برخی شهروندان که در برخی زمینه‌ها خاطره خوشی از "خودکفایی" ندارند، می پرسند که روند خودکفایی تا کجا می‌تواند پیش برود؟ مگر می‌شود در همه حوزه‌های صنعتی، "سازنده" بود؟

سیاوش ملکی فر*: هر از گاهی، خبری در رسانه‌ها می‌پیچید که کشورمان به زودی به جرگه سازندگان محصول صنعتی الف یا باشگاه کشورهای دارنده فناوری ب خواهد پیوست. برای شهروند ایرانی که در برخی زمینه‌ها به بهای حمایت از صنایع داخلی، محصولاتی با کیفیت متوسط مصرف می‌کند و خاطره خوشی از "خودکفایی" ندارد، این سوال مطرح می‌شود که روند خودکفایی تا کجا می‌تواند پیش برود؟ مگر می‌شود در همه حوزه‌های صنعتی، "سازنده" بود؟

مساله "خرید یا ساخت" (Make or Buy)، یکی از مساله‌ها/تصمیم‌های رایج در سیاستگذاری صنعتی است. برای مثال، سیاستگذاران باید تصمیم بگیرند که هواپیماهای مورد نیاز کشور را در داخل بسازیم یا از هواپیماسازهای برتر جهان بخریم؟ آیا به رغم چالش‌های فراوان، به فهرست خودروسازان دنیا بپیوندیم، یا مرزها را باز بگذاریم و محصولات روز خودروسازهای برتر را وارد کنیم؟
تصمیم‌‌های "خرید یا ساخت"، صرفاً در سطح ملی مطرح نیستند. شرکت‌ها/سازمان‌ها نیز به دفعات در این موقعیت قرار می‌گیرند. مثلاً یک بنگاه صنعتی تولید خودرو باید تصمیم بگیرد که آیا پیچ و مهره‌های مورد نیازش را بسازد یا از پیچ و مهره‌سازان حرفه‌ای بازار بخرد؟ من و شما نیز بارها چنین تصمیم‌هایی گرفته‌ایم و می‌گیریم: امشب غذا درست کنیم یا به رستوران برویم؟ شال گردن را خودمان در منزل ببافیم یا از بازار بخریم؟

درباره این تصمیم‌ها در سطح ملی، ملاحظات متعددی وجود دارد که نگارنده می‌کوشد در این مجال کوتاه، برخی از آن‌ها را طرح کند:

