به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
آیا در جریان طوفان نوح حیوانات و محیطزیست، ویران شد؟ نابودی آنها چه ارتباطی به ظلم انسانها و تأدیب آنها دارد؟ آیا خداوند قادر نبود که فقط انسانهای کافر را به سزای اعمالشان برساند و هلاک کند؟
پاسخ:
یکی از سؤالاتی که معمولاً درباره طوفان نوح مطرح میشود، این است که کافران ظالم مستحق عذاب بودند، اما گناه فرزندان کفار که کودک و نوجوان بودند و همچنین حیوانات و گیاهانی که در کشتی نبودند و همگی در این طوفان نابود شدند، چه بود؟ این اشکال از قدیم مطرح بوده و برخی از مفسران به آن پاسخ دادهاند. (1) بخش عمده این اشکال ازاینجا ناشی میشود که گمان شده طوفان نوح جهانی بوده؛ درنتیجه، بهجز افراد و حیواناتی که در کشتی سوار شدند، جانداران دیگر، اعم از حیوانات و گیاهان سرتاسر کره زمین، همگی نابود شدهاند؛ اما واقعیت چیز دیگری است.
چرایی جهانیپنداری طوفان نوح
علت اینکه برخی پنداشتهاند طوفان نوح جهانی بوده، روایت کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان از این طوفان است. در فصل هفتم سِفْر پیدایش چنین آمده است:
21 و هر ذیجسدی که بر زمین حرکت میکرد، از پرندگان و بهایم و حیوانات و کل حشرات خزنده بر زمین و جمیع آدمیان، مردند. 22 هرکه دم روح حیات در بینی او بود، از هر که در خشکی بود، مُرد. 23 و خدا محو کرد هر موجودی را که بر روی زمین بود، از آدمیان و بهایم و حشرات و پرندگان آسمان، پس، از زمین محو شدند و نوح با آنچه همراه وی در کشتی بود فقط باقی ماند.
به باور برخی، روایات حاکی از جهانی بودن طوفان، از اسرائیلیات (2) و درنتیجه، جعلی هستند. (3)
جهانی نبودن طوفان نوح مطابق قرآن
واکاوی و بررسی آیاتی که درباره حضرت نوح علی نبیّنا و آله و علیهالسلام و طوفان نازل شدهاند، حاکی از این است که این طوفان جهانی نبوده و فقط در منطقه خاصی از زمین رخ داده است. اهم ادله این مدعا بر این پایهاند:
1. حضرت نوح دائماً در میان قوم خود حضور داشته و آنان را به توحید دعوت میکرده است. (4) حضور دائمی حضرت در میان قومش با جهانیبودن گستره تبلیغی ایشان سازگار نیست؛
2. استعمال لفظ «قوم» برای حضرت بیانگر این است که دعوت ایشان عمومی نبوده و فقط شامل گروه خاصی از مردم بوده است. (5) «قوم» در زبان عربی به معنای گروهی از مردم است نه همه مردم. (6) تعابیری همچون «إنّ قومی: همانا قوم من» (7) یا «یا قومِ: ای قوم من» که یازده بار در قرآن از قول حضرت نقل شده، (8) همگی نشاندهنده این هستند که قوم خاصی مخاطب حضرت بودهاند؛ نه همه انسانهای روی کره زمین؛
3. مطابق قرآن «قوم عاد» جانشین «قوم نوح» شدند. (9) ازآنجاکه قوم عاد در یک منطقه از زمین ساکن بودند، نه در همه زمین، متوجه میشویم که قوم نوح نیز فقط در یک منطقه از مناطق زمین ساکن بوده و شامل همه کره زمین نمیشده است؛
4. هرچند کلمه «ارض: زمین» در آیات مربوط به طوفان بهطور مطلق ذکر شده، اما این واژه در قرآن همیشه به معنای کره زمین نیست و 110 بار برای تعبیر از بخش خاصی از کره زمین بهکاررفته است. (10) عمومیتی که در برخی از آیات قرآن در رابطه با طوفان نوح بهنظرمیرسد، (11) ناظر به همه سرزمینهایی است که قوم نوح در آن ساکن بودند؛ نهاینکه قوم حضرت سراسر زمین را پر کرده بودند؛ (12)
5. با توجه به امکانات ارتباطی در آن زمان، رساندن پیام الهی به تمام نقاط زمین و همه انسانها عملاً غیرممکن بوده و ازسویدیگر، عذاب تنها برای کسانی نازل میشود که پیام حق به آنها رسیده و سرپیچی کردهاند؛ (13)
6. نه «اولوالعزم» بودن لزوماً به معنای جهانی بودن قلمرو نبوت است و نه جهانی بودن گستره نبوت یک پیامبر با شروع کار او از قوم خاصی از مردم منافات دارد. چنانکه موسی و عیسی علیهماالسلام اولوالعزم بودند، اما فقط برای قوم خاص بنیاسرائیل فرستاده شدند (14) یا پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله برای جهانیان مبعوث شدند، اما کار خود را در مکه و در میان عربها شروع کردند؛
7. حیواناتی که حضرت نوح موظف شد سوار کشتی کند، (15) نه برای حفظ نسل آنها از نابودی و انقراض، بلکه برای استفاده از گوشت و فراوردههای آنها در طول سفر بوده است. (16)
مقطوعالنسل شدن کافران قوم حضرت نوح
مطابق روایتی از امام صادق علیهالسلام، خداوند چهل سال پیش از وقوع طوفان، همه کافران را مقطوعالنسل کرد و درنتیجه، از آن به بعد هیچکدام از آنان بچهدار نشدند. (17) بنابراین، همه کسانی که در این طوفان غرق شدند، دستکم چهل سال سن داشتهاند و هیچ کودک و نوجوانی در آن طوفان، غرق نشده است.
حیوانات و گیاهان در طوفان نوح
درباره حیوانات و گیاهان در قرآن مطلبی نیامده است؛ اما با توجه به منطقهای بودن طوفان و همچنین تدریجی بودن بیرون زدن آب از زمین، (18) حیوانات معمولاً طبق عادت خود در منطقۀ دچار فاجعه باقی نمیمانند و ازآنجا دور شده، خود را از خطر دور میکنند. (19) برخی نیز گفتهاند اگر موجود بیگناهی در چنین حوادثی دچار درد و رنج شود، خدا آن را بهگونهایکه مناسب آن جاندار باشد، برایش جبران میکند. (20) درباره گیاهان نیز نهایتاً همان اتفاقی که در زمستان برای آنها رخ میدهد و چند ماه زیر برف و یخ هستند، رخ خواهد داد و آنها دوباره پس از مدتی سبز و شکوفا میشوند؛ اما با قطعنظر از این احتمالات و حدسها، پاسخ قطعی این است که:
- اولاً خدا ظالم نیست (21) و حتی بهاندازه دانه خردلی به کسی یا چیزی ظلم نکرده، نمیکند و نخواهد کرد؛ بنابراین، هر اتفاقی که در طوفان نوح رخ داده، یا اصلاً ظلم نبوده یا اگر ظلم بوده، فاعل آن خدا نبوده است؛
- ثانیاً هیچکس حقی بر خدا ندارد تا خدا بدهکار کسی یا چیزی باشد؛ (23) درنتیجه، خدا با ندادن آن به او یا گرفتن آن از او، در حق او ظلمی کرده باشد.
در اینکه خداوند این قدرت و توانایی را داشت که عذاب را بهگونهای نازل کند که فقط انسانهای کافر هلاک شوند و به هیچ موجود دیگری دستکم آسیب مستقیمی نرسد، شکی نیست؛ چنانکه در قضیه مسخ شدن متخلفان روز شنبه به میمون همین کار را کرد؛ (24) اما در همین واقعه نیز میتوان اشکال کرد و مثلاً گفت: آنان خودشان گناه کرده بودند و تقصیر زنوبچه آنان چه بود که پدرشان تبدیل به میمون شد؟ با قطعنظر از این اشکال، درباره اینکه چرا خداوند دانا و توانا درباره قوم نوح بدین شکل عمل نکرد، پاسخی یافت نشد.
نکته پایانی نیز اینکه شرّ بهصورت کلی و حوادث ناگواری همچون زلزله، سیل، آتشفشان، سونامی و... که در همه آنها شمار زیادی از انسانها، حیوانات و گیاهان نابود میشوند، بهصورت جزئی، لازمه جهان مادی است؛ بهعبارتدیگر، امر جهان مادی دایر بود بین خلق نشدن یا خلق شدن با همین وضعیت کنونی؛ اما مهم این است که در همه حال خیر بر شر غلبه دارد و همین مجوز خلق آنهاست.(25)
نتیجه:
1. طوفان نوح منطقهای بوده و نه جهانی؛
2. چهل سال پیش از وقوع طوفان کفار مقطوعالنسل شدند و همه کافران ظالمی که در طوفان غرق شدند، دستکم چهل سال داشتهاند؛
3. با توجه به منطقهای بودن طوفان، حیوانات معمولاً هنگام وقوع خطر از آن دور میشوند و بدین طریق جان خود را حفظ میکنند؛
4. گیاهان هرسال یکبار در زمستان میمیرند و سپس دوباره در بهار زنده میشوند. در هنگام طوفان نوح نیز نهایتاً همین اتفاق رخ داده است و آنها پس از فروکش کردن آب، سبز و شکوفا شدهاند؛
5. خداوند قادر به نزول عذابی که فقط کافران را نابود کند، بود و مثلاً در مسخ متخلفان روز شنبه همین کار را کرد، اما برای اینکه چرا در طوفان نوح بدین شکل عمل نکرد، پاسخی یافت نشد، اما مهم این است که خداوند دانا و حکیم و عادل است و هر کاری که انجام میدهد بر پایه علم و حکمت و عدل است؛
6. حتی اگر موجودی که گناهکار نبوده در طوفان نوح از بین رفته باشد، باز خدا نسبت به او ظلمی نکرده؛ چراکه هیچکس و هیچچیزی بر خدا حقی ندارد تا بگوییم اگر خدا چیزی را نداد یا چیزی را گرفت، به او ظلم کرده است.
برای مطالعه بیشتر:
معرفت، محمدهادی، نقد شبهات پیرامون قرآن کریم، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ اول، 1385 ش، ص 48-73.
پینوشتها:
1. فخر رازی، محمد، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420 ق، ج17، ص 353.
2. اسرائیلیّات به گزارشهایی گفته میشود که از منابع یهودی، مسیحی یا قصههای کهن وارد دانش تفسیر و حدیث اسلامی شده است.
3. قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، دار الشروق، چاپ 35، 1425 ق، ج4، ص 1877.
4. سوره نوح، آیه 5.
5. سوره عنکبوت، آیه 14.
6. مصطفی، ابراهیم، المعجم الوسیط، استانبول، دارالدعوه، چاپ اول، 1989 م، ج ۲، ص ۷۶۸: «الجماعه من الناس تجمعهم جامعه یقومون لها.»
7. سوره شعرا، آیه 117: «قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ؛ گفت: پروردگارا! همانا قوم من مرا تکذیب کردند.»
8. سوره نوح، آیه 2: «قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ؛ گفت: ای قوم من! همانا من شما را بیمدهندهای آشکارم.»
9. سوره اعراف، آیه 69.
10. سوره قصص، آیه 4.
11. سوره نوح، آیه 26: «وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی اَلْأَرْضِ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً؛ و نوح گفت: پروردگارا! هیچیک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار؛» سوره هود، آیه 43 و... .
12. شجاعی، فریبا، جلیل پروین و محمدعلی مهدوی راد، مقاله «تحلیل تطبیقی طوفان نوح در تورات و قرآن»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، سال هفتم، پاییز و زمستان 1397 ش، ش 1 (پیاپی 13)، صص 59-74.
13. سوره اسراء، آیه 15؛ سوره نساء، آیه 165 و... .
14. سوره آلعمران، آیه 49.
15. سوره هود، آیه 40؛ سوره مؤمنون، آیه 27.
16. معرفت، محمدهادی، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ اول، 1423 ق، ص 42؛ قرشی بنابی، علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ ششم، 1371 ش، ج7، ص 124.
17. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق: طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، 1363 ق، ج1، ص 327: «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهالسلام قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَلَاکَ قَوْمِ نُوحٍ عَقَّمَ أَرْحَامَ النِّسَاءِ أَرْبَعِینَ سَنَهً فَلَمْ یُولَدْ فِیهِمْ مَوْلُود»؛ ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان (تفسیر ثعلبی)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1422 ق، ج10، ص 44؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، 1372 ش، ج10، ص 548.
18. سوره هود، آیه 40؛ سوره مؤمنون، آیه 27.
19. معرفت، محمدهادی، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ اول، 1423 ق، ص 42.
20. حائری طهرانی، علی، تفسیر مقتنیات الدرر، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ اول، 1338 ش، ج5، ص 316.
21. سوره آلعمران، آیه 82.
22. سوره انبیاء، آیه 47؛ سوره لقمان، آیه 16.
23. سوره انبیاء، آیه 23.
24. سوره اعراف، آیه 163.
25. مطهری، مرتضی، توحید، تهران، صدرا، چاپ هفتم، 1418 ق، ج 4 مجموعه آثار، ج ۴، ص 240 و ۲۴۱.
نظر شما