به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، جریانی از غالیان در دوران امام هادی علیهالسلام، با طرح ادعاهایی درباره مقام امامت و تفسیرهای انحرافی از احکام دین، تلاش میکردند عباداتی مانند نماز، روزه، حج و زکات را به شناخت امام تأویل کنند. امام هادی علیهالسلام با رد قاطع این عقاید، ضمن اعلام برائت از سران این جریان، پیروان خود را از نزدیک شدن به آنان برحذر داشتند.
بنابر روایت تسنیم، یکی از انحرافات اعتقادی که در برخی جریانهای غالیانه دیده میشد، جدا کردن معرفت و طریقت از شریعت و احکام عملی اسلام بود؛ تفکری که در نهایت، شناخت امام را بهانهای برای کنار گذاشتن نماز، روزه و دیگر واجبات دینی قرار میداد.
غُلات به گروههایی گفته میشود که در باورهای دینی از حدود تعیینشده فراتر میرفتند و درباره جایگاه پیامبر اکرم و اهلبیت علیهمالسلام، عقایدی برخلاف آموزههای توحیدی مطرح میکردند. برخی از این گروهها مقام امام را تا مرتبه الوهیت بالا میبردند، برخی مدعی بابیت و ارتباط ویژه با امام میشدند و گروهی نیز سخنان و عقاید ساختگی خود را به اهلبیت نسبت میدادند.
ائمه علیهمالسلام بارها با این جریانها مقابله کردند و از عقاید غلوآمیز و نسبتهای دروغین آنان اعلام برائت کردند؛ زیرا غلو، علاوه بر مخدوش کردن مرز میان خالق و مخلوق، زمینه تحریف معارف دینی و دور شدن مردم از تعالیم حقیقی اسلام را فراهم میکرد.
تأویل انحرافی عبادات به نام معرفت امام
یکی از مهمترین ویژگیهای برخی جریانهای غالیانه، تفسیر باطنی و رمزی از احکام دین بود. پیروان این تفکر معتقد بودند عباداتی مانند نماز، روزه، حج و زکات، در حقیقت به معنای شناخت امام هستند و کسی که به این معرفت دست پیدا کند، دیگر نیازی به انجام تکالیف شرعی ندارد.
در چنین نگاهی، ظاهر احکام دینی کنار گذاشته میشد و معانی تأویلی و رمزی جایگزین آنها میشدند؛ بهگونهای که نماز دیگر به معنای رکوع و سجود نبود و زکات نیز به پرداخت بخشی از اموال ارتباطی نداشت.
این نوع نگاه، نمونهای از باطنیگری انحرافی است که در آن، معنای ادعایی باطنی نه در کنار ظاهر شریعت، بلکه در برابر آن قرار میگیرد.
این در حالی است که در تعالیم اهلبیت علیهمالسلام، معرفت و ولایت هیچگاه جایگزین شریعت نیستند. شناخت حقیقی امام با بندگی خدا، پایبندی به واجبات و دوری از محرمات همراه است و نمیتوان ادعای معرفت را مجوز ترک دستورات الهی دانست.
علی بن حسکه و قاسم یقطینی؛ دو چهره از جریان غلو در عصر امام هادی(ع)
گزارشهای تاریخی و رجالی شیعه از فعالیت گروهی از غالیان در دوران امام هادی علیهالسلام حکایت دارد که با انتساب سخنان ساختگی به اهلبیت علیهمالسلام، عقاید انحرافی خود را ترویج میکردند.
در میان چهرههای شناختهشده این جریان، نام علی بن حسکه قمی و قاسم یقطینی دیده میشود؛ افرادی که در گزارشهای اصحاب امام مورد انتقاد قرار گرفتهاند و امام هادی علیهالسلام نیز بهصراحت از عقاید و فعالیتهای آنان اعلام برائت کردهاند.
بررسی گزارشهای رجال کشی نشان میدهد که انحراف این افراد تنها به غلو درباره مقام امام محدود نبود، بلکه به تأویل عبادات و بیاعتبار کردن احکام عملی دین نیز کشیده شده بود.
پاسخ صریح امام هادی(ع) به تحریف معنای نماز و زکات
یکی از گزارشهای مهم درباره عقاید این گروه را محمد بن مسعود، از محمد بن نصیر، از احمد بن محمد بن عیسی نقل کرده است.
بر اساس این گزارش، احمد بن محمد بن عیسی در نامهای به امام هادی علیهالسلام از گروهی شکایت میکند که احادیثی را به امام و پدران ایشان نسبت میدادند و سخنانی مطرح میکردند که موجب انزجار قلبها میشد.
او در معرفی این افراد مینویسد:
«وَ هُوَ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ عَلِیُّ بْنُ حَسَکَةَ، وَآخَرُ یُقَالُ لَهُ الْقَاسِمُ الْیَقْطِینِیُّ»
یعنی یکی از آنها علی بن حسکه و دیگری قاسم یقطینی است.