  • روستاهای قدیم را به خاطر بیاورید. معمولاً هر خانوار روستایی، یک نهاد نسبتاً "خودکفا" بود که سرپناه، پوشاک، خوراک، انرژی و ... مورد نیازش را تولید می‌کرد و حتی آموزش فرزندان خویش را نیز برعهده می‌گرفت. روستاها، نماد "عصر کشاورزی" هستند که یکی از پارادایم‌های حاکم بر آن، "خودکفایی"، به معنای تامین حداکثری مایحتاج بود. عصر کشاورزی، با اختراع ماشین بخار جای خود را به عصر صنعت داد. 
  • یکی از ویژگی‌های کلیدی عصر صنعت، "تقسیم کار" و "تخصصی‌شدن کارها" بود. در عصر صنعت، نه تنها افراد، بلکه سازمان‌ها، و به تدریج شهرها و به تدریج کشورها، حوزه‌های تخصصی خاصی را برگزیدند. برای مثال، ژنو یک جهان‌شهر سیاسی یا توکیو یک جهان‌شهر اقتصادی است. 
  • تقسیم کار/تخصصی‌شدن صنعتی در سطح بین‌المللی به این معنا است که هر کشور، بسته به مزیت‌های خود، اعم از جغرافیایی، طبیعی، انسانی، تاریخی و ...، تعداد انگشت‌شماری از حوزه‌های صنعتی را انتخاب کرده و بر آن‌ها متمرکز می‌شود و در نتیجه به خبرگی/تخصص دست می‌یابد. طبق برخی استانداردها، حدود 110 شاخه صنعتی وجود دارد که دولت‌ها تلاش می‌کنند در تعداد محدودی از آن‌ها به "تولیدکننده/سازنده" تبدیل بشوند. مثلاً یکی از اولویت‌های دولت کوبا، فناوری زیستی (بیوتکنولوژی) است و آلمان نیز با سیاستگذاری هوشمندانه توانسته به یکی از قطب‌های صنعت خودرو بدل شود. تخصصی‌شدن، می‌تواند متضمن "تنوع"، "تفاوت" و "تمایز" باشد؛ چیزی که بازار امروز خواهان آن است و شاید بهتر باشد بگوییم آن را "می‌ستاید".
  • این ضرب‌المثل قدیمی را به خاطر آورید: "یک ده آباد، به از صد شهر خراب". منابع همه کشورها، از توسعه‌یافته تا کمترتوسعه‌یافته، محدود است و کلید افزایش اثربخشی منابع، تمرکز و تخصیص هوشمندانه آن‌هاست. دولت‌ها با تمرکز بر حوزه‌های خاص، اثربخشی منابع محدود خود را افزایش می‌دهند و به جای آن که در طیف وسیعی از زمینه‌ها، "متوسط" باشند، می‌کوشند در تعداد انگشت‌شماری از شاخه‌ها، به "تمایز" و "برتر"ی دست یابند. 
  • ساخت برخی محصولات صنعتی صرفاً به منظور پاسخگویی به بازار داخلی کشورها بی‌معناست، زیرا تولید آن‌ها در مقیاس‌ بالا توجیه اقتصادی پیدا می‌کند. هواپیمای پهن‌پیکر را در نظر بگیرید که در کشور‌های کم‌جمعیت‌ و کم‌وسعت، تقاضای آن حداکثر به تعداد انگشتان یک دست می‌رسد. اما تولید آن زمانی توجیه پیدا می‌کند که دست کم 100 فروند آن فروخته شود. در این موارد، چاره‌ای جز "خرید" باقی نمی‌ماند. برخی منابع پیش‌بینی کرده‌اند که به زودی، با ادغام خودروسازان جهان، کمتر از 10تای آن‌ها باقی می‌مانند و تولیدکنندگان منطقه‌ای و کم‌تیراژ ، برای فرار از ورشکستگی باید به تملک غول‌ها در بیایند یا نقش‌های دیگری ـ مثلاً قطعه‌سازی ـ برعهده بگیرند. برخی صاحب‌نظران، پا را فراتر گذاشته و معتقدند که اساساً موقعیت‌های مناسب در صنایع سخت هم‌چون فولاد، خودرو یا صنعت هوایی، اشغال شده و ورود به آن‌ها برای کشورهای تازه‌وارد، غیر ممکن است. تازه‌واردها باید به فکر حوزه‌های بکرتری هم‌چون صنایع نرم یا خلاق باشند.

بنابراین هیچ کشوری نمی‌تواند "همه چیز را بسازد": کشورهایی که می‌خواهند همه چیز را بسازند، محکوم به "متوسط‌بودن" هستند، و در بهترین حالت، به تولیدکننده‌های "متوسط"ی تبدیل می‌شوند که محصول‌شان چنگی به دل نمی‌زند.

*سیاوش ملکی فر٬ عضو هیات مدیره اندیشکده صنعت و فناوری (آصف) و دانشجوی دکترای آینده پژوهی، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

 

