زن و مرد در نهج‌البلاغه؛ تفاوت در ویژگی‌ها، برابری در کرامت

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تفاوت های مردان و زنان، یکی از موضوعاتی است که از منظر نهج البلاغه مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است. با بررسی کلام حضرت، اساس این تفاوت ها قابل درک خواهد شد. امیرالمومنین علی (علیه السلام) در یک تقسیم بندی، تفاوت های مردان و زنان را در قالب تفاوت های جنسیتی، روانی و عاطفی بیان فرموده اند که در این مقاله، نگاهی گذرا به این تفاوت ها از منظر نهج البلاغه و امیرالمومنین علی (علیه السلام) خواهیم داشت.

سابقه روانشناسی زنان

دانش روانشناسی از اوایل قرن نوزدهم میلادی به عنوان یک رشته علمی قابل تعلیم و تعلم در جامعه غربی مطرح شد و با گسترش مباحث آن، شاخه روان شناسی زن نیز به آن افزوده شد. مطالعه جنسیت و تفاوت های جنسی همواره مورد توجه و علاقه پژوهشگران بوده است. برخلاف پژوهش های نخستین که اغلب با سوگیری همراه بود، رشته نوین روان شناسی زن را می توان مربوط به اواخر دهه 1960 دانست.

بنابراین سابقه روان شناسی زنان در غرب از قرن نوزدهم میلادی است؛ در حالی که اسلام از 14 قرن گذشته ابعاد مختلف روحی و روانی زنان و به خصوص تفاوت های مردان و زنان را مورد بررسی قرار داده است و با مقایسه سخنان معصومین (علیهم السلام) با روان شناسی زن در غرب، در می یابیم که سخنان غربی ها در برابر آموزه های اسلامی، حرفی است از هزاران.

البته مباحث زنان، پیشینه ای قدیمی در تاریخ بشری دارد اما به شکل سازمان یافته، دانشی نوپاست. از زمان افلاطون، مباحث مربوط به شخصیت و تفاوت ها و انگاره های علمی در مورد نقش زنان مطرح بوده است اما به شکل مدون به دست بشر امروزی نرسیده است.

افلاطون مباحث مربوط به زنان را در کتاب جمهوریت خود مطرح می کند و پس از وی نیز ارسطو نظریه های خود را که مشابه افلاطون است در کتاب سیاست خود به رشته تحریر در می آورد. بنابر نظریه این دو پیرامون تفاوت های مردان و زنان، از نظر کیفی مشابه هستند اما از نظر کمی با یکدیگر تفاوت هایی دارند؛ مثلا آن ها معتقد بودند همانگونه که به مردان تعلیمات جنگی داده می شود به زنان نیز باید تعلیمات جنگی آموخت.

ارسطو نیز در مورد تفاوت های مردان و زنان می گوید، مردان و زنان حتی از نظر کیفی نیز متفاوتند و تفاوت آن ها در بخش کمی منحصر نشده است.[1]

دیدگاه امیرالمومنین علی (علیه السلام) و نهج البلاغه

امیرالمومنین علی (علیه السلام) با در نظر گرفتن تفاوت های مردان و زنان و توجه به مبانی این تفاوت ها، اگرچه آن ها را از نظر هویت انسانی واحد در نظر می گیرد، اما تفاوت های جسمی و روانی و احساسات زن و مرد را نیز بیان کرده و به تبیین محدوده تفاوت ها بین این دو پیکره جهان هستی پرداخته است.

1-تفاوت ها در تحمل مشکلات

برای مثال تعبیر زیبای امیرالمومنین علی (علیه السلام) درباره تفاوت های مردان و زنان در تحمل مشکلات و سختی های زندگی در نهج البلاغه، یکی از زیباترین تحلیل ها در عین کوتاه بودن را ارائه می دهند:

«لَا تُمَلِّکِ الْمَرْأَةَ مِنَ الْأَمْرِ مَا یُجَاوِزُ نَفْسَهَا فَإِنَّ ذَلِکَ أَنْعَمُ لِحَالِهَا وَ أَرْخَی لِبَالِهَا وَ أَدْوَمُ لِجَمَالِهَا فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَیْحَانَةٌ وَ لَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ؛[2] «زن را به کارهایی که فراتر از تحمل او است وادار مکن که این گونه برای رعایت حال و راحتی خیال و دوام زیبایی او بهتر است، زیرا زن گلی خوشبو است، نه کارفرما».

