به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا - علی نیکویی، دکتری پژوهشهنر و کارشناسارشد تاریخ ایرانباستان: مانویت در قلمروی ایران ساسانی پدید آمد اما سرنوشت تاریخی آن به مرزهای این سرزمین محدود نماند؛ چگونه اندیشهای که در جهان ایرانی شکلگرفته بود توانست در فاصله چند قرن از مسیرهای دور و پیچیده آسیای مرکزی بگذرد و حتی در دربار برخی فرمانروایان این منطقه و سرزمین چین جایگاهی رسمی پیدا کند؟! پاسخ این پرسش را باید در شبکه گسترده ارتباطات میان شرق و غرب جستوجو کرد، شبکهای که امروز آن را با نام جاده ابریشم میشناسیم. این راهها تنها مسیر جابهجایی ابریشم، ادویه و کالاهای گرانبها نبودند بلکه زبانها، باورهای دینی، روایتهای فرهنگی و سنتهای هنری نیز در امتداد آنها سفر میکردند. مانویت یکی از برجستهترین نمونههای این جابهجایی فرهنگی است؛ سنتی دینی که از خاستگاه ایرانی خود فراتر رفت و در برخورد با فرهنگهای گوناگون فصل تازهای از تاریخ حضور خویش را رقم زد.
از ایران ساسانی تا آسیای مرکزی؛ آغاز سفر بزرگ مانویت
ظهور مانویت در سده سوم میلادی در قلمروی شاهنشاهی ساسانی سرآغاز شکلگیری سنتی دینی بود که بهتدریج از محدوده جغرافیایی خاستگاه خود فراتر رفت؛ پس از آغاز فعالیتهای تبلیغی مانویان این آیین از مسیرهای ارتباطی شرق ایران به سوی آسیای مرکزی راه یافت و در میان جوامع مختلف پیروانی پیدا کرد. در این میان جغرافیای تاریخی این منطقه نقشی تعیینکننده داشت. سُغد، تخارستان و واحههای پراکنده در امتداد راههای تجاری نهتنها محل استقرار اجتماعات شهری و بازرگانی بودند بلکه به کانونهای مهم تبادل فرهنگی و دینی نیز تبدیل شده بودند. در میان جوامع این منطقه سغدیان جایگاهی ویژه داشتند؛ آنان به عنوان یکی از جوامع ایرانیزبان آسیای مرکزی شبکهای گسترده از ارتباطات اقتصادی و فرهنگی با سرزمینهای غربی و شرقی بهویژه چین برقرار کرده بودند.
بازرگانان سغدی در مسیرهای تجاری رفتوآمد میکردند و همراه با کالاها، زبان و فرهنگ خود را نیز به سرزمینهای دوردست میبردند. همین گستردگی ارتباطات زمینه مناسبی برای انتقال و گسترش باورهای دینی فراهم میکرد. زبان سغدی در این فرایند اهمیتی فراتر از یک ابزار گفتوگوی روزمره داشت؛ این زبان به یکی از مهمترین واسطههای ارتباطی در بخش بزرگی از آسیای مرکزی تبدیل شده بود و امکان انتقال آموزههای دینی میان جوامع گوناگون را فراهم میکرد. مانویان نیز با بهرهگیری از این ظرفیت ارتباطی به انتقال و بازنویسی متون و آموزههای خود در محیطهای زبانی و فرهنگی تازه پرداختند، بدین ترتیب مانویت برای گسترش در شرق تنها به حضور مبلغان یا مهاجرت پیروان ایرانی متکی نماند بلکه بهتدریج اجتماعاتی چندزبانه و چندفرهنگی پدید آورد که در آنها افراد با پیشینههای قومی و زبانی متفاوت در یک سنت دینی مشترک مشارکت داشتند. از این منظر آسیای مرکزی را نباید صرفا گذرگاهی میان ایران و چین دانست؛ این منطقه خود فضایی پویا برای شکلگیری و بازآفرینی ارتباطات دینی و فرهنگی بود؛ فضایی که در آن شبکههای بازرگانی، پیوندهای اجتماعی و ظرفیتهای زبانی به یکدیگر میپیوستند و امکان میدادند اندیشهای برخاسته از یک سرزمین به بخشی از تجربه فرهنگی مردمان سرزمینهای دیگر تبدیل شود.

