از نهج البلاغه تا تربیت امروز؛ چگونه با دختران با کرامت رفتار کنیم؟

مبلغ – سرویس یاد:  امروزه دختران نوجوان و جوان ما در میدان جنگی نابرابر ایستاده‌اند. از یک سو با فشارهای درسی و آموزشی مواجه هستند و از سوی دیگر با تصویری که شبکه‌های اجتماعی از زیبایی، موفقیت و سبک زندگی ارائه می‌دهند بمباران می‌شوند. در چنین شرایطی وقتی به سراغ تربیت می‌رویم، بسیاری از والدین تنها به دنبال راهکارهایی برای کنترل رفتار یا ایجاد محدودیت هستند. اما نگاهی به تاریخ اسلام و به ویژه سیره امیرالمؤمنین علی علیه السلام نشان می‌دهد که ستون فقرات تربیت در نگاه علوی، بیش از آنکه بر پایه دستور و نهی باشد، بر پایه کرامت و احترام به شخصیت انسان استوار است. اگر می‌خواهیم نسلی از دختران با اعتماد به نفس، دین‌دار و دارای تفکر انتقادی داشته باشیم، باید قبل از هر چیز بدانیم که کرامت چیست و چگونه در مناسبات روزمره با فرزندانمان جاری می‌شود.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نامه سی و یکم نهج البلاغه خطاب به فرزندشان، جمله‌ای کلیدی دارند که می‌تواند برای همیشه رویکرد ما را نسبت به تربیت فرزند تغییر دهد. ایشان می‌فرمایند: قلب نوجوان مانند زمین خالی است که هر بذری در آن افشانده شود، آن را می‌پذیرد. این تشبیه ساده اما عمیق، مسئولیت سنگین والدین را نشان می‌دهد. وقتی امام می‌فرمایند قلب نوجوان مانند زمین خالی است، یعنی این ذهن و قلب، مستعدترین فضا برای دریافت باورهاست و اگر ما آن را با رفتارهای تحقیرآمیز، مقایسه‌های آسیب‌زا و یا حتی بی‌توجهی به نیازهای عاطفی پر کنیم، دیگر نباید انتظار داشته باشیم که در آینده میوه‌های اعتماد به نفس و استقلال رأی از آن برداشت کنیم. کرامت دختران ما در گرو این است که بذر احترام در این زمین کاشته شود.

بیایید این آموزه را در زندگی امروزی پیاده کنیم. وقتی دختر نوجوانی داریم که با ده‌ها چالش از انتخاب رشته گرفته تا نوع پوشش و یا حتی نظراتش درباره مسائل اجتماعی درگیر است، اولین واکنش ما چیست؟ آیا او را به عنوان یک انسان صاحب فکر می‌بینیم یا به عنوان موجودی که باید دستورات ما را بی‌چون‌وچرا اجرا کند؟ کرامت یعنی به او اجازه دهیم در محیط امن خانه حرف بزند. بسیاری از والدین وقتی فرزندشان اشتباهی می‌کند یا نظری متفاوت دارد، به جای گفت‌وگو به سمت قضاوت می‌روند. این قضاوت یعنی شکستن کرامت او. وقتی مادری به دخترش می‌گوید این حرف‌ها چیست که می‌زنی، یا پدری با لحن تحقیرآمیز به سلیقه دخترش می‌خندد، در واقع دارند بذر بی‌ارزشی را در آن زمین خالی که امام علی علیه السلام به آن اشاره کردند، می‌کارند.

دختران امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز دارند که حس کنند وجودشان برای والدین، فراتر از موفقیت‌های تحصیلی یا ظاهرشان اهمیت دارد. فضای مجازی مدام به آنها القا می‌کند که اگر فلان معیار را نداشته باشند، دیده نمی‌شوند. این دیده نشدن برای یک دختر جوان، دردناک‌ترین اتفاق است. اگر در خانه، والدین به او نگاهی از سر احترام نداشته باشند و فقط وقتی خوب درس می‌خواند یا مرتب است به او توجه کنند، او یاد می‌گیرد که ارزشش به عملکردش بستگی دارد. این آغاز راهی است که او را به سمت وابستگی به تأیید دیگران در فضای بیرون از خانه می‌کشاند. تربیت علوی به ما می‌آموزد که دختران باید از درون، احساس غنا و ارزش کنند تا نیازی نباشد این ارزش را در لایک‌ها و نظرات غریبه‌ها جست‌وجو کنند.

