هشدار: در ایران جوانان «صدا» ندارند؛ نبود آمار از تنهایی جوانان/ رشد «تنهایی» و «خودکشی» در ایران؛ قوانین مصوب برای خروج از تنهایی جوانان در کشورها

این جستار، «تنهایی در میان جمع» و خودکشی جوانان را از تقلیل‌گرایی روان‌شناختی فردگرایانه خارج کرده و به مثابه پدیداری ساختاری و فرآیندی در هم‌تنیدگی بیکاری، فرسایش سرمایه اجتماعی و کاستی جامعه‌پذیری تبیین می‌کند. نویسنده با نقد فقدان پیمایش‌های ملی و توقف انتشار داده‌های رسمی در ایران، مکانیسم تشدید انزوا را با تطبیق الگوهای جهانی و بررسی سیاست‌های نهادهای واسط و محلی برای بازآفرینی زیست جمعی و معنا واکاوی می‌کند.

 گروه اندیشه: سعید عابدپور، نویسنده و پژوهشگر ساکن سارایوو در این جستار تحلیلی که با روایت پدیدارشناختی و واقعی انزوای تدریجی و خودکشی یک جوان بیست‌ودو ساله آغاز می‌شود، پدیده «تنهایی عمیق جوانان» را از دام تقلیل‌گرایی روان‌شناختی و فردگرایانه خارج کرده و آن را به مثابه یک مسئله ساختاری، فرآیندی و جهانی صورت‌بندی می‌کند. وی با استناد به داده‌های تجربی سازمان جهانی بهداشت و اتخاذ رویکردی تطبیقی میان الگوهای انزوا در جوامعی چون ژاپن («هیکیکوموری») و کره جنوبی با زیست‌جهان جوانان ایرانی، نشان می‌دهد که این نسل بیش از هر گروه سنی دیگری در معرض «تنهایی در میان جمع» قرار دارد؛ فرآیندی تدریجی و لایه‌لایه که با گسست از حوزه عمومی آغاز می‌شود، به بیگانگی در ساختار خانواده می‌انجامد و در نهایت به ازخودبیگانگی (Alienation) و فروپاشی معنای هستی‌شناختی زندگی منجر می‌شود. عابدپور سه سازوکار بنیادین را در شکل‌گیری این چرخه انزوا در جامعه ایران شناسایی می‌کند: نخست، انسداد اقتصادی و بیکاری که افزون بر محرومیت مادی، پایگاه اجتماعی و امکان بازنمایی هویت در جمع را از جوان سلب کرده و او را در وضعیت تعلیقِ گذار به بزرگسالی (تأخیر در استقلال و تشکیل خانواده) نگه می‌دارد؛ دوم، سرخوردگی اجتماعی و فرسایش سرمایه اجتماعی که کنشگر را به «مهاجرت درونی» و ترجیح انزوا بر مشارکت مدنی سوق می‌دهد؛ و سوم، کاستی در فرآیند جامعه‌پذیری ناشی از نظام آموزشی مبتنی بر رقابت فردی و الگوهای محافظه‌کارانه خانواده که زیست‌مهارت‌های برقراری پیوندهای بین‌فردی واقعی را تضعیف کرده و فضای مجازی را به پناهگاهی شبه‌ارتباطی و آسیب‌زا بدل ساخته است. نویسنده در بخش پایانی، خودکشی را لایه پنهان و زیرینِ کوه یخ تنهایی تبیین کرده و با ارائه شواهد آماری از رشد سالانه ۱۰ درصدی نرخ خودکشی در ایران (با سهم بیش از ۸۰ درصدی جوانان)، «خاموشی داده‌ها» و انفعال اپیستمیک و اجرایی نهادهای مسئول را به نقد می‌کشد. راهبرد پیشنهادی مقاله، اتکا به ظرفیت‌های بومیِ سرمایه فرهنگی و بازسازی «نهادهای واسط محلی» (همچون سراهای محله، کتابخانه‌ها، فعالیت‌های ورزشی جمعی و کنش‌های داوطلبانه) برای ترمیم پیوندهای اجتماعی و بازآفرینی معنا در زیست نسل جوان است.

