به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۲۳۱ تا ۲۳۳ سوره بقره، مجموعهای از دستورهای مهم درباره حقوق زنان و فرزندان پس از طلاق را در بر میگیرد. در این آیات، ضمن تأکید بر حفظ حرمت زن و رعایت حقوق او، مردان از سوءاستفاده از حق رجوع به همسر برحذر داشته شدهاند. همچنین قرآن درباره ازدواج مجدد زنان پس از پایان عده، دوران شیردهی و مسئولیت اقتصادی پدر در قبال فرزند، رهنمودهایی ارائه میکند.
طلاق نباید به ابزاری برای آزار زنان تبدیل شود
در آیه ۲۳۱ سوره بقره، خداوند درباره نحوه رفتار مردان با همسرانشان پس از طلاق میفرماید:
«وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ»
یعنی هنگامی که زنان را طلاق دادید و به پایان دوران عده نزدیک شدند، یا آنان را به شایستگی نگه دارید یا به شایستگی رها کنید.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، بر این نکته تأکید میکند که بازگرداندن زن به زندگی مشترک باید با نیت اصلاح و رفتار شایسته همراه باشد، نه با هدف آزار و زیان رساندن به او.
قرآن در ادامه میفرماید: «وَلَا تُمْسِکُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا»؛ یعنی زنان را برای آزار رساندن و تعدی نگه ندارید.
این بخش از آیه، سوءاستفاده از حق رجوع را بهصراحت نفی میکند. ممکن است مرد نه قصد ادامه زندگی مشترک داشته باشد و نه حاضر به جدایی قطعی شود و تنها با بازگرداندن همسر، او را در شرایطی دشوار و بلاتکلیف قرار دهد. قرآن چنین رفتاری را ممنوع میداند و بر رعایت انصاف و حقوق زن تأکید میکند.
احکام الهی نباید وسیلهای برای تضییع حقوق زنان شوند
در ادامه آیه ۲۳۱، خداوند میفرماید: «وَلَا تَتَّخِذُوا آیَاتِ اللَّهِ هُزُوًا»؛ آیات خدا را به تمسخر نگیرید.
از نگاه علامه طباطبایی، این هشدار نشان میدهد که احکام الهی نباید دستاویز رفتارهای خودخواهانه و خواستههای شخصی قرار گیرند. کسی که از مقررات طلاق و رجوع برای آزار همسر استفاده میکند، در حقیقت حرمت قوانین الهی را نادیده گرفته است.
آیه در ادامه با یادآوری نعمتهای خداوند و آموزههایی که از کتاب و حکمت بر انسان نازل شده، مسلمانان را به تقوا دعوت میکند و یادآور میشود که خداوند از همه رفتارهای انسان آگاه است.
قرآن بر حق زنان برای ازدواج مجدد تأکید میکند
آیه ۲۳۲ سوره بقره به یکی دیگر از حقوق زنان پس از طلاق میپردازد؛ حق ازدواج مجدد با همسر سابق، در صورتی که دو طرف به توافق رسیده باشند.
خداوند در این آیه میفرماید:
«فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ»
یعنی زنان را از ازدواج مجدد با همسران سابقشان بازندارید، هنگامی که دو طرف با رضایت و به شیوهای شایسته به توافق رسیدهاند.
این آیه بهویژه درباره زنانی است که پس از پایان دوران عده، تمایل دارند با همسر سابق خود دوباره ازدواج کنند، اما خانواده یا اطرافیان، بهخصوص سرپرستان زن، مانع این تصمیم میشوند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، شأن نزول آیه را نیز در همین چارچوب بررسی میکند. در روایتی که درباره نزول این آیه نقل شده، زنی پس از طلاق و پایان عده با همسر سابق خود برای ازدواج مجدد به توافق رسیده بود، اما برادرش با این تصمیم مخالفت میکرد. نزول آیه، این نوع ممانعت را نفی کرد.
قرآن با این حکم، بر اهمیت رضایت زن و مرد تأکید میکند و اجازه نمیدهد تعصب، کینه یا دخالتهای بیجا مانع شکلگیری دوباره زندگی مشترک شود. در پایان آیه نیز این رفتار را شایستهتر و پاکیزهتر معرفی میکند: «ذَٰلِکُمْ أَزْکَیٰ لَکُمْ وَأَطْهَرُ».

