به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، هربار قطعی اینترنت؛ تجربهای جمعی است از گسست ارتباط، تعلیق خبر و بازگشت ناخواسته به سکوت. در چنین لحظاتی، اهمیت ابزارهای ارتباطی بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهد و این پرسش را پیش میکشد که جامعه ایرانی نخستینبار چگونه با مفهوم «ارتباط فوری» روبهرو شد. پیش از اینترنت، پیش از تلفن و حتی پیش از رادیو، این تلگراف بود که جهان را برای ایرانیان کوچک کرد و زمان انتقال خبر را دگرگون ساخت.
نوشته پیش رو، به قلم زندهیاد ایرج افشار و منتشرشده در دیماه ۱۳۲۹ در مجله اطلاعات هفتگی، روایت مستند ورود نخستین ابراز نوین ارتباط از راه دور به ایران است. افشار با رجوع به روزنامههای عصر ناصری و اسناد تاریخی، نشان میدهد که چگونه کنجکاوی ناصرالدینشاه نسبت به مظاهر تمدن جدید، نقش میرزا ملکمخان، دارالفنون و رجال درباری، زمینهساز راهاندازی تلگراف شد.
از نخستین آزمایشهای الکتریسیته در راهروهای دارالفنون تا کشیدهشدن سیم میان عمارت سلطنتی و باغ لالهزار، و از آنجا تا پیوند تلگراف با سیاست و منافع قدرتهای خارجی، این مقاله تاریخ لحظهای را روایت میکند که «ارتباط» برای نخستینبار در ایران، از مرز زمان و فاصله عبور کرد.
***
تلگراف در سال ۱۸۴۴ میلادی به وسیله مورس آمریکایی اختراع شد و پس از ۱۱ سال نمونه کوچکی از آن در ایران دایر گشت.
ناصرالدینشاه از کسانی بود که به هر چیز تازه دلبستگی پیدا میکرد و چون در آن هنگام بعضی از ایرانیان تحصیلکرده، مثل میرزا ملکمخان ارمنی که تازه از فرنگستان بازگشته بود، در دربار نفوذ داشتند توجه شاه را به اختراعات جدیده جلب مینمودند.
وقتی که میرزا ملکمخان به تهران آمد مدرسه دارالفنون افتتاح شده بود. وی از طرف میرزا آقاخان صدراعظم به معلمی مدرسه مزبور معین شد و درس جغرافیا میگفت. ضمنا ملکم که در اروپا علوم جدیده مثل فیزیک و غیره را فراگرفته بود بعضی از آزمایشهای فیزیکی را به مرحله عمل آورد که موجب استعجاب مردم بود.
ملکم برای شاه گفته بود که مردم در اروپا به وسیله «تلگراف» از اخبار اقصینقاط عالم اطلاع حاصل میکنند.
این امتحانات وسیله اشتهار ملکمخان شد و موجب گشت که شاه او را به خود نزدیک سازد تا از اطلاعات او مستحضر شود. ازجمله ملکم برای شاه گفته بود که مردم در اروپا به وسیله «تلگراف» از اخبار اقصینقاط عالم اطلاع حاصل میکنند.
