خبرآنلاین-مهسا مژدهی: انتخاب نخستوزیر در عراق عموما امری پیچیده و پرتنش است. در بغداد اخیرا پس از ماهها درگیری در عرصه سیاست و در شرایطی که ایالات متحده و شخص دونالد ترامپ رئیسجمهور آن به مخالفت با جدیترین گزین نخستوزیری یعنی نوری المالکی به دلیل نزدیکی به ایران مشغول بود؛ در نهایت علی الزیدی ۳۶ ساله این مقام را به دست آورد.
انتخاب علی الزیدی بهعنوان گزینه جدید نخستوزیری عراق، بار دیگر پیچیدگی ساختار سیاسی این کشور را به مرکز توجه بازگردانده است؛ ساختاری که در آن نخستوزیر نه با رأی مستقیم مردم، بلکه از دل ائتلافها، چانهزنیها و توافقهای پارلمانی بیرون میآید.
اگرچه در ظاهر قانون اساسی عراق مسیر مشخصی برای تشکیل دولت تعیین کرده، اما در عمل، تعیین نخستوزیر بیش از هر چیز تابع موازنه قدرت میان جریانهای شیعی، احزاب کردی و گروههای اهل سنت است. به اعتقاد تحلیلگران الزیدی چهرهای بود که در نهایت باعث شد تا ائتلافی صورت بگیرد که پیش از او سخت به نظر میرسید.
در چنین فضایی، آینده دولت جدید تنها به معادلات داخلی محدود نمیشود، بلکه به نحوه مدیریت روابط بغداد با تهران، واشنگتن و بازیگران منطقهای نیز گره خورده؛ روابطی که پس از جنگ اخیر و کشیده شدن تنشها به خاک عراق، وارد مرحلهای حساس و پیچیده شده است. در خبرآنلاین با باقر حکیم کارشناس مسائل عراق در خصوص انتخاب الزیدی و آینده سیاسی او به گفتوگو نشستهایم:
***فرآیند انتخاب نخستوزیر جدید عراق چگونه بوده است؟
گاهی فردی که نخستوزیر میشود رهبر لیست اول انتخابات نیست، بلکه کسی است که بتواند رضایت نسبی جریانهای مختلف را جلب کنددر عراق، نخستوزیر مستقیماً توسط مردم انتخاب نمیشود، بلکه از طریق روندی پارلمانی و سیاسی تعیین میشود که هم قانون اساسی و هم توافقهای بین جریانهای سیاسی در آن نقش دارند. پس از انتخابات پارلمانی، ابتدا مجلس جدید تشکیل میشود و رئیس پارلمان انتخاب میشود، سپس پارلمان رئیسجمهور را برمیگزیند و بعد رئیسجمهور، نامزد «بزرگترین فراکسیون پارلمانی» را مأمور تشکیل دولت میکند. این نامزد معمولاً فردی است که ائتلافهای اصلی شیعه بر سر او توافق کردهاند، زیرا در عرف سیاسی عراق پس از ۲۰۰۳، نخستوزیری سهم شیعیان، ریاستجمهوری سهم کردها و ریاست پارلمان سهم اهل سنت محسوب میشود.
الزیدی توانست میان جریانهای سیاسی اجماع ایجاد کند
فرد مأمور تشکیل دولت ۳۰ روز فرصت دارد کابینه و برنامه دولت خود را به پارلمان ارائه کند و در صورت کسب رأی اعتماد اکثریت نمایندگان، رسماً نخستوزیر میشود. با این حال، در عمل انتخاب نخستوزیر در عراق بیشتر نتیجه مذاکرات و توافقهای سیاسی میان ائتلافهای شیعی، گروههای کردی و احزاب سنی است تا صرفاً نتیجه مستقیم انتخابات؛ به همین دلیل گاهی فردی که نخستوزیر میشود رهبر لیست اول انتخابات نیست، بلکه کسی است که بتواند رضایت نسبی جریانهای مختلف را جلب کند.