****

یکی از جوانان خانواده ما سال‌ها خانه را بر جامعه و خلوت را بر دوستی برگزید. در تهران بالیده بود و در بیست‌ودوسالگی که به ارومیه رسید، در شهری تازه، بی‌یار و بی‌آشنا ماند. آنچه از بیرون آرامش و درون‌گرایی می‌نمود، در درون او آرام‌آرام به هراس از مردم و بی‌اعتمادی به جهان بدل شد، تا آنکه در اوج همین تنهایی او را در اثر خودکشی از دست دادیم. سرگذشت این عزیز، سرگذشت بسیاری از جوانانی است که بی‌صدا از جمع کنار می‌کشند و آن‌گاه که دیگران خبردار می‌شوند، دیر شده است. پرسشی که از آن روز رهایمان نکرده، همین است: آیا نباید به این جوانان، پیش از آنکه دیر شود، اندیشید؟

«بشنو این نی چون شکایت می‌کند
از جدایی‌ها حکایت می‌کند».

نی از نیستان بریده شده و ناله‌اش ناله‌ جداافتادگی است. جوانِ امروز نیز نیِ بریده‌ای است، با این تفاوت که ناله‌اش را کمتر کسی می‌شنود. او در میان صدها «دوست» مجازی، در خانه‌ای پر از نزدیکان و در شهری پرازدحام زندگی می‌کند و باز می‌تواند همان را بگوید که

«من به هر جمعیتی نالان شدم
جفت بدحالان و خوش‌حالان شدم

هر کسی از ظن خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من».

این همان تنهایی در میان جمع است، دردی که از بیرون دیده نمی‌شود. این درد تنها از آن ما نیست. جهانی است. سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که از هر شش نفر در جهان یکی از تنهایی رنج می‌برد و تنهایی هر سال با حدود ۸۷۱ هزار مرگ پیوند دارد.[۱] برخلاف پندار رایج، جوانان تنهاترین گروه سنی‌اند: حدود ۲۰٫۹ درصد نوجوانان و ۱۷٫۴ درصد بزرگسالان زیر سی سال احساس تنهایی می‌کنند.[۲]

در ژاپن حدود یک میلیون و چهارصد و شصت هزار نفر در کناره‌گیری کامل از جامعه، یا «هیکیکوموری»، به سر می‌برند،[۳] و در کره جنوبی سهم جوانان منزوی در دو سال از ۳٫۱ به ۵ درصد رسیده است.[۴] در ایران پیمایشی ملی که این درد را بسنجد در دست نیست، و همین خاموشی آمار، خود نشانه‌ای است. پژوهش‌های پراکنده اما تلخ‌اند: در یکی از آن‌ها، در دانشگاه علوم پزشکی مراغه، بیش از هشتاد درصد دانشجویان از تنهایی متوسط یا شدید سخن گفته‌اند.[۵]

انزوای عمیق یک‌شبه پدید نمی‌آید. راهی است پله‌پله که جوان، گاه بی‌آنکه خود بداند، از آن پایین می‌رود. نخست از جامعه بزرگ کنار می‌کشد و دیگر در جمع‌ها و انجمن‌ها حاضر نمی‌شود. سپس دایره دوستان تنگ می‌شود و تماس‌ها کم و کمتر.

آن‌گاه حتی خانه نیز غریبه می‌شود: اعضای خانواده کنار هم‌اند، اما با هم نیستند. و در پایان، فرد از خویشتن نیز جدا می‌افتد، امید و معنا را گم می‌کند و جهان را جایی ناامن و بیگانه می‌بیند. در این مسیر، موبایل و فضای مجازی بیشتر پناه‌گاه‌اند تا علت. جوان به گوشی پناه می‌برد، چون در بیرون جایی برای بودن نمی‌یابد. اما این پناهگاه، مانند سرابی در بیابان، تشنگی را فرو نمی‌نشاند و فقط راه بازگشت را دورتر می‌کند. هرچه رابطه مجازی بیشتر جای رابطه رودررو را بگیرد، جرئت و توان ساختن پیوند واقعی کمتر می‌شود و ترس از دیگران بیشتر.