سپس بخشی از عقاید انحرافی این گروه را برای امام شرح میدهد:
«إِنَّ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَی إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ مَعْنَاهَا رَجُلٌ، لَا سُجُودَ وَلَا رُکُوعَ، وَکَذَلِکَ الزَّکَاةُ مَعْنَاهَا ذَلِکَ الرَّجُلُ، لَا عَدَدَ دَرَاهِمَ وَلَا إِخْرَاجَ مَالٍ»
مضمون این سخن آن است که آنان معتقد بودند منظور از نماز در آیه «همانا نماز انسان را از کارهای زشت و ناپسند بازمیدارد»، یک شخص خاص است، نه عبادتی همراه با رکوع و سجود. همچنین زکات را نیز به همان شخص تأویل میکردند و پرداخت مقدار مشخصی از اموال را مراد آیه نمیدانستند.
در ادامه گزارش آمده است که این افراد برخی واجبات، سنتها و حتی محرمات را نیز به همین شیوه تأویل میکردند.
امام هادی علیهالسلام در پاسخ به این گزارش، موضعی کوتاه و قاطع اتخاذ کردند و فرمودند:
«لَیْسَ هَذَا دِینُنَا فَاعْتَزِلْهُ»
«این دین ما نیست؛ پس از آنان کناره بگیر.»
(رجال کشی، گزارش مربوط به علی بن حسکه و قاسم یقطینی، ص ۵۱۷)
ادعای الوهیت امام و پیامبری علی بن حسکه
در گزارش دیگری که سهل بن زیاد آدمی از مکاتبه یکی از اصحاب با امام هادی علیهالسلام نقل کرده، ابعاد دیگری از عقاید این جریان آشکار میشود.
نویسنده نامه درباره علی بن حسکه میگوید او ادعا میکند امام هادی علیهالسلام همان موجود ازلی و قدیم است و خودش باب و پیامبر امام بوده و مأموریت دارد مردم را به این عقیده دعوت کند.
در متن گزارش آمده است:
«إِنَّ عَلِیَّ بْنَ حَسَکَةَ یَدَّعِی أَنَّهُ مِنْ أَوْلِیَائِکَ، وَأَنَّکَ أَنْتَ الْأَوَّلُ الْقَدِیمُ، وَأَنَّهُ بَابُکَ وَنَبِیُّکَ أَمَرْتَهُ أَنْ یَدْعُوَ إِلَی ذَلِکَ»
یعنی علی بن حسکه ادعا میکند از اولیای شماست و شما همان موجود نخستین و قدیم هستید و او باب و پیامبر شماست و مأموریت دارد مردم را به این عقیده دعوت کند.
نویسنده نامه در ادامه، از اعتقاد این گروه درباره عبادات نیز پرده برمیدارد:
«وَ یَزْعُمُ أَنَّ الصَّلَاةَ وَالزَّکَاةَ وَالْحَجَّ وَالصَّوْمَ کُلَّ ذَلِکَ مَعْرِفَتُکَ»
یعنی آنان معتقد بودند نماز، زکات، حج و روزه، همگی به معنای شناخت امام هستند و کسی که به این معرفت برسد، دیگر نیازی به انجام این عبادات ندارد.
امام هادی علیهالسلام در پاسخ، با رد صریح این ادعا فرمودند:
«کَذَبَ ابْنُ حَسَکَةَ عَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ»
«ابن حسکه دروغ گفته است؛ لعنت خدا بر او باد.»
امام در ادامه تأکید کردند که خداوند پیامبر اکرم و پیامبران پیش از ایشان را به آیین توحید، نماز، زکات، روزه، حج و ولایت مبعوث کرده است. همچنین خود و پدران بزرگوارشان بندگان خدا هستند و هیچگونه ادعای الوهیت یا شراکت با خداوند ندارند.
ایشان در پایان، ضمن اعلام برائت از این جریان، فرمودند:
«فَاهْجُرُوهُمْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ»
«از آنان دوری کنید؛ لعنت خدا بر آنها باد!»
(رجال کشی، گزارش مربوط به علی بن حسکه و قاسم یقطینی)
قاسم یقطینی نیز مدعی بابیت بود
ادعای بابیت تنها به علی بن حسکه محدود نبود و در گزارشهای رجالی، این ادعا به قاسم یقطینی نیز نسبت داده شده است.