در شماره ۴۶ روزنامه «شرف» که زمان سلطنت ناصرالدینشاه در طهران چاپ میشد، ذیل احوال ملکمخان آمده است که: «... اغلب صنایع و بدایع عصر جدید را معزیالیه از فرنگستان به ایران جلب نمودند، بخصوص تلگراف را ایشان در این مملکت متداول کردند.» [۱]
اولین قدمی که در راه تاسیس تلگراف در ایران برداشته شده همین میرزا ملکمخان بوده است. در دنبال آن شاه برای اینکه از چگونگی تلگراف اطلاع حاصل کند، دستور میدهد که دستگاه تلگراف دایر کنند. اعتمادالسلطنه در شماره پنجشنبه ۲ شهر شعبان ۱۲۷۱ قمری وقایع اتفاقیه نوشته است که:
«چون در بلاد اروپا بعضی اعمال و وقایع غریبه متداول شده که در بلاد ایران هنوز شایع و متداول نگشته، ازجمله راه سیم موسوم به تلگراف است که در آن واحد از مسافت بعیده اخبار جدیده را اخبار مینماید. چون استحضار و استطلاع بر آن صنعت عجیب [یک واژه ناخوانا] به محض استماع بیمعاینه و ملاحظه صورت نخواهد یافت، بر حسب امر اقدس همایون شاهنشاهی ادامالله... سلطنه مقرر شد که به مراقبت و اهتمام نواب والا شاهزاده علیقلیمیرزای اعتضادالسلطنه عالیجاه موسیو کریشش نساوی [۲] معلم کل توپخانه مبارکه اسباب لازمه این عمل را دستورالعمل داده به انجام برسانند.
در مدت قرب ماهی [نزدیک به یک ماه] آنچه لوازم این کار بود بهدقت تمام و سعی بلیغ و جهد کامل صورت اتمام یافت و در طول مدرسه دارالفنون سیم کشیده و دو اطاق مقابل اسباب لازمه چیده شده و به نحوی که مقرر است امتحان و تجربه گردید و قوه الکتریسیته به ظهور آمد و به حرکت آلات مطلب ترسیم و ترقیم یافت و به یقین پیوست که این عمل که معلم مزبور مدعی ظهور و صدور آن شده است از قوه به فعل آورده است.»
بازدید صدراعظم از دستگاه تلگراف
وقتی دستگاه مزبور در مدرسه دارالفنون آماده به کار میشود، صدراعظم برای مشاهده آن به مدرسه آمده و دستگاه را ملاحظه میکند به طوری که در روزنامه وقایع اتفاقیه شماره ۳۷۱ مندرج است اعتمادالدوله صدراعظم از شوق و اهتمامی که اعتضادالسلطنه در انجام آن به کار برده اظهار خوشوقتی کرده به او خلعت التفات میکند، همچنین به رضاقلیخان ناظم مدرسه (صاحبمجمع الفی) و شاگردان توپچی که در این کار دخیل بودهاند به تفاوت درجات انعام میدهد.
ضمنا دستوری صادر میکند که بین عمارت سلطنتی و باغ لالهزار [۳] رابطه تلگرافی برقرار شود تا اعلیحضرت هم از چگونگی این دستگاه اطلاع حاصل کنند.
از عمارت سلطنتی تا باغ لالهزار
چون دستور برقرار ساختن سیم تلگرافی به عنوان اعتضادالسلطنه صادر شده بود وی به تعجیل در انجام آن کوشید تا اینکه عمل سیمکشی تمام شود.
جریان موضوع در شماره ۳۷۹ روزنامه وقایع اتفاقیه به شرح زیر آمده است:
«کیفیت احداث عمل تلگراف در شهر دارالخلافه از عمارت پادشاهی الی باغ لالهزار که در روزنامجات گذشته نوشته شد این اوقات بهمراتب و اهتمام نواب شاهزاده والاتبار علیقلیمیرزا اعتضادالسلطنه اسباب ضروریه آن از قبیل نصب ستون متعدد و سیم و غیره فراهم آمد. عالیجاه مسیو کریشش معلم توپخانه که متصدی بنای تلگراف در دارالخلافه بوده به مترجمی عالیجاه میرزا زکی به اتمام رسانیده و حسبالامر الاقدس الاعلی از اطاق نقاشخانه که در جنب تالار دیوانخانه پادشاهی واقع است تا عمارت فوقانی باغ لالهزار سیم تلگراف کشیده شد و دو دستگاه آلات سوال و جواب از هر دو محل مذکور وضع شد و از شاگردهای متعلم توپخانه عالیجاهان محمدصادقخان قاجار و محمدتقیخان در اطاق نقاشیخانه و عالیجاهان میرزا فضلالله و محمدحسینخان اصفهانی در باغ مزبور مباشر عمل سوال و جواب شدند. روز یکشنبه دهم رمضان المبارک سرکار اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلدالله ملکه به جهت ملاحظه عمل تلگراف و کیفیت کسب اخبار به اطاق مزبور تشریففرما شدند. اشخاص مزبوره در حضور باهرالنور همایون اقدام به سوال و جواب نمودند و جوابها از هردو طرف موافق سوال آمده به کمال سرعت و صحت به انجام رسید. مراتب در نظر انور مبارک مقبول و مستحسن افتاده...»