مسئولیت شیردهی و تأمین نیازهای کودک پس از طلاق
آیه ۲۳۳ سوره بقره به یکی از مهمترین موضوعات مربوط به زندگی پس از جدایی میپردازد؛ یعنی شیردهی، نگهداری و تأمین نیازهای کودک.
خداوند در این آیه میفرماید:
«وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ»
یعنی مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر دهند؛ این حکم برای کسانی است که میخواهند دوران شیردهی را کامل کنند.
تعیین این مدت، اهمیت دوران شیرخوارگی و توجه به نیازهای کودک را نشان میدهد. البته قرآن این مدت را برای والدینی بیان میکند که قصد دارند شیردهی را بهطور کامل انجام دهند.
در ادامه، مسئولیت اقتصادی پدر در قبال مادر و کودک مشخص شده است:
«وَعَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»
یعنی تأمین خوراک و پوشاک مادر بر عهده پدر کودک است و این مسئولیت باید به شیوهای شایسته انجام شود.
این حکم در شرایط جدایی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا طلاق نباید موجب شود مادر در دوران شیردهی بدون حمایت مالی بماند یا کودک از نیازهای اولیه خود محروم شود. در عین حال، قرآن تأکید میکند که هیچکس بیش از توانایی خود مسئولیتی بر عهده ندارد: «لَا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا».
کودک نباید ابزار اختلاف و فشار میان والدین شود
یکی از نکات مهم آیه ۲۳۳، منع وارد کردن زیان به پدر یا مادر از طریق فرزند است. خداوند میفرماید:
«لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ»
یعنی نه مادر باید به خاطر فرزندش دچار زیان شود و نه پدر.
این عبارت نشان میدهد که هیچیک از والدین نباید از کودک بهعنوان وسیلهای برای فشار آوردن به طرف مقابل استفاده کنند. همانطور که مادر نباید با رفتار زیانبار در موضوع شیردهی به پدر آسیب برساند، پدر نیز نباید با خودداری از پرداخت هزینههای ضروری، مادر و کودک را تحت فشار قرار دهد.
قرآن در این حکم، مصلحت کودک و رعایت حقوق هر دو والد را مورد توجه قرار میدهد و اجازه نمیدهد اختلافات زوجین به محرومیت فرزند از حقوق اساسیاش منجر شود.

پایان شیردهی زودتر از موعد با توافق والدین امکانپذیر است
قرآن حتی درباره زمان پایان شیردهی نیز بر مشورت و توافق پدر و مادر تأکید میکند و میفرماید:
«فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا»
یعنی اگر پدر و مادر با رضایت و مشورت یکدیگر تصمیم بگیرند کودک را زودتر از موعد از شیر بگیرند، گناهی بر آنان نیست.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، شیردهی و نگهداری کودک را از حقوق مادر میداند و بر اهمیت رضایت او در این موضوع تأکید میکند. بر این اساس، تصمیم درباره پایان زودتر از موعد شیردهی نباید یکطرفه باشد و توافق و مشورت والدین در آن اهمیت دارد.
قرآن همچنین انتخاب دایه برای کودک را مجاز میداند؛ مشروط بر اینکه دستمزد او بهدرستی پرداخت شود و حقوقش مورد توجه قرار گیرد.
در پایان آیه نیز خداوند میفرماید: «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»؛ از خدا پروا کنید و بدانید که او به آنچه انجام میدهید بیناست.
نگاه قرآن به خانواده حتی پس از جدایی
آیات ۲۳۱ تا ۲۳۳ سوره بقره تصویری روشن از نگاه قرآن به روابط خانوادگی در شرایط اختلاف و جدایی ارائه میکنند. بر اساس این آیات، طلاق مجوز انتقامجویی و آزار همسر نیست، خانواده نباید مانع ازدواج مجدد زن شود و فرزند نیز نباید قربانی اختلافات پدر و مادر قرار گیرد.
از نگاه علامه طباطبایی، احکام خانوادگی قرآن تنها مجموعهای از مقررات حقوقی نیستند، بلکه با دستورهای اخلاقی همراه شدهاند تا حرمت انسانها و حقوق اعضای خانواده حفظ شود.
در تبیین دیدگاه علامه درباره شیردهی نیز باید توجه داشت که در تفسیر المیزان، شیردهی و نگهداری کودک از حقوق مادر دانسته شده است و نباید آن را تکلیفی تلقی کرد که بتوان مادر را به اجبار به انجام آن وادار کرد.
این آیات یادآور میشوند که حتی پس از پایان زندگی مشترک، مسئولیت والدین در قبال فرزند همچنان پابرجاست و حفظ سلامت، آرامش و حقوق کودک باید بر اختلافات شخصی مقدم باشد.
تلاوت آیات ۲۳۱ تا ۲۳۳ سوره بقره را که در صفحه ۳۷ قرآن کریم قرار دارند، ببینید و بشنوید.






نظر شما