شیخ کشی در گزارشی درباره محمد بن فرات، از افرادی نام میبرد که ادعای بابیت داشتند و مینویسد:
«وَ کَانَ مُحَمَّدُ بْنُ فُرَاتٍ یَدَّعِی أَنَّهُ بَابٌ، وَکَانَ الْقَاسِمُ الْیَقْطِینِیُّ وَعَلِیُّ بْنُ حَسَکَةَ الْقُمِّیُّ کَذَلِکَ یَدَّعِیَانِ، عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ»
بر اساس این گزارش، محمد بن فرات ادعای بابیت داشت و قاسم یقطینی و علی بن حسکه قمی نیز چنین ادعایی میکردند.
این نقل، از مستندات رجالی مهم درباره جایگاه قاسم یقطینی در میان مدعیان بابیت در دوران امام هادی علیهالسلام به شمار میرود.
(رجال کشی، ترجمه محمد بن فرات؛ همچنین معجم رجال الحدیث، ج ۷، ص ۴۰۲)
لعن صریح امام هادی(ع) درباره قاسم یقطینی و علی بن حسکه
در گزارش دیگری، امام هادی علیهالسلام مستقیماً نام قاسم یقطینی را در کنار علی بن حسکه آورده و هر دو را لعن کردهاند.
سعد از سهل بن زیاد آدمی و او از محمد بن عیسی نقل میکند که امام هادی علیهالسلام بدون آنکه پرسشی از ایشان شده باشد، نامهای نوشتند و فرمودند:
«لَعَنَ اللَّهُ الْقَاسِمَ الْیَقْطِینِیَّ وَلَعَنَ اللَّهُ عَلِیَّ بْنَ حَسَکَةَ الْقُمِّیَّ، إِنَّ شَیْطَاناً تَرَاءَی لِلْقَاسِمِ فَیُوحِی إِلَیْهِ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً»
«خدا قاسم یقطینی و علی بن حسکه قمی را لعنت کند. شیطانی بر قاسم ظاهر میشود و برای فریب او، سخنان آراسته و فریبنده به او القا میکند.»
این روایت علاوه بر اعلام برائت امام از این دو نفر، به نقش وسوسههای شیطانی در شکلگیری و ترویج سخنان انحرافی قاسم یقطینی نیز اشاره دارد.
(رجال کشی، ص ۵۱۸؛ روایت سعد از سهل بن زیاد، از محمد بن عیسی)
رابطه استاد و شاگردی دو چهره جریان غلو
گزارش دیگری از نصر بن صباح، اطلاعات بیشتری درباره ارتباط علی بن حسکه و قاسم یقطینی ارائه میکند.
در این گزارش آمده است:
«عَلِیُّ بْنُ حَسَکَةَ الْجَوَازُ کَانَ أُسْتَاذَ الْقَاسِمِ الشَّعْرَانِیِّ الْیَقْطِینِیِّ مِنَ الْغُلَاةِ الْکِبَارِ مَلْعُونٌ»
بر اساس این نقل، علی بن حسکه جواز، استاد قاسم شعرانی یقطینی بوده و از غالیان بزرگ و ملعون به شمار میرفته است.
این گزارش، علاوه بر معرفی قاسم با نام کاملتر قاسم شعرانی یقطینی، از ارتباط استاد و شاگردی میان این دو نفر حکایت دارد و پیوند آنان را در جریان غلو نشان میدهد.
(رجال کشی؛ نقل در بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۳۱۶)
مرزبندی امام هادی(ع) میان معرفت حقیقی و غلو
مجموع گزارشهای تاریخی و رجالی درباره علی بن حسکه و قاسم یقطینی، تصویری روشن از یکی از جریانهای انحرافی دوران امام هادی علیهالسلام ارائه میکند؛ جریانی که از یک سو با ادعاهایی مانند الوهیت امام، بابیت و نبوت، مرز میان خالق و مخلوق را مخدوش میکرد و از سوی دیگر، با تأویل نماز، روزه، حج و زکات، در پی بیاعتبار کردن احکام عملی دین بود.
در این میان، قاسم یقطینی از چهرههایی است که در گزارشهای مختلف، هم به ادعای بابیت متهم شده، هم در تأویل انحرافی عبادات نامش آمده و هم امام هادی علیهالسلام بهطور مستقل او را لعن کردهاند.
موضعگیریهای صریح امام هادی علیهالسلام نشان میدهد که محبت اهلبیت و ادعای معرفت امام، زمانی ارزشمند است که در چارچوب توحید و شریعت قرار داشته باشد. از نگاه تعالیم اهلبیت علیهمالسلام، ولایت نهتنها مجوز کنار گذاشتن نماز و روزه نیست، بلکه شناخت حقیقی امام باید انسان را به بندگی بیشتر خداوند و پایبندی به احکام الهی سوق دهد.
پیام اصلی این گزارشها روشن است: معرفت امام هرگز جایگزین شریعت نیست و هیچ ادعای معنوی یا باطنی نمیتواند مجوز ترک واجبات و زیر پا گذاشتن دستورات الهی باشد.






نظر شما