یکی از وجوه کرامت، توجه به عقلانیت دختران است. در برخی نگاه‌های سنتی، دختر را موجودی احساسی می‌دانند که باید مدیریت شود و نیازی نیست در تصمیمات بزرگ خانوادگی یا اجتماعی مشارکت کند. اما سیره عملی اهل بیت نشان می‌دهد که ایشان زنان و دختران را در جریان مسائل مهم قرار می‌دادند و به اندیشه آنان احترام می‌گذاشتند. وقتی در خانه برای یک تصمیم مهم، مثلا انتخاب یک کلاس هنری، ورزشی یا حتی برنامه‌ریزی برای یک سفر، با دخترتان مشورت می‌کنید، در واقع دارید به او پیام می‌دهید که فکر تو برای ما محترم است. این همان تمرین گفت‌وگو و مشارکت در محیط خانواده است که از دل دستورات اخلاقی اسلام بیرون می‌آید. وقتی دختر بداند در خانه دارای جایگاه فکری است، در برابر آسیب‌های اجتماعی نیز مقاومت بیشتری خواهد داشت، چون یاد گرفته است که به عقاید خودش اعتماد کند.

پدران در این میان نقشی حیاتی دارند. پدری که با دخترش با احترام سخن می‌گوید، با کلمات محبت‌آمیز و مودبانه با او ارتباط می‌گیرد و به حرف‌هایش گوش می‌دهد، در واقع دارد برای او استانداردی از مردانگی ترسیم می‌کند. دختری که در خانه کرامت ببیند، در فضای بیرون از خانه به راحتی فریب حرف‌های عاشقانه یا رفتارهای محبت‌آمیز افراد غیرمسئول را نمی‌خورد. او طعم احترام واقعی را چشیده است و دیگر به دنبال بدل آن در محیط‌های دیگر نیست. گاهی دیده می‌شود که پدران به دلیل مشغله زیاد یا گرفتاری‌های کاری، از ارتباط عاطفی با دختران فاصله می‌گیرند و فقط به نقش تأمین‌کننده نیازهای مادی اکتفا می‌کنند. این فاصله گرفتن، یک حفره عاطفی ایجاد می‌کند که بعدا ممکن است توسط عوامل بیرونی پر شود. احترام به دختر، لزوما به معنای دادن آزادی بی‌قید و شرط نیست، بلکه به معنای برقرار کردن رابطه‌ای است که در آن اقتدار پدر با عطوفت و شنیدن همراه باشد.

مادران نیز به عنوان الگوی هویتی دختران، باید به این نکته توجه کنند که چگونه از خودشان در خانه یاد می‌کنند. اگر مادری مدام از ضعف‌های خودش بگوید، از پیری گلایه کند یا خود را در برابر مشکلات ناتوان ببیند، دخترش نیز همین نگاه را نسبت به خود درونی می‌کند. کرامت در تربیت، یعنی مادر به دختر یاد بدهد که زن بودن یک موهبت است و توانمندی‌های او محدود به خانه نیست. البته که نقش خانه بسیار مهم است، اما این نقش نباید به معنای حبس توانایی‌های یک دختر باشد. اسلامی که امام علی علیه السلام مروج آن است، اسلامی است که در آن زن حضور اجتماعی و شخصیتی مستحکم دارد. تربیت دختران امروز باید به گونه‌ای باشد که آنها خود را انسان‌هایی مقتدر، عاقل و دارای اراده بدانند.

در بحث پوشش و ارزش‌های دینی نیز، تحمیل و اجبار اغلب نتیجه عکس می‌دهد. کرامت یعنی به او حق انتخاب بدهیم و با استدلال، منطق و از همه مهم‌تر با عمل خودمان، او را به سمت ارزش‌ها سوق دهیم. وقتی دختر می‌بیند که مادرش با وقار، متانت و بدون شعارزدگی به ارزش‌هایش پایبند است، خودبه‌خود جذب آن مسیر می‌شود. اما اگر فقط با زبان زور و تحقیر بخواهیم او را به سمتی ببریم، نتیجه‌اش فاصله گرفتن از دین خواهد بود. امام علی علیه السلام در همان نامه سی و یکم می‌فرمایند که قلب نوجوان به هر چه که به او القا شود، شکل می‌گیرد. اگر ما با رفتارهای دوگانه، تندخویی و عدم رعایت کرامت، چهره‌ای خشن و غیرقابل تحمل از دین نشان دهیم، بذر بیزاری در قلب او کاشته‌ایم. اما اگر با محبت و احترام به او نشان دهیم که دین، راهی برای تعالی و رشد است، او با اشتیاق به آن روی می‌آورد.