کد خبر 321115

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
7 + 6 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 41
  • نظرات در صف انتشار: 0
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • محسن IR ۰۴:۲۶ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    66 1
    احسنت
  • بی نام A1 ۰۴:۵۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    94 2
    بسيار منطقي و عالي اما تا پوپوليسم هست گوش كسي بدهكار اين حرفها نيست
    • بی نام IR ۲۲:۳۹ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
      20 1
      انگلیس که غول صنعت و دانشگاهی جهان هست، صنایع خودروسازی مصرفی خودش را کنار گذاشت. به این دلیل که وارد کردن آن به صرفه تر بود. فقط 2 برند خودروسازی مصرفی باقی مانده یکی به نام جی ام که خطوط مونتاژ آن به چین واگذار شد و دیگری لند روور که به هند واگذار شد. الان انگلیس تمام خودروهای مصرفی خودش رو وارد میکند و فقط به طور محدود برخی خودروهای فوق لوکس مانند آستین مارتین و مک لارن را میسازد. ولی در ایران گویا تا ابد محض رضای خودروساز و وزیر صنعت و دیگر مسئولان، ملت باید سوار پراید و وانت پیکان و دیگر قراضه های پژو بشوند.
    • بی نام IR ۲۲:۴۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
      13 0
      تا زمانی که فضا رقابتی نباشد و بازار از ثبات و آزادی برخوردار نباشد، صنایع رشد نخواهند کرد. تعرفه سنگین خود باعث عقب ماندگی هست.
    • tehrani IR ۱۲:۱۰ - ۱۳۹۲/۰۹/۰۹
      1 0
      در قديم در تمامي خانه ها پير زنهايي بودند كه از هر چيزي مقداري بقدر رفع نياز خانوار در مواقع ضرورت مي دانستند.اما آن در زماني بود كه روستاها در زمستان ارتباطشان بطور كامل با پيرامون قطع مي شد خوب شايد تصميم سازان دارند براي روزي برنامه ريزي مي كنند كه بقول رف ما به دور كشورمان ديوار مي كشيم.پاينده باشيد
  • بی نام A1 ۰۵:۰۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    17 0
    جانا سخن از دل ما میگویی کشوری که نمیتونه یه ماشین با امنیت بالا تولید کنه چه لزومی داره میلیاردها ازسرمایه ملیشو خرج چیزایی کنه که کمترین بهره رو ازشون ببره؟؟؟؟؟؟؟؟؟
  • علی IR ۰۵:۰۸ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    65 2
    ای کاش این متن در روزنامه های کثیر الانتشار نیز منتشر میشد
    • بی نام A1 ۰۷:۱۹ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
      19 1
      که بعدش اون روزنامه (ها) رو توقیف کنن و این بنده خدا رو هم دسگیر ؟!!
  • محمد IR ۰۵:۱۴ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    20 0
    متاسفانه خیلی از موارد هم دروغ و سرکاریه. همین چند هفته پیش تلویزیون جوانی را نشان داد که گفت یک کامپیوتر را کاملا خودش ساخته و کاملا داخلی و چنان وچنان و خودکفایی و بهتر از نمونه خارجی و.... تو شات بعدی تصویر در جعبه(کیس) را باز را نشان داد که همون اول شما هارد seagate را بوضوح می دیدی!!!
    • بی نام IR ۱۸:۴۸ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۶
      4 0
      فقط چند کشور محدود توان علمی و تکنولوژیک ساخت پردازنده رو دارند. آمریکا، ژاپن و کره جنوبی. همینطور فرانسه و آلمان به صورت محدود.
  • رضا A1 ۰۵:۱۵ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    50 2
    چه عجب يه خبر درست و درمون گذاشتيد
  • حسن IR ۰۵:۱۷ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    1 0
    منطق هم که ساخته شد باید خریدار داشته باشد...
  • عطا IR ۰۵:۲۲ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    4 17
    آقای محترم چطور چین غیر مسلمان با اینکه درهایش رابسته بود بعد از چندسال اقتصاد دنیا را گرفت و همه ابرقدرتها را زیر یوغ خود آورد و حق وتو هم دو دستی بهش دادند چرا ما نمیتوانیم به اقتصاد چین برسیم لطفا این موضوع را بررسی نمایید
    • امید زندگی IR ۲۲:۰۴ - ۱۳۹۲/۰۸/۲۵
      5 3
      چه ربطی داره؟ اصلا مگه آمریکا ژاپن اروپا مسلمانند؟ خیال کردی خدا نشسته ببینه کی مومن تره قدرت و دانش رو به اون بده! هرکس تلاش کنه در دنیا به موفقیت میرسه همین، و دین هم برای پالایش و تکامل روحه نه فتح چه میدونم قله های اقتصادی و صنعتی و ورزشی. اما راز موفقیت چین نیروی کار ارزان و هزینه پایین تولید بود که باعث شد بازارهای جهانی رو حتی در غرب قبضه کنه. ساده تر بگم از بس که کشورشون پرجمعیته مردم بیچاره حاضرا با کمترین دستمزد بیگاری کنند و این به نفع صنایع چینی تمام شد.