این سخن اشاره ای است ظریف و لطیف که با توجه به روحیات زنان، توانایی های آن ها و تفاوت های مردان و زنان بیان شده است؛ زیرا تحمیل عملی که خارج از تحمل زن باشد او را افسرده و خسته می کند و سبب ایجاد آسیب های روانی زیادی می شود؛ چه آنکه این بار سنگین بار معنوی باشد یا عملی و جسمی.

با توجه به این روایت علوی شریف و مطالبی که در ادامه خواهد آمد، باید دانست که تفاوت های مردان و زنان در هویت آن ها راهی ندارد و مردان و زنان در اصل ذات و گوهر خلقت، دارای هویتی مشترک هستند اما از نظر روانی و جسمی، تفاوت های بسیاری دارند. نیک می دانیم که این تفاوت های مردان و زنان هرگز به معنای عیب و نقص برای یکی و کمال برای دیگری نیست و هر تفاوتی برای فرد، خود نمودی از کمال است.

وجود تفاوت های مردان و زنان، برای رسیدن به یک تعادل مطلوب در جامعه جهانی ضروری است و در پیشرفت جامعه اسلامی نقش مهمی خواهد داشت. در همین باره، بنت الهدی صدر یکی از نویسندگان برجسته قرن اخیر می نویسد:

«هویت زن بر اساس اصل انسانیت و مسئولیت هایی که از این رهگذر متوجه او می شود مانند مرد خواهد بود، با این تفاوت که به دو جهت وضع فیزیکی وی و وضعیت خلقی و روانی او برخی از شرایط و مسئولیت های حیاتی وی با موقعیت مرد تفاوت می یابد».[3]

2-تفاوت های عاطفی

یکی دیگر از تفاوت های مردان و زنان، در زمینه هیجانات و عواطف است و روان شناسان معتقدند سرعت هیجان زنان، بیشتر از مردان است. لذا عکس العمل آنان در مقابل حوادث و اتفاق ها متفاوت است. در این زمینه جینا لمبروز می گوید: «آنچه زن را به اتخاذ تصمیمات خود برمی انگیزد، احساسات قلبی او است نه مقدمات عقلی …».[4]

به هر حال سرعت هیجان پذیری زن نسبت به مرد، یک تفاوت روانی است بین آن دو که در عکس العمل ها و تصمیم گیری های زن تاثیر دارد. لذا حضرت علی (علیه السلام) به این تفاوت روانی توجه داشته اند و سفارش می کنند:

«وَ لَا تَهِیجُوا النِّسَاءَ بِأَذًی وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَکُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَکُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ الْقُوَی وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ؛ إِنْ کُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْکَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِکَاتٌ، وَ إِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَیُعَیَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِه؛[5]

زنان را با اذیت و آزار به هیجان نیاورید، هر چند آنها به شما دشنام دهند و به سرانتان بدگویی کنند، زیرا آن ها از نظر قوا ناتوان و از نظر روحیّه و عقل و خرد ضعیف اند و در آن زمان که زنان مشرکان (در عصر پیامبر) به ما بدگویی می کردند و دشنام می دادند (از سوی آن حضرت) دستور داده می شد که از آزار و اذیت آن ها خودداری کنیم، حتی در زمان جاهلیّت اگر مردی دست به روی زنی بلند می کرد و سنگی به سوی او پرتاب می نمود و یا او را با چوب می زد، همین امر باعث ننگ او و فرزندانش می شد».

با این کلام حضرت، مشخص می شود که تفاوت های زنان و مردان در امور هیجانی و عاطفی، بسیار است و باید به آن توجه کرد.