گاهی اوقات ما فراموش می‌کنیم که دختران ما در حال رشد هستند و خطا کردن بخشی از این مسیر است. وقتی دختر نوجوانی اشتباه می‌کند، رفتار ما در آن لحظه آزمون بزرگ کرامت است. آیا فریاد می‌زنیم و او را تحقیر می‌کنیم یا در حالی که ناراحتی خود را نشان می‌دهیم، راه را برای گفت‌وگو باز می‌گذاریم؟ تفاوت این دو رفتار، تفاوت بین ساختن یا ویران کردن شخصیت یک انسان است. کسی که در برابر خطای دخترش، کرامت او را حفظ می‌کند، به او می‌آموزد که حتی در لحظات شکست هم می‌توان بلند شد و دوباره تلاش کرد. این درسی است که در هیچ مدرسه‌ای تدریس نمی‌شود. ما باید محیط خانه را فضایی کنیم که در آن، گفت‌وگو بر فریاد مقدم باشد و درک کردن بر سرزنش کردن برتری داشته باشد.

نکته دیگر که در دنیای امروز بسیار اهمیت دارد، موضوع مهارت‌های دیجیتال است. ما نمی‌توانیم دخترانمان را در یک حباب شیشه‌ای نگه داریم و فکر کنیم از آسیب‌ها در امان هستند. کرامت یعنی ما به عنوان والدین، به جای کنترل پنهانی یا محدودیت‌های مطلق، با او درباره خطرات فضای مجازی گفت‌وگو کنیم. به او یاد بدهیم که چگونه از نگاه‌های سمی فضای مجازی مصون بماند. به او بگوییم که چرا فلان مدل لباس یا فلان رفتار در شبکه‌های اجتماعی با کرامت انسانی او سازگار نیست. این یعنی اعتماد به عقل او. وقتی با یک نوجوان مانند یک بزرگسال منطقی حرف می‌زنید، او هم تلاش می‌کند خود را به آن سطح از بلوغ برساند. این برخورد، عزت نفس او را چند برابر می‌کند.

موضوع دیگر، پذیرش تفاوت‌های فردی است. هر دختری توانمندی‌های خاص خود را دارد. یکی در درس قوی است، دیگری در هنر، یکی در مهارت‌های اجتماعی. کرامت یعنی هر دختری را با ظرفیت‌های خودش بسنجیم و او را با دیگران مقایسه نکنیم. مقایسه، کشنده‌ترین سم برای اعتماد به نفس دختران است. وقتی پدر و مادر مدام دخترشان را با کسی دیگر مقایسه می‌کنند، پیام غیرمستقیمی که می‌فرستند این است که تو به اندازه کافی خوب نیستی. اما نگاه علوی، نگاهی است که به هر فرد به عنوان یک حقیقت منحصر به فرد می‌نگرد. ما باید به دخترانمان کمک کنیم تا خودشان باشند، نه کپی دست‌چندم از کسانی که در فضای مجازی می‌بینند.

در نهایت باید گفت که کرامت، نه یک واژه لوکس و انتزاعی، بلکه در جزئیات زندگی روزمره ما جاری است. در نحوه صدا کردن فرزند، در نوع گوش دادن به حرف‌هایش، در احترام گذاشتن به علایق او و در حمایت از آرزوهای معقول او. اگر می‌خواهیم نسلی پرورش دهیم که در دنیای پرآشوب امروز، هویت خود را گم نکند، باید از همان کودکی و نوجوانی، سنگ بنای عزت نفس را در وجودشان محکم کنیم. امیرالمؤمنین علی علیه السلام با آن کلام نورانی، مسیر را برای ما مشخص کرده‌اند. زمین قلب نوجوان آماده است. بیایید با بذرهای احترام، اعتماد، شنیدن و کرامت، آینده‌ای درخشان برای دختران این سرزمین رقم بزنیم. این سرمایه‌گذاری، بیش از هر ثروت مادی دیگر، در آینده خود را نشان خواهد داد. چرا که هیچ چیز ارزشمندتر از دختری نیست که می‌داند کرامت او، حقی است که نه فضای مجازی می‌تواند آن را بگیرد و نه فشارهای اجتماعی می‌تواند آن را خدشه‌دار کند. تربیت فرزند در این مسیر، تلاشی بزرگ و مستمر برای ساختن آینده‌ای بهتر است.