سپس به بیان اظهار مرحمت شاه نسبت به مسئولین امر پرداخته است که از درج آن خودداری میشود.
از تهران تا سلطانیه
باز به شرحی که در روزنامه «وقایع اتفاقیه» مورخ ۱۳ رجب ۱۲۷۵ آمده است از طرف شاه حکم میشود دو سیم تلگراف را از تهران به سلطانیه که مقر تابستانی اردوی سلطنتی بوده بکشند. و انجام این امر مجددا به عهده علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه گذاشته میشود.
ناصرالدینشاه پس از اینکه سیم تلگراف بین تهران و سلطانیه اتصال میشود به طرف آنجا حرکت کرده روز دوم ذیالحجه وارد سلطانیه میشود.
برای اولین دفعه خبر ورود ناصرالدینشاه را تلگرافی به شمیران مخابره میکنند. شاه از این جریان خوشحال شده به پاداش این خدمت یک قطعه نشان تمثال همایونی مکلل به الماس و یک هزار تومان انعام به اعتضادالسلطنه میدهد و وی را به وزارت علوم میگمارد. [۴]
ناصرالدینشاه به اعتضادالسلطنه دستور داد که سیم تلگراف را تا زنجان ادامه دهد و بالاخره برای اینکه بتواند با ولیعهد مستقیما رابطه داشته باشد حکم کرد که آن را تا تبریز ادامه دهند.
تلگراف در راه سیاست
تا این زمان تلگراف در ایران جنبه تلفن را داشت و وسیله تفریحی برای شاه بود. انگلیسها که از مدتها پیش به هندوستان دست انداخته و آنجا را در تصرف داشتند از استقبالی که شاه ایران نسبت به تلگراف داشت استفاده کرده و به انواع مختلفه به او تلقین میکردند که بین تبریز و بوشهر را سیمکشی کند؛ چه منظور انگلیسها این بود که در اسرع اوقات با هندوستان مرابطه داشته باشند و چون کشیدن راه تلگراف دریایی برای ایشان گران تمام میشد، لذا با گوشه و کنایه با دولت ایران وارد مذاکره شدند.
از طرف دیگر ناصرالدینشاه به اعتضادالسلطنه دستور داد که سیم تلگراف را تا زنجان ادامه دهد و بالاخره برای اینکه بتواند با ولیعهد مستقیما رابطه داشته باشد حکم کرد که آن را تا تبریز ادامه دهند.
خط تلگرافی تبریز در ماه رجب ۱۲۷۷ ایجاد شد و میرزا جوادخان سعدالدوله به ریاست تلگراف آذربایجان منصوب گردید. [۵] از این به بعد خطوط تلگراف در نقاط مختلفه ایران ایجاد گشت خاصه که انگلیسها هم به ایجاد آن نهایت کمک نمودند.
تحصیل «علم تلگراف»
اعتضادالسلطنه کوچکترین اطلاعی راجع به تلگراف نداشت و فقط به واسطه اینکه در ابتدای امر در کار ایجاد تلگراف دخیل بود اداره تلگراف را در عهده داشت. حتی پس از اینکه سیمهای تلگرافی رو به تزاید گذشت و کار تلگراف در ایران اعتباری گرفت در سال ۱۲۹۴ به سمت وزارت کل تلگرافهای ممالک محروسه دولت ایران نائل گشت. [۶] در سال ۱۲۷۶ هجری برای اینکه عدهای از ایرانیان را با این اختراع جدید آشنا سازد و بتواند به دست آنها امور تلگراف را انجام دهد ۴۲ نفر از جوانان را به ریاست عبدالرسولخان نواده مرحوم صدر اصفهانی برای تحصیل فنون مختلفه تلگراف به پاریس روانه کرد.