جاده ابریشم؛ شبکهای که اندیشهها را جابهجا میکرد
جاده ابریشم برخلاف تصویری که گاه از آن ارائه میشود یک مسیر مشخص و پیوسته نبود بلکه مجموعهای از راههای زمینی و تجاری بود که ایران، آسیای مرکزی و چین را به یکدیگر پیوند میداد. این شبکه گسترده از مراکز مهمی همچون سمرقند و بخارا تا کاشغر و واحههای حوضه تاریم امتداد مییافت و امکان ارتباط میان جوامعی با زبانها، باورها و سنتهای فرهنگی متفاوت را فراهم میکرد. در این میان بازرگانان سغدی جایگاهی برجسته داشتند آنان با حضور مستمر در شهرهای تجاری و برقراری ارتباط با جوامع گوناگون به یکی از مهمترین واسطههای پیوند شرق و غرب تبدیل شده بودند؛ بازرگان سغدی تنها حامل کالا نبود؛ زبان، آداب اجتماعی، باورهای دینی و حتی سلیقههای هنری نیز همراه ایشان در مسیرهای دوردست جابهجا میشد از همین رو شبکههای بازرگانی میتوانستند بستری مناسب برای معرفی و گسترش آیینهایی چون مانویت باشند. اجتماعات مهاجر در شهرهای تجاری نیز در این فرایند اهمیت داشتند، حضور گروههایی از بازرگانان و خانوادههای وابسته به آنان در مراکز دوردست زمینه شکلگیری اجتماعات دینی کوچک و برقراری پیوند میان پیروان یک آیین را فراهم میکرد. در چنین شرایطی مرز میان فعالیت اقتصادی و تبلیغ دینی همیشه روشن نبود؛ چهبسا بازرگانی که در مسیرهای تجاری رفتوآمد میکرد، همزمان در انتقال آموزههای دینی نیز نقش داشت. البته کارآمدی این شبکه به امنیت راهها، ثبات نسبی سیاسی و حمایت یا مداراگری فرمانروایان محلی نیز وابسته بود؛ بنابراین جاده ابریشم را باید زیرساخت ارتباطی گسترش مانویت دانست نه علت یگانه آن. این شبکه امکان تماس و انتقال را فراهم میکرد اما پذیرش و ماندگاری یک آیین در هر سرزمین به شرایط اعتقادی، اجتماعی و سیاسی همان جامعه نیز بستگی داشت.
اویغورها؛ نقطه عطف تاریخی در سرنوشت مانویت
در سده هشتم میلادی خاقانات اویغور به یکی از قدرتهای مهم سیاسی و نظامی آسیای مرکزی تبدیل شده بود این حکومت ترکزبان که در بخش گستردهای از مغولستان و سرزمینهای پیرامون آن نفوذ داشت مناسباتی پیچیده با امپراتوری تانگ چین برقرار کرده بود؛ مناسباتی که از رقابتهای نظامی و مداخلات سیاسی تا مبادلات اقتصادی و ارتباطات فرهنگی را در برمیگرفت همین پیوندها زمینه آشنایی دربار اویغور با سنتهای دینی و فرهنگی سرزمینهای شرقی و غربی را فراهم میکرد. نقطه عطف این ارتباطات در سال ۷۶۲ میلادی رقم خورد؛ زمانی که بوقو خاقان (Bögü Qaghan) فرمانروای اویغور در جریان حضور خود در چین با روحانیان مانوی آشنا شد و به این آیین گرایش پیدا کرد؛ این رویداد را باید در بستر مناسبات سیاسی اویغورها با دربار تانگ و حضور فعال اجتماعات مانوی بهویژه ایرانیان و سغدیان در مراکز شهری چین بررسی کرد؛ براساس روایتهای تاریخی گروهی از روحانیان مانوی نیز همراه فرمانروا به قلمروی اویغور بازگشتند و در گسترش و سازماندهی این آیین نقش ایفا کردند. اهمیت این تحول در آن بود که مانویت پس از چندین قرن حضور در شبکههای تجاری و فرهنگی آسیای مرکزی اکنون به حمایت یکی از قدرتهای سیاسی منطقه دستیافته بود. پشتیبانی دربار، موقعیت روحانیان مانوی را تقویت کرد و امکان گسترش سازمانهای دینی، فعالیت مراکز مذهبی و انتقال و نگهداری متون مانوی را افزایش داد بهاینترتیب مانویت از جایگاه آیینی برخوردار از اجتماعات پراکنده فراتر رفت و در ساختار سیاسی و فرهنگی خاقانات اویغور نفوذی کمسابقه پیدا کرد. بااینحال نباید گرایش بوقو خاقان را به معنای تغییر دین یکپارچه تمام جمعیت اویغور تلقی کرد؛ پذیرش یک آیین از سوی فرمانروا و برخورداری آن از حمایت حکومتی الزاما به معنای پذیرش همگانی آن در میان قبایل و گروههای مختلف جامعه نبود، اهمیت تاریخی این رویداد بیش از هر چیز در پیوند خوردن یک سنت دینی ایرانی با قدرت سیاسی یک حکومت ترکزبان آشکار میشود از این منظر مانویت در سال ۷۶۲ میلادی نهتنها از مرزهای جغرافیایی ایران عبور کرده بود بلکه توانسته بود در ساختار قدرت یکی از حکومتهای بزرگ آسیای مرکزی نیز جایگاهی تازه به دست آورد.