3-تفاوت ها در حوزه وظایف

امام علی (علیه السلام) در بخشی از کلام دلنشین خود در نهج البلاغه درباره تفاوت های مردان و زنان در حوزه وظایف آنان می فرماید: «وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ؛[6] جهاد زن، شوهرداری شایسته است»، به سبب آن که در میدان جهاد، مشکلات فراوانی وجود دارد: هم بذل مال است (در زمانی که مجاهدان هزینه های خود را از سلاح و مرکب و غذا می پرداختند) و هم بذل جان و هم جدایی از زن و فرزند و بستگان و در بسیاری از موارد، جراحات سخت جسمی.

زنان نیز هنگامی که در برابر مشکلات خانه داری و گاه اعتراضات و زخم زبان های شوهر قرار می گیرند، اگر تحمل و بردباری نشان دهند جهاد مهمی را انجام داده اند.

اصبغ بن نباته که از یاران خاص حضرت علی (علیه السلام) است از آن حضرت نقل می کند که فرمودند:

«کَتَبَ اللهُ الْجِهَادَ عَلَی الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فَجِهادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتّی یُقْتَلَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ جِهادُ الْمَرْأَةِ أنْ تَصْبِرَ عَلَی ما رَأَی مِنْ أَذَی زَوْجِهَا وَ غَیْرَتِهِ؛[7] خداوند، جهاد را بر مردان و زنان واجب کرده است. جهاد مرد در این است که مال و جان خود را انفاق کند تا آنجا که در راه خدا شهید شود و جهاد زن در این است که در برابر آزاری که از شوهرش می بیند و در برابر تعصب ها و حساسیت های او صبر پیشه کند».

هویت مشترک انسانی در زنان و مردان
آنچه از آیات و روایات و بررسی نهج البلاغه درباره تفاوت های مردان و زنان به دست می آید، این است که هویت انسانی زن و مرد یکسان است. بنابر نقل مفسران، زن و مرد از یک گوهر خلق شده اند و مبدا آفرینش همه افراد یک چیز است، نه آنکه زن فرع بر مرد یا طفیلی وجود او باشد؛ زیرا خداوند متعال اولین زن را از همان ذات و اصلی آفریده است که مرد را از آن خلق کرده:

«خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا؛[8] شما را از یک تن آفرید، سپس همسرش را از او پدید آورد».

امیرالمومنین علی (علیه السلام) نیز در نهج البلاغه، آنگاه که از خلقت انسان سخن به میان می آورند، هیچ گونه اشاره ای به تفاوت ماهوی بین زن و مرد نداشته و می فرمایند:

«ثُمَّ جَمَعَ سُبْحَانَهُ مِنْ حَزْنِ الْأَرْضِ وَ سَهْلِهَا وَ عَذْبِهَا وَ سَبَخِهَا تُرْبَةً سَنَّهَا بِالْمَاءِ حَتَّی خَلَصَتْ وَ لَاطَهَا بِالْبِلَّةِ حَتَّی لَزَبَتْ فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَةً ذَاتَ أَحْنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعْضَاءٍ وَ فُصُولٍ أَجْمَدَهَا حَتَّی اسْتَمْسَکَتْ وَ أَصْلَدَهَا حَتَّی صَلْصَلَتْ لِوَقْتٍ مَعْدُودٍ وَ أَمَدٍ [أَجَلٍ‏] مَعْلُومٍ؛[9]

سپس خداوند بزرگ، خاکی از قسمت های گوناگون زمین، از قسمت های سخت و نرم، شور و شیرین، گرد آورد، آب بر آن افزود تا گلی خالص و آماده شد، و با افزودن رطوبت، چسبناک گردید، که از آن، اندامی شایسته، و عضوهایی جدا و به یکدیگر پیوسته آفرید. آن را خشکانید تا محکم شد. خشکاندن را ادامه داد تا سخت شد، تا زمانی معین و سرانجامی مشخص، اندام انسان کامل گردید».

ممکن است در این بخش شبهه شود که امیرالمومنین علی (علیه السلام) در این خطبه به بیان ظرایف خلقت حضرت آدم پرداخته است و در آن زمان اصلا حضرت حوا خلق نشده بود، پس سخنان ایشان دلالتی بر عدم یا وجود تفاوت های مردان و زنان در هویت ندارد؛ در پاسخ می گوییم اگرچه این اشکال ظاهرا بر خطبه 1 وارد است، اما با دقت نظر در برخی دیگر از کلمات امیرالمومنین علی (علیه السلام) که دلالت های ضمنی بر تفاوت های مردان و زنان دارند، این اشکال قابل رد و پاسخ گویی است.