از طرف دیگر سی نفر اشخاص زیر را هم برای اداره تلگراف استخدام کرد که عبارت بودند از:
میرزا جوادخان اسعدالدوله، میرزا عباسخان، برادر سعدالدوله، یوسفخان نوایی، عبدالحسینخان نوایی، علیاصغرخان، مبشرالسلطنه، میرزا فضلاللهخان، میرزا حبیباللهخان، میرزا محمد یاور، میرزا عبدالوهابخان، میرزا محمود، محمدصفیمیرزا، ابوالفتحمیرزا، میرزا حیدرعلی، میرزا جعفرخان.
پس از چندی اداره تلگراف چند نفر از اشخاص مذکور در فوق را که ازجمله سعدالدوله هم در جزء آنها بود به تفلیس اعزام داشت تا در تلگرافخانه آنجا عملا فن تلگراف را تحصیل نمایند و به طوری که دیدیم چون تلگرافخانه تبریز دایر گشت سعدالدوله را احضار کرده به ریاست آنجا گماردند.
انگلیسها و تلگراف ایران
همانطور که در بالا نوشته شد انگلیسها چون میخواستند از راه خشکی به هندوستان رابطه تلگرافی داشته باشند شاه را به کشیدن تلگراف از سرحد ارس تا بوشهر تشویق مییکردند لذا برای اینکه زودتر به مقصود خود برسند شخصی را به نام «استویک» از لندن به ایران فرستادند تا وسایل امر را فراهم کند. با اقداماتی که مشارالیه میکند بالاخره قراردادی بین ایران و انگلیس منعقد میشود مشعر بر اینکه دولت ایران بین خانقین – تهران – بوشهر را سیمکشی کند و اجازه دهد که دولت انگلیس مطالب خود را به وسیله صاحبمنصبان ایرانی و به هر نحو که صلاح بداند مخابره نمایند. [۷]
از این پس انگلیسها (کمپانی هند و اروپا و کمپانی دولتی انگلیس) در کار تلگراف ایران دخالت کامل و مستقمی داشتند به طوری که قراردادهای مختلفی در این باب با دولت ایران منعقد ساختند و بیش از نصف سیمهای تلگراف در اختیار آنها بود. اگر شرح این ماجرا در اینجا نوشته آید مثنوی هفتاد من کاغذ شود!
پس از اینکه با انگلیسها قراردادهایی درباره تلگراف منعقد شد، با دولت روسیه و دولت عثمانی نیز به انعقاد قراردادهایی مبادرت گردید که از تذکار آنها در اینجا صرفنظر میشود.
پس از اینکه خاندان قاجاریه از سلطنت مخلوع شدند و ایران به راهی تازه افتاد قراردادی بین دولت ایران با کمپانیهای دولتی و انگلیس و هند و اروپا منعقد شد (در سال ۱۳۱۰ شمسی) مبنی بر اینکه رشتههای تلگرافی (تهران - بوشهر، تهران – زاهدان و غیره که در دست آنها بود) با جمیع لوازم و ادوات به ایران واگذار شود.
قراردادهای بین ایران و روسیه تزاری هم بر اثر انقلاب هفده اکتبر روسیه و روی کار آمدن حکومت سوسیالیستی یکسره از بین رفت.
وزارت تلگراف بعدها با اداره پست توام و از ترکیب آنها وزارت پست و تلگراف تشکیل شد. اداره تلگراف از سال ۱۲۹۹ به نشر سالنامهای که متضمن آمار و تعرفه و سایر اطلاعات مربوط به تلگراف بود اقدام کرد...