بیکاری یکی از ژرف‌ترین ریشه‌های این انزواست. کار فقط نان نیست. نشانی است که جوان با آن خود را به جامعه معرفی می‌کند، جایی است که در آن دیده می‌شود و پیوندهای روزانه‌اش را می‌سازد. جوان بیکار نه‌تنها درآمد، که پاسخ این پرسش ساده را هم از دست می‌دهد: «چه کار می‌کنی؟» شرم از همین پرسش، او را از مهمانی‌ها و دیدارها دور می‌کند.

در ژاپن نیز شایع‌ترین علتی که منزویان برای کناره‌گیری خود گفته‌اند، از دست دادن یا ترک شغل بوده است،[۶] و پژوهشگران کره‌ای از سرخوردگی‌های پیاپی جوانان در گذار به بزرگسالی، یعنی در یافتن کار و ساختن زندگی مستقل، سخن می‌گویند.[۷] در ایران که شغل و مسکن مهم‌ترین موانع ازدواج جوانان شمرده می‌شوند و بیش از چهارده میلیون نفر در سن ازدواج مجردند،[۸] زنجیره بیکاری، تأخیر در استقلال و تأخیر در تشکیل خانواده ، جوان را سال‌ها در بلاتکلیفی و حاشیه نگه می دارد.

ریشه دیگر، سرخوردگی اجتماعی و سیاسی است. جوانی که احساس کند صدایش شنیده نمی‌شود، کوشش‌هایش به جایی نمی‌رسد و آینده در دستان او نیست، کم‌کم از عرصه عمومی کنار می‌کشد. جامعه‌شناسان این را گاه «مهاجرت درونی» می‌نامند: فرد هنوز در سرزمین خود زندگی می‌کند، اما دل از جمع برکنده و به لاک خویش پناه برده است، یا آرزوی رفتن را در سر می‌پروراند.

این سرخوردگی با فرسایش اعتماد اجتماعی درهم‌تنیده است. بر پایه داده‌های پیمایش جهانی ارزش‌ها، اعتماد اجتماعی در ایران حدود ۱۵ درصد است،[۹] و به گفته رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، شاخص سرمایه اجتماعی در یک دهه از ۴۳٫۵ به ۳۶٫۶ کاهش یافته است.[۱۰] جامعه‌ای که اعتماد در آن کم‌رنگ شود، جامعه‌ای است که در آن کناره‌گیری آسان‌تر از پیوستن است. حافظ گویی همین روزگار را دیده بود:

«یاری اندر کس نمی‌بینیم یاران را چه شد
دوستی کی آخر آمد دوستداران را چه شد».

ریشه سوم، کاستی در جامعه‌پذیری است. جامعه‌پذیری یعنی آموختن هنر با دیگران زیستن: گفت‌وگو، همکاری، اختلاف بی‌دشمنی و تحمل تفاوت. بسیاری از جوانان امروز در کودکی کمتر در کوچه بازی کرده‌اند، بیشتر سال‌های نوجوانی‌شان در رقابت تنهایی کنکور گذشته و مدرسه بیش از آنکه همکاری بیاموزد، مسابقه آموخته است. خانواده‌های کوچک و گاه بیش از اندازه نگران نیز فرصت آزمودن روابط اجتماعی را کمتر فراهم کرده‌اند. نتیجه، جوانی است که مهارت پیوند ساختن را نیاموخته. وقتی چنین جوانی، مانند عزیز ما، از شهر و محیط آشنای خود کنده شود و به جایی تازه برود، ابزاری برای ریشه دواندن دوباره ندارد. پاسداری از آبرو و ترس از قضاوت دیگران نیز سبب می‌شود که درد خود را پنهان کند و کمتر سراغ مشاور برود.

با این همه، روحیه ایرانی سرمایه‌ای بزرگ برای درمان دارد. ما مردمی مهمان‌نواز و اهل دورهمی هستیم: سیزده‌بدر، شب یلدا، سفره نذری و کوه‌پیمایی‌های صبح جمعه گواه زنده بودن میل به با هم بودن‌اند. اما گرمای ما بیشتر درون‌گروهی است و کمتر به غریبه می‌رسد.