از دربار اویغور تا سرزمین چین؛ مواجهه مانویت با تمدنی تازه
حضور مانویت در چین به سده هشتم میلادی محدود نمیشود و پیش از گرایش بوقو خاقان به این آیین نیز اجتماعات و فعالیتهای مانوی در بخشهایی از این سرزمین وجود داشتند بااینحال حمایت دربار اویغور در نیمه دوم این سده مرحله تازهای در گسترش و تثبیت حضور مانویت در چین و آسیای مرکزی پدید آورد؛ در منابع چینی مانویت با نام «مینگجیائو» (Mingjiao) به معنای آیین روشنایی شناخته میشد، نامی که با یکی از بنیادیترین مفاهیم جهانبینی مانوی یعنی تقابل روشنایی و تاریکی ارتباط داشت. مهاجران ایرانی و سغدی در کنار اجتماعات اویغور در انتقال این آیین به محیط چینی نقش داشتند. با گسترش ارتباطات دینی آموزههای مانوی به زبان چینی ترجمه شدند و برای معرفی آنها از مفاهیم و تعبیرهایی استفاده شد که با فضای فکری و دینی جامعه میزبان آشنایی بیشتری داشتند این فرایند صرفا جایگزینی واژههای فارسی یا سغدی با معادلهای چینی نبود بلکه نوعی بازپردازی زبانی و فرهنگی به شمار میرفت که امکان انتقال مفاهیم پیچیده مانوی را در محیطی تازه فراهم میکرد.
در این مسیر مانویت با دو سنت مهم فکری و دینی چین یعنی بودیسم و تائویسم مواجه شد. بهرهگیری از برخی اصطلاحات و الگوهای بیانی آشنا در این سنتها به فهمپذیرتر شدن آموزههای مانوی کمک میکرد اما نباید این شباهتهای زبانی را به معنای یکسانی مبانی اعتقادی دانست؛ مانویت همچنان هویت دینی متمایز خود را حفظ میکرد هرچند برای ارتباط با مخاطبان چینی ناگزیر بود از ظرفیتهای فرهنگی آنان بهره بگیرد. اسناد مکتوب و آثار تصویری باقیمانده از مانویت در چین ازجمله متون دینی و نگارههای مرتبط با این آیین شواهد ارزشمندی برای شناخت این فرایند هستند. این آثار نشان میدهند که مانویت در مواجهه با تمدنی تازه تنها به حفظ میراث ایرانی خود بسنده نکرد بلکه در کنار استمرار برخی ویژگیهای بنیادین، زبان و صورتهای تازهای برای بیان باورهایش پدید آورد، از این منظر تاریخ مانویت در چین نمونهای روشن از توانایی یک سنت دینی در ترجمه و بازآفرینی فرهنگی است.