  • محمد A1 ۰۵:۲۹ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    15 0
    یعنی میگی پراید به این عظمتو ول کنیم بریم بنز بخریم؟ حرفا میزنیا
  • نسرین GB ۰۵:۳۳ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    6 0
    کاملا منطقی و موجه درود بر تو
  • آیس IR ۰۵:۳۳ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    9 0
    مقاله جالبی بود..
  • بی نام A1 ۰۵:۳۸ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    6 0
    عالی بود! ما تو خودروی ملی موندیم که به علت کیفیت پایین سالانه باعث هزینه های هنگفت مالی و جانی می شود! حالا می خواهیم هواپیما بسازیم؟؟!!! کاش آنها که باید بشنوند متوجه می شدند...
  • بی نام IR ۰۵:۵۳ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    11 0
    ما فقط این میدانیم که دراین 30سال صنعت درجا زده ومثل خودروسازی با رانت جلوگیری از واردات خودروهای بنجل خود را به مردممستضعف ایران می فروشد وبا این کار جیب مدیران خود را پرمی کند و اصلاً یک سوال می توانید از مردم بپرسید سری اول پژو دارای کیفیت بهتری بود یا سری های جدید ویک سوال اساسی تر مگرمحصولات خودروی ایران غیر ازاقشار کم درامد وکارمندان کسان دیگری هم می خرند لذا چرا دولت این همه اهمال کاری می کند تا جیب مردم فقیر روزبه روز خالی تر شود
  • محمد م A1 ۰۵:۵۸ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    8 0
    کاملا درست و منطقي. کاشسياستگذاران علم و فناوري ما نيز اين تحليل را بخوانند.
  • نسرین GB ۰۶:۰۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    4 0
    نگارش عالی بود، اینقدر که هر جمله ترغیب میشدی تا آخرشُ با دقت بخونی و منطقی که پیچیدگی تو فهمش نبود. خسته نباشید
  • بی نام IR ۰۶:۱۴ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    3 0
    بخصوص اگه فقط ادعا باشه و نتونن درست و درمون توليد كنن
  • بچه مشد A1 ۰۶:۱۷ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    11 0
    اينم بابت اينكه يادتون نره خدا رو شكر كنيد كه رييس جمهورتون عوض شده! "احمدی‌نژاد: هر چیزی که در کشور مورد نیاز است باید در داخل کشور ساخته شود"
  • هادی A1 ۰۶:۲۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    8 2
    آقا حرف دل ما صنعتگرا را زدی دمت گرم این تحریم ها بیچارمون کرده اما مسئولین این بحث های فنی را نمیفهمند. مثلا یک سی پی یو تو آمریکا به وسیله شرکت های بین المللی طراحی میشه مواد اولیه از آفریقا میاد تو ژاپن قسمت اصلیش ساخته میشه تو مالزی منتاژمیشه هر کدوم از این موارد تخصص یک کشور هست . یا مثلا هیچ کشوری نمیتونه ادعا کنه که یک خودرو را کاملا خودش میسازه. حتی هواپیمای اف سی پنج آمریکا هم یه قسمتایی تو ایران طراحی شد. صنعت جهانیه و وای به حال اون کشوری که از جهان جدا بیفته
  • احسان IR ۰۶:۲۷ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    20 1
    بودجه ای معادل دومیلیارد دلار برای ساخت چهار هواپیمای مسافربری با ظرفیت 150 تا 160 نفر تخصیص داده اند. مایل نیستم شخصیت بدبین کارتون گالیور باشم. اما بیش از 4 دهه از ورود صنعت خودرو به ایران می گذرد و الان نتیجه ی چهار دهه حمایت بی دریغ را میبینیم. انسان از روی نیاز و ناچاری میتواند سوار پرایدی شود که قرار است روی زمین حرکت کند اما تصور میکنم هواپیماهای در دست ساخت تنها بدرد داوطلب های انتحاری بخورد. خوب است که همه چیزمان به همه چیزمان بیاید. کشوری که در صنایع بسیار دم دستی حرفی برای گفتن ندارد و هنوز در بلوچستانش کودکان در زیر افتاب درس میخوانند بهتر است ادعاس این حرف ها را نکند. کسی نیست از حضرات بپرسد که چند نفر جرات کردند سوار هواپیمای قبلی( چی بود اسمش؟ایران140؟) شوند؟
  • احمد IR ۰۶:۳۲ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    3 2
    ضمن تشکر وتاییدنظرات اقای ملکی بنظرمیرسددرموردکالاها وتولیدات اساسی مثل گندم این نظرصحیح نباشدحتی اگرواردات انهاازلحاظ ریالی مقرون بصرفه باشدباز هم بایدبتولیدداخل متکی باشیم
  • بی نام A1 ۰۶:۳۸ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    8 6