یکی از مهمترین اختلافات سیاسی عراق نیز تفسیر مفهوم «فراکسیون بزرگتر» است؛ اینکه آیا منظور حزبی است که بیشترین کرسی را در انتخابات کسب کرده یا ائتلافی که پس از انتخابات در داخل پارلمان شکل میگیرد، موضوعی که بارها باعث تنش سیاسی و ورود دادگاه فدرال عراق شده است.
***سوابق الزیدی چیست و دلیل انتخاب او از بین نامزدهای شناختهشدهتر چه بود؟
الزیدی در سالهای گذشته بیشتر بهعنوان یک چهره فنی و مدیریتی در حوزههای مالی، حقوقی و اقتصادی شناخته شده و برخلاف برخی نامزدهای سنتی، درگیر تنشهای شدید حزبی و اختلافات سیاسی نبوده است.انتخاب علی الزیدی بهعنوان گزینه نخستوزیری، صرفاً بر اساس میزان شهرت سیاسی افراد انجام نشد، بلکه معیار اصلی، توانایی ایجاد اجماع میان جریانهای مختلف سیاسی عراق بود. الزیدی در سالهای گذشته بیشتر بهعنوان یک چهره فنی و مدیریتی در حوزههای مالی، حقوقی و اقتصادی شناخته شده و برخلاف برخی نامزدهای سنتی، درگیر تنشهای شدید حزبی و اختلافات سیاسی نبوده است.
به همین دلیل، در فضای پیچیده و پرچالش عراق، بسیاری از جریانها او را گزینهای مناسب برای کاهش اختلافات و عبور از بنبست سیاسی دانستند. واقعیت این است که در ساختار سیاسی عراق، گاهی مقبولیت میان ائتلافها و توانایی جمعکردن توافق داخلی، از شناختهشدهتر بودن یا سابقه انتخاباتی اهمیت بیشتری پیدا میکند و انتخاب الزیدی نیز در همین چارچوب قابلفهم است.
***آیا میتوان گفت انتخاب الزیدی ناشی از فشار آمریکا بر برکناری مالکی بوده است و در نهایت او گزینه مطلوبی است که واشنگتن به دنبال آن میگشت؟
ارزیابی غالب در رسانهها و محافل سیاسی عراق این است که روابط تهران و بغداد در دولت جدید ادامهدار و پایدار خواهد بود، اما با رویکردی عملگرایانهتر و محتاطانهترنمیتوان تأثیر مواضع و فشارهای خارجی، بهویژه آمریکا، را بهطور کامل از فضای سیاسی عراق جدا دانست؛ طبیعی است که واشنگتن نسبت به برخی چهرهها حساسیت یا ترجیح سیاسی داشته باشد و این موضوع در تحلیلهای رسانهای نیز مطرح شده است. با این حال، تقلیل انتخاب علی الزیدی صرفاً به خواست آمریکا، تحلیل دقیقی از واقعیت سیاسی عراق نیست. عامل اصلی در نهایت، رسیدن جریانهای «چارچوب هماهنگی» به یک اجماع داخلی بود؛ اجماعی که پس از اختلافات طولانی میان نامزدهای شناختهشدهتر شکل گرفت و الزیدی بهعنوان گزینهای کمتنشتر و قابلقبولتر برای اکثر طرفها مطرح شد.
در عین حال، درباره این انتخاب دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی معتقدند الزیدی به دلیل چهره تکنوکرات و فاصله نسبی از درگیریهای سنتی حزبی، میتواند روابط متوازنتری با بازیگران منطقهای و بینالمللی داشته باشد. در مقابل، منتقدان میگویند انتخاب او تا حدی نتیجه فشارهای خارجی و تلاش برای کنار گذاشتن چهرههای جنجالیتر بوده است. اما آنچه در نهایت مسیر انتخاب را تعیین کرد، توافق سیاسی داخل چارچوب هماهنگی و ضرورت عبور از بنبست سیاسی بود.
روابط ایران و عراق وارد مدیریت موازنه خواهد شد
***آینده روابط ایران وعراق را در دولت جدید چطور پیشبینی میکنید و رویکرد افکار عمومی عراق پس