راه حل

تجربه کشورهای دیگر راه هایی پیش پا می‌گذارد. بریتانیا در ۲۰۱۸ نخستین وزیر تنهایی جهان را منصوب کرد و با «نسخه اجتماعی»، پزشکان را بر آن داشت که بیمار تنها را به جای دارو به فعالیت‌های محلی ارجاع دهند.[۱۱] ژاپن، قانونی ویژه تنهایی و انزوا تصویب کرد، اما دریافت که قانون بی‌محله کارساز نیست: یک سال پس از اجرا، کمتر از یک درصد شهرداری‌ها شوراهای محلی آن را تشکیل داده بودند.[۱۲] سئول با «فروشگاه‌های دل»، که در آن‌ها هر کس می‌تواند بی‌نام غذایی ساده بخورد و با کسی گفت‌وگو کند، و با خط تلفن شبانه‌روزی، تنهایی را نام‌گذاری کرد.[۱۳] و در هلند، خانه سالمندانی به دانشجویان مسکن رایگان داد تا در عوض، ماهانه سی ساعت همسایه خوب سالمندان باشند.[۱۴]

برای ایران، راه‌حل باید از دل همین فرهنگ برخیزد. نخست باید تنهایی را دید و سنجید، و متولی روشنی برایش تعیین کرد تا میان دستگاه‌ها گم نشود. سپس باید محله را دوباره زنده کرد: سرای محله، فرهنگسرا، کتابخانه، مسجد و هیئت، اگر به روی همه جوانان گشوده باشند، می‌توانند همان لایه گمشده میان خانه و جامعه را بازسازی کنند.

اردوهای دانشجویی، سفرهای ارزان گروهی، کوهنوردی جمعی و لیگ‌های ورزشی محله‌ای که شهرداری‌ها پشتیبانشان باشند، با روحیه ایرانی سازگارند، زیرا پیوند بیش از هر جا در کار و راه مشترک زاده می‌شود. مؤسسات فرهنگی و هنری با گروه های کتاب‌خوانی، تئاتر ، عکاسی ، فیلم سازی ، داستان نویسی و موسیقی جمعی می‌توانند جوان را از تماشاگر به شریک بدل کنند. و کار خیر و داوطلبانه، از همراهی با سالمندان تا امدادرسانی و آموزش کودکان، به جوان همان چیزی را می‌دهد که تنهایی از او گرفته است: احساس مفید بودن و معنا.

مولانا از شیخی می‌گوید که روز روشن با چراغ گرد شهر می‌گشت:

«کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست».

جوانِ تنهای امروز نیز در جست‌وجوی انسان است: کسی که او را ببیند، بشنود و بپذیرد. جامعه‌ای که برای این جست‌وجو چراغی نیفروزد، روزی خود را در برابر نسلی خاموش خواهد یافت. اما اگر خانواده، محله، دولت و نهادهای مدنی هر یک چراغی بیفروزند، شاید جوانی دیگر، پیش از آنکه دیر شود، راه بازگشت به جمع را بیابد.

اگر تنهایی بسان کوه یخی می نماید، خودکشی بخش زیرین و عمیق این کوه یخ است. آمار نگران‌کننده خودکشی در جامعه ایران ، در سکوت و انفعال دستگاه های دولت می گذرد. آیا مسوولین همچنان به خودکشی ها به عنوان مساله فردی می نگرند و یا آن را اجتماعی و انعکاسی از بحران های جوانان می دانند؟ نرخ خودکشی در ایران هنوز از میانگین جهانی پایین‌تر است، اما برخلاف روند جهانی رو به افزایش دارد.

به گفته حمید یعقوبی، رئیس انجمن پیشگیری از خودکشی، این روند از سال ۱۳۹۰ بالا رفته و از ۴٫۷ به ۸٫۱ در سال ۱۴۰۱ و ۸٫۹ در سال ۱۴۰۲ رسیده است. این ارقام نرخ مرگ در هر صد هزار نفر است. او برآورد کرد که این نرخ در پایان ۱۴۰۳ به ۹٫۶ یا ۹٫۷ برسد، یعنی مرگ‌های ناشی از خودکشی هر سال حدود ده درصد بیشتر می‌شود.

آنچه این آمار را برای بحث ما تلخ‌تر می‌کند، سهم جوانان است. در جهان ۵۸ درصد خودکشی‌ها مربوط به افراد زیر ۵۰ سال است، اما در ایران ۸۰ درصد. نایب‌رئیس جمعیت علمی پیشگیری از خودکشی این رقم را ۸۲ درصد اعلام کرده است.