افول حمایت سیاسی؛ آیا مانویت در شرق پایان یافت؟
سرنوشت مانویت در شرق در سده نهم میلادی با تحولات سیاسی مهمی روبهرو شد؛ در سال ۸۴۰ میلادی خاقانات اویغور در پی بحرانهای داخلی و فشار نیروهای قرقیز فروپاشید. این رویداد ضربهای جدی به موقعیت مانویت وارد کرد زیرا این آیین بخش مهمی از پشتوانه سیاسی و نهادی خود را از دست داد. پراکندگی گروههایی از اویغورها به سوی مناطق دیگر آسیای مرکزی ازجمله سرزمینهای پیرامون تورفان نیز زمینه انتقال و استمرار برخی اجتماعات مانوی را فراهم آورد. چند سال بعد در سال ۸۴۵ میلادی فرمانهای مذهبی امپراتوری تانگ فشار گستردهای بر ادیان خارجی ازجمله بودیسم، مانویت و آیینهای دیگر وارد کرد. محدودیت فعالیت روحانیان و مراکز دینی موقعیت مانویان در چین را تضعیف ساخت و بخشی از اجتماعات آنان را با دشواریهای تازهای روبهرو کرد. بااینحال نباید سرنوشت مانویت در چین را با وضعیت آن در قلمروی پیشین اویغورها یکسان دانست؛ این دو منطقه شرایط سیاسی و اجتماعی متفاوتی داشتند و تحولات آنها الزاما به نتایج مشابهی منتهی نشد. از دست رفتن حمایت دربار اویغور و محدودیتهای حکومتی در چین به معنای نابودی فوری اجتماعات مانوی نبود، این آیین در بخشهایی از آسیای مرکزی و سرزمین چین به حیات خود ادامه داد و در برخی مناطق، اجتماعات و سنتهای نوشتاری آن برای سدهها باقی ماندند. اسناد و آثار مانوی برجایمانده از نواحی تورفان و دیگر مراکز شرقی گواه این استمرار تاریخی هستند. بدین ترتیب فروپاشی یک ساختار سیاسی قدرتمند اگرچه مانویت را از یکی از مهمترین تکیهگاههای خود محروم کرد اما نتوانست بهیکباره به حضور آن در شرق پایان دهد.
فرجام سخن؛ از یک اندیشه ایرانی تا میراثی فراتر از مرزها
چگونه اندیشهای برخاسته از جهان ایرانی توانست از مرزهای سیاسی و جغرافیایی ایران ساسانی عبور کند و در سرزمینهایی دوردست از آسیای مرکزی تا چین جایگاهی پایدار به دست آورد؟! پاسخ این پرسش را باید در پیوند مجموعهای از عوامل جستوجو کرد؛ تلاش مبلغان، رفتوآمد بازرگانان، شکلگیری اجتماعات مهاجر، شبکههای گسترده ارتباطی و در مرحلهای مهم حمایت سیاسی فرمانروایان اویغور. این عوامل در کنار یکدیگر زمینهای فراهم کردند تا مانویت از یک آیین برخاسته از ایران به سنتی دینی با گسترهای فرامنطقهای تبدیل شود. جاده ابریشم در این میان نقشی فراتر از یک مسیر تجاری داشت؛ این شبکه افزون بر کالاها، زبانها، باورها و شیوههای هنری را نیز میان تمدنهای آسیایی جابهجا میکرد و فرهنگ ایرانی در این ارتباطات نقشی فعال و اثرگذار داشت. مانویت نیز در جریان این سفر تاریخی با فرهنگهای تازه روبهرو شد و در مواجهه با آنها صورتهای زبانی، ادبی و هنری متفاوتی پیدا کرد. مانویت در مسیر جاده ابریشم تنها از سرزمینی به سرزمین دیگر نرفت؛ اندیشهای بود که با عبور از مرز زبانها و فرهنگها نشان داد میراث یک تمدن میتواند بسیار فراتر از مرزهای سیاسی و جغرافیایی آن به حیات خود ادامه دهد.
[i] دستنوشته مانوی Moni guangfo jiaofa yilüe، به معنای «چکیده تعالیم مانی، بودای روشنایی»، به زبان چینی و با خط عمودی سنتی نگاشته شده است. این اثر با شناسه S ۳۹۶۹ در مجموعه دستنوشتههای اشتاین شناخته میشود و اکنون در کتابخانه بریتانیا نگهداری میشود. تاریخ ۷۳۱ میلادی در متن آن ثبت شده و محتوایش به شرح آموزههای دینی و کیهانشناسی مانوی اختصاص دارد. این نسخه در سال ۱۹۲۳ شناسایی شد و از اسناد مهم حضور و گسترش مانویت در چین به شمار میرود. (Gunnar Mikkelsen, “Dunhuang i. The Cave Sites; Manichean Texts,” Encyclopaedia Iranica، مدخل مربوط به نسخه S ۳۹۶۹.)
[ii] این اثر با عنوان «تولد مانی»، نمونهای از نقاشی مانوی چین بر روی ابریشم، متعلق به سده چهاردهم میلادی و اثر هنرمندی ناشناس است. این نگاره بازنمایی مانی را در سنت تصویری مانویت در چین نشان میدهد و گواهی بر تداوم حضور و بازآفرینی تصویری این آیین در محیط فرهنگی شرق آسیاست. (Mike Cohen, “How Did Manichaeism Rise?”, TheCollector, November ۲۲, ۲۰۲۵)
۲۵۹





نظر شما