برای مطالعه بیشتر پیرامون ویژگی های زنان در کلام امیرالمومنین علی (علیه السلام)، و همچنین تفاوت های مردان و زنان می توانید مقاله خطبه 80 نهج البلاغه و نگاه اجمالی به نقصان ایمان زنان مطالعه بفرمایید.

برای مثال حضرت در خطبه دیگری در نهج البلاغه، منشا تفاوت های مردان و زنان را برای یاران خویش بیان می فرمایند: «إِنَّمَا فَرَّقَ بَیْنَهُمْ مَبَادِئُ طِینِهِمْ، وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ کَانُوا فِلْقَةً مِنْ سَبَخِ أَرْضٍ وَ عَذْبِهَا وَ حَزْنِ تُرْبَةٍ وَ سَهْلِهَا؛ فَهُمْ عَلَی حَسَبِ قُرْبِ أَرْضِهِمْ یَتَقَارَبُونَ؛[10] علت تفاوت های میان مردم، گوناگونی سرشت آنان است، زیرا آدمیان در آغاز، ترکیبی از خاک شور و شیرین، سخت و نرم بودند، پس آنان به میزان نزدیک بودن خاکشان با هم نزدیک اند».

با توجه به خطبه یادشده، در می یابیم که همه افراد انسانی اعم از زن و مرد، در خطبه اول نهج البلاغه مورد نظر حضرت بوده اند و در این قسمت از خلقت که از اصل و جوهره اصلی انسانی آفریده شده است، زن و مرد یکسان بوده و تفاوتی ندارند.

منشا تفاوت های مردان و زنان

امیرالمومنین علی (علیه السلام)، تفاوت های مردان و زنان و همچنین تفاوت های مردان با هم و زنان با یکدیگر را گاها به تغییر سرشت آن ها که در زبان امروزی از آن تعبیر به وراثت می شود، مرتبط می دانند و در مورادی دیگر به محیط و خانواده و دوستان… .

البته این نکته مورد تایید و پذیرش است که در بحث تفاوت های مردان و زنان، نقطه اشتراک زبان علم و زبان دین، هویت مشترک انسانی زنان و مردان است و چون ارزشگذاری برای افراد بر اساس انجام تکالیف و وظایف ویژه آنهاست و زنان و مردان در ذات و گوهره اولیه انسانی تفاوت ندارند، پس در ابتدا هیچ یک بر دیگری برتری ندارد.

نتیجه گیری

تفاوت های مردان و زنان در نگاه امیرالمومنین علی (علیه السلام) در حیطه جسمی، روانی و عاطفی گنجانده می شود و حضرت مردان و زنان را در هویت انسانی مشترک می دانند. حضرت از زن به گلی خوشبو تعبیر می کنند که تحمل امور مشکل را ندارد و باید او را به اموری که مناسبتی با شئون و تحمل جسمی و روحی او دارد مشغول کرد. حضرت، جهاد مردان را در میدان جنگ و بیرون از عرصه خانه برشمرده و جهاد زنان را صبر و تحمل حساسیت های مردان و حل و فصل امور منزل می دانند.

پی نوشت ها:

[1] افلاطون، جمهوریت، ترجمه فواد روحانی، ص 138.

[2] نهج البلاغه، نامه 31.

[3] بنت الهدی صدر، شخصیت زن مسلمان، ص 108.

[4] جینا لمبروز، روح زن، ج1، ص19 ـ 20.

[5] صبحی صالح، نهج البلاغه، نامه 14.

[6] همان، حکمت 136.

[7] کلینی، اصول کافی، ج 5، ص 9.

[8] زمر / 6.

[9] صبحی صالح، نهج البلاغه، خطبه شماره 1.

[10] همان، خطبه 234.

منبع

با اقتباس از: نهج البلاغه نت، علائی رحمانی، فاطمه، زن از دیدگاه نهج البلاغه، چاپ اول، قم، انتشارات تبلیغات اسلامی.