    اصل حرف درسته. ولي در متن استدلال اشكالات عمده داره. اگر كره هم اينطور فكر مي كرد سامسونگ و هيوندايي الان نبود. اينكه ما كاري رو درست انجام نميديم دليل بر اشتباه بودن اصل كار نيست. مثلا خودرو رو در نظر بگيريد. ما هم مزيتش رو داريم. هم بازارشو. تكنولوژيش هم در دسترسمون بود. ولي چيكار كرديم؟! ٣٠ سال پيكان ساختيم و سرمونو كرديم تو لاك . نه تحقيقي نه نو آوري. هيچ كس هم نمي تونه بگه منابع ايران خودرو كم بوده. ولي سرمونو كه از لاك اورديم بيرون هيوندا شده ماشين لوكس تو ايران!گرونديگ وپارس كجان ببينن سامسونگ چه مي كته! ارج با سابقه تره با ال جي؟! مساله ما مديريته. ما بايد همين صنايعي كه داريم رو مديريت كنيم و پيشرفتشون بديم. يا مي خوايم هواپيما بسازيم؟ اشكال نداره . بسازيم. ولي تا تهش بريم.
  • مصطفی A1 ۰۶:۵۳ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    2 3
    این دیدگاه بسیار مهم و تعیین‌کننده است و در این یادداشت به خوبی پرداخته شده؛ در عین حال نباید نادیده گرفت که ما در یک جهان بسیار پیچیده زندگی می‌کنیم. ممکن است بعضی کشورها به دلایل خاص خودشان (مثل ما به دلیل وضعیت‌مان در سیاست بین‌الملل و فشارهای همیشگی خارجی) نیاز داشته باشند که بیشتر بر خودکفایی تمرکز کنند؛ البته خودکفایی کامل یک سراب است اما خودکفایی بیشتر بسته به موقعیت کشورها و استعدادهای انسانی و طبیعی آنها است.
  • اسی RO ۰۷:۲۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    5 0
    مرسی استاد
  • بی نام A1 ۰۷:۲۱ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    9 1
    فکر کنم زیر متوسط درستتر باشه!!!!!
  • بی نام A1 ۰۷:۳۴ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    22 0
    ولی متاسفانه بعضی ها که اینجوری فکر نمی کنن
  • بی نام IR ۰۸:۰۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    6 0
    امروزه بحث خودکفایی مطرح نیست بلکه کشورها بر روی مزیتهای نسبی ای که دارند سرمایه گذاری می کنن
  • بی نام IR ۰۸:۱۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    16 1
    بسیار عالی بود کاش احمدی نژاد هم این را بخواند
    • بی نام A1 ۱۲:۵۱ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
      10 0
      ...کاش اونایی کارا دست اوناست اینو بخونن
  • بی نام A1 ۰۸:۲۹ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    7 0
    یکی اینو به طرح 4 هواپیمای 150 نفره 2 میلیارد دلاری بگه هر هواپیما 500 میلیون!! بویینگ 777 با 450 مسافر 315 میلیون دلار
  • بی نام IR ۰۸:۴۲ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    15 0
    متاسفانه شعار خودکفایی در همه زمینه ها بسیار دهن پرکن و مقبول عوام است و تنها بخش کمی از مردم مباحثی مانند کمبود منابع و تخصیص بهینه را در تحلیل های خود به حساب می آورند...
  • بی نام A1 ۲۲:۴۳ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۵
    4 0
    متوسط که هیچ بلکه شوت و زیر صفر و در همین جایی هستند که الان ایستاده اند یعنی درست صفر مطلق!!
  • كريم IR ۰۷:۰۶ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۶
    6 0
    تا زماني كه خود را مطلق محض فرض كنيم.سرانجامي جز منزوي شدن نداريم! بايد مديريت و اخلاق را از دنياي امروز ياد بگيريم تا زماني كه خود را بهترين فرض كنيم جايي در هيچ كجا نخواهيم داشت.صنعت و تكنولوژي با رمل و فال و شعبده جور در نمي آيد!.
  • سبحان A1 ۱۲:۲۳ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۶
    3 9
    سلام.تا حدودی نظرات شما درست است ولی فکر اشتغال . ارز را بکنید.همین خودرو ساری 1 ملیون شغل ایجاد کرده.میتوانید تصور اضافه شدن 1 ملیون بیکار فقط در خوردسازی را بکنید.به علاوه کشور ارز مورد نیاز برای این همه واردات را در اختیار ندارد.اگر فقط خودرو های کشور وارداتی شوند ما دیگر ارز مورد نیاز را برای واردات کالاهای دیگر نخواهیم داشت.
  • جعفر IR ۱۴:۳۵ - ۱۳۹۲/۰۸/۱۶
    4 0
    ... همه کاره و هیچ کاره
  • بی نام A1 ۲۲:۴۰ - ۱۳۹۲/۰۸/۲۶
    2 0
    عنوان این مقاله کافی بود که همه ی ما ایرانی های عزیز دردمون بیاد..اخه وقتی یه ذره منصف می شیم و از درونی ترین لایه های فکری این سرزمین یعنی خودم و خودتون نگاه می کنیم می بینم همه ما عاشق برداشتن سنگ بزرگ هستیم..توهم تحول بزرگ اونم از آخر...واقعا معرکه است که آنچه در توان ماهست را کم می بینم و شدیم تبل توخالی. کاش به توانایی های واقعی و با ارزشمون فکر کنیم..انشاا مملکتمون آباد میشه( هم در سطح فردی و هم ملی وملیتی)