلاعات تاریخی و زندگی‌نامه‌ای است. نویسنده در بررسی مکاتب مختلف، موضوعاتی همچون حقیقت و امکان معرفت، نسبت عقل و تجربه، هستی‌شناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، دین‌شناسی، آزادی و مسئولیت، اخلاق و سیاست و رابطه دین و مدرنیته را دنبال می‌کند.

بر این اساس، خواننده با مجموعه‌ای از دیدگاه‌های فلسفی و مبانی شکل‌دهنده به آن‌ها مواجه می‌شود و می‌تواند علاوه بر آشنایی با نظریه‌ها، نسبت میان آن‌ها را نیز ارزیابی کند. در موارد مقتضی، نویسنده دیدگاه‌های انتقادی خود را نیز مطرح می‌کند تا کتاب به گزارشی توصیفی و خنثی از تاریخ فلسفه محدود نماند.

خسروپناه در مقدمه همچنین بر ضرورت مطالعه فلسفه اسلامی پیش از ورود عمیق به مکاتب فلسفی غرب تأکید می‌کند و آشنایی با آثاری همچون «منطق مظفر»، «آموزش فلسفه»، «نهایة الحکمة» و «شرح منظومه» را برای برخورداری از مبانی فکری مستحکم‌تر و امکان مقایسه و ارزیابی دقیق‌تر پیشنهاد می‌دهد.

کتاب مکاتب فلسفی غرب؛ حلقه‌ای در مسیر تمدن‌سازی اسلامی

از بخش‌های مهم مقدمه، تبیین نسبت این اثر با پروژه فکری گسترده‌تر نویسنده است. خسروپناه کتاب حاضر را حلقه میانی یک سیر مطالعاتی منسجم معرفی می‌کند که از حکمت اسلامی آغاز می‌شود، به فلسفه تطبیقی می‌رسد، از آنجا به شناخت ایدئولوژی‌های اجتماعی و سپس علوم انسانی حکمی و فقه نظام‌ساز راه می‌یابد و در نهایت، افق تمدن‌سازی اسلامی را دنبال می‌کند.

بر همین اساس، نویسنده مطالعه کتاب «ایدئولوژی‌های اجتماعی» را گام بعدی برای شناخت چگونگی ظهور نظریه‌های فلسفی در عرصه سیاست، فرهنگ و اجتماع می‌داند. پس از آن نیز ورود به حوزه‌هایی همچون جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، روان‌شناسی و اقتصاد با رویکرد علوم انسانی حکمی، برای فهم کاربست عملی مبانی نظری پیشنهاد شده است.

وی همچنین معتقد است پژوهشگرانی که به موضوعاتی همچون تعالی علوم انسانی، نسبت علم و دین، اسلامی‌سازی علوم انسانی و ارتباط دین با فناوری، فرهنگ و تمدن علاقه‌مندند، ناگزیر باید جریان‌های فکری غرب را به‌صورت مکتب‌محور بشناسند.

از درس‌گفتارهای دانشگاهی تا انتشار کتاب

این اثر حاصل درس‌گفتارهای خسروپناه در آغاز دهه هشتاد شمسی در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام صادق(ع) و دانشگاه معارف اسلامی است. این مباحث به کوشش دانش‌پژوهان ضبط، پیاده‌سازی و تدوین شده و سپس با پژوهش‌های تکمیلی نویسنده گسترش یافته است.

به گفته نویسنده، متن درس‌ها سال‌ها در فضای مجازی منتشر و مورد استفاده دانشجویان و طلاب قرار داشت، اما در ابتدا قصدی برای انتشار آن در قالب کتاب وجود نداشت. تشویق و تأکید جمعی از صاحب‌نظران موجب شد متن بازخوانی، ویرایش و بازنویسی شود و در نهایت، با حفظ ارجاعات و بازسازی ساختار جمله‌ها و انسجام درون‌متنی، در قالب اثری یکدست در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.

کتاب «مکاتب فلسفی غرب» تألیف عبدالحسین خسروپناه دزفولی، در ۱۷ گفتار و ۸۴۱ صفحه، به‌تازگی از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده است.

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2303058

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
8 + 3 =

آخرین اخبار

پربیننده‌ترین