بیشترین اقدام به خودکشی در سال ۱۴۰۰ در گروه سنی ۲۵ تا ۳۴ سال بوده است، و خودکشی در جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله سومین علت مرگ شناخته می‌شود. در همایشی در دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز از ثبت حدود ۱۳۰ هزار مورد اقدام به خودکشی در سال خبر داده شد که هفت هزار مورد آن به مرگ انجامیده است.

با این همه، تصویر کامل نیست. به گفته یعقوبی، آمار خودکشی تا سال ۱۴۰۱ از سوی پزشکی قانونی و وزارت بهداشت منتشر می‌شد، اما پس از آن انتشارش متوقف شد. کارشناسان هم بر نبود پژوهش‌های جامع و منسجم درباره خودکشی تأکید می‌کنند. پشت هر یک از این اعداد جوانی است که شاید، مانند عزیز ما، سال‌ها پیش از آن روز، آرام‌آرام از جمع جدا شده بود. اگر تنهایی دیده نشود، این روند هم مهار نخواهد شد.

منابع

مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی؛ دیوان شمس.
حافظ، شمس‌الدین محمد، دیوان.
سعدی، مصلح‌الدین، گلستان.

WHO Commission on Social Connection, From Loneliness to Social Connection, Geneva, ۲۰۲۵.

DCMS, A connected society: A strategy for tackling loneliness, London, ۲۰۱۸.

Act on the Advancement of Measures to Address Loneliness and Isolation (Act No. ۴۵ of ۲۰۲۳), Japan.

 فراز و فرود اعتماد در ایران در نیم قرن اخیر“، دانشگاه خوارزمی.

[۱]WHO, „Social connection linked to improved health and reduced risk of early death“, News release, Geneva, ۳۰ June ۲۰۲۵.

[۲]„Teenage girls are the loneliest group in the world, a new WHO study finds“, Euronews, ۳۰ June ۲۰۲۵.

[۳]Asia Pacific Foundation of Canada, „۲% of Japanese Labour Force Could be ‘Modern-day Recluses’“, ۱۸ April ۲۰۲۳.

[۴]Jun Ji-hye, „Study reveals around half a million young Koreans live in isolation“, The Korea Times, ۱۵ May ۲۰۲۳.

[۵]M. Alaviani et al., „Prevalence of Loneliness and Associated Factors Among Iranian College Students During ۲۰۱۵“, Brieflands (تنهایی متوسط ۵۰٫۵ و شدید ۳۱٫۶ درصد).

[۶]„Japan govt survey finds ۱.۵ million living as recluses“, AFP / Medical Xpress, ۵ April ۲۰۲۳.

[۷]„Social isolation takes a toll on a rising number of South Korea's young adults“, NPR, ۱۱ February ۲۰۲۴ (Kim Seonga, KIHASA).

[۸]„زنگ خطر جمعیتی ایران؛ بیش از ۱۴ میلیون نفر در سن ازدواج مجردند“، یورونیوز فارسی، ۱۳ اوت ۲۰۲۶.

[۹]„فراز و فرود اعتماد در ایران در نیم قرن اخیر“، فصلنامهٔ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه خوارزمی.

[۱۰]„شاخص سرمایه اجتماعی کاهش یافته است“، اعتماد آنلاین، خبر ۷۷۸۳۹۹، ۲۷ خرداد ۱۴۰۵.

[۱۱]British Red Cross / Loneliness Action Group, A connected society? Assessing progress in tackling loneliness, ۲۰۱۹; DCMS, A connected society, ۲۰۱۸.

[۱۲]Naoya Yokota, „One Year After Japan's Loneliness and Isolation Countermeasures Act“, Institute for Social Vision Design.

[۱۳]Moon Joon-hyun, „Can a city cure loneliness? Seoul is spending millions to try“, The Korea Herald, ۱ June ۲۰۲۵.

[۱۴]„Bridging generations: how one nursing home is tackling loneliness by pairing seniors with students“, Pretoria News, ۸ May ۲۰۲۵.

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2304239

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 5 =

آخرین اخبار