وزارت تلگراف: اعتضادالسلطنه و مخبرالدوله
پس از اینکه خطوط مختلفه تلگراف در ایران ایجاد شد به فرمان ناصرالدینشاه، اعتضادالسلطنه از سال ۱۲۹۴ قمری به وزارت تلگراف منصوب و اداره تلگراف هم به وزارتخانه مبدل گشت.
در کار انشای خطوط تلگرافی کسی که بعد از اعتضادالسلطنه بیش از همه دخیل بود علیقلیخان مخبرالدوله بود. وی از کسانی است که برای تحصیل با حسنعلیخان گروسی به پاریس رفت. از زمانی که در تلگرافخانه استخدام شد تا بعدها که به وزارت تلگراف رسید مورد احترام ناصرالدینشاه بود. وی بعد از اعتضادالسلطنه به وزارت تلگراف منصوب شد و چون اعتضادالسلطنه فوت شد وزارت علوم هم به او واگذار شد.
لرد کرزن در کتاب خود که اهمیت بسیار دارد نوشته است که علیقلیخان از موقع تاسیس خط تلگراف هند و اروپا با انگلیسها مربوط شده و نشانی هم دریافت داشته است. [۸] علیقلیخان هم در ایجاد خطوط تلگرافی سعی وافی داشت و خط تلگرافی بین تهران و مشهد به اهتمام او به انجام رسید و در سنه ۱۲۹۳ اولین تلگراف از جانب شاه به آستان قدس و از طهران به مشهد مخابره شد.
اداره تلگراف ایران از بدو تاسیس تا سنه ۱۲۸۸ شمسی مطابق سال ۱۳۲۸ قمری همیشه از طرف دولت به یکی از رجال مملکت که سمت وزارت تلگراف را داشت محول میشد و آن شخص در آخر هر سال مبلغی به طور مقاطعه به دولت میپرداخت و جریان این امر عینا در اولین «رساله اطلاعات مراجعه به تلگراف ایران» که به سال ۱۲۹۹ شمسی از طرف اداره تلگراف چاپ شده است مندرج است.
وزارت تلگراف بعدها با اداره پست توام و از ترکیب آنها وزارت پست و تلگراف تشکیل شد. اداره تلگراف از سال ۱۲۹۹ به نشر سالنامهای که متضمن آمار و تعرفه و سایر اطلاعات مربوط به تلگراف بود اقدام کرد...
و نیز در مرداد سال ۱۳۰۴ شمسی از طرف وزارت پست و تلگراف مجلهای ماهانه به نام «پست و تلگراف» به مدیریت آقای مطیعالدوله حجازی و کفالت آقای نصرالله فلسفی نشر شد ولی پس از انتشار سه شماره تعطیل گردید. مجددا در سال ۱۳۱۱ شمسی از طرف وزارت پست و تلگراف و تلفن مجله مزبور به نام «پست و تلگراف و تلفن» به مدیریت آقای مطیعالدوله به طور ماهانه انتشار یافت که چند سالی مرتبا منتشر شد.
پینوشت:
- دانشمند محترم آقای محیط طباطبایی هم در مقدمه کتاب مجموعه آثار میرزا ملکمخان به این نکته اشاره کردهاند.
- مقصود اطریشی [اتریشی] است.
- باغی بوده در خارج تهران قدیم (شرق خیابان لالهزار) که بعد به باغوحش تبدیل شد.
- مآثروالآثار و مجله یادگار سال اول و روزنامه شرف رجوع شود.
- به شماره اول مجله پست و تلگراف مورخه مرداد ۱۳۰۴ مراجعه شود.
- به هفتمین شماره روزنامه «شرف» مراجعه شود.
- برای اطلاع از چگونگی قراردادهای متعدد کمپانی انگلیس و هند و اروپایی با ایران به کتاب «تاریخ پست و تلگراف» آقای پژمان رجوع شود.
- به کتاب «جهانگردی در ایران» که ترجمه قسمتی از کتاب کرزن میباشد و توسط آقای جواهرکلام به انجام رسیده مراجعه شود.
۲۵۹
نظر شما