برای درک چراییِ رزمها، باید به مفهوم کلیدی "کین" نگریست. در لغتشناسی حماسی، کین صِرفاً به معنای نفرت شخصی یا کینهتوزیِ حقیر نیست؛ بلکه به معنای "حقطلبیِ بازمانده" و تکلیفی برای اعادهٔ توازنِ برهمخورده است. موتور محرکهٔ بزرگترین جنگهای شاهنامه، یعنی نبردهای ایران و توران، از نخستین جنایت تاریخ آغاز میشود: قتل ایرج به دست برادرانش، تور و سلم. این خونِ ناحق، نهتنها جغرافیای جهان را به دو قطب متخاصم تقسیم کرد، بلکه مفهومی به نام "کینخواهی" را به رکن اصلی سیاست و اخلاق بدل ساخت. از منوچهر که به کینخواهی ایرج برمیخیزد تا کیخسرو که تمام هستی خود را وقفِ ستاندن کینِ سیاوش میکند، جنگ همواره بهمثابه راهی برای پاککردن لکهٔ ننگِ بیعدالتی از دامن زمین است. خون سیاوش که از آن گیاهی رست، نمادی از زایایی و تداومِ این حقطلبی است؛ خونی که تا زمانی که ظالم (افراسیاب) مجازات نشود، خشک نخواهد شد.
در لایهای عمیقتر، این نبردها ریشه در الهیات باستانی ایران و آیین مزدیسنا دارند. در این نگاه، جهان صحنهٔ تقابل همیشگی "سپندمینو" (خرد مقدس) و "انگرهمینو" (خرد خبیث) است. پهلوان در این میان، تنها یک جنگجو نیست، بلکه یک "کارگزارِ ایزدی" است که وظیفهای خطیر به نام "خویشکاری" بر عهده دارد. خویشکاریِ پهلوان، جنگیدن برای استقرار "اَشا"است. اَشا، همزمان به معنای راستی، نظم و قانونمندیِ کیهانی است. هرگاه نیروهای اهریمنی با دروغ و فریب (دُروج)، نظمِ جهان را مختل کنند، پهلوان موظف است با تیغِ خود، این آشفتگی را پیراسته و نظمِ اَشایی را بازگرداند. ازاینرو، دفاع از مرزهای ایران، در واقع دفاع از مرزهای "خرد و راستی" در برابر هجومِ "آشوب و دروغ" است.
این تقابل در دوگانه "ایران و انیران" تبلور مییابد. در شاهنامه، میدان نبرد محلِ برخورد دو جغرافیا نیست، بلکه محل برخورد دو نوع نگاه به هستی است. ایران، کانونِ فرهِ ایزدی، خردورزی و دادگستری است و انیران (توران و دیگر سرزمینهای بیگانه) مظهرِ جادو، فریب و بیدادگری قلمداد میشود. پهلوانِ ایرانی وقتی در برابر تورانیان میایستد، در حقیقت میانجیِ نوری است که میخواهد تاریکیِ انیران را عقب براند؛ بنابراین جنگ در شاهنامه نه یک انتخاب، بلکه یک "رسالت اخلاقی" است؛ تلاشی است تا جهان از شرِّ نیروهای اهریمنی پاک شود و به کمالِ آغازین خود نزدیک گردد. در این فلسفه، صلح واقعی تنها زمانی محقق میشود که ریشهٔ بطلان با ضربتِ حقطلبانهٔ پهلوان ازمیانرفته باشد... (ادامه دارد)
*دکتری پژوهش هنر، کارشناسارشد تاریخ ایران باستان
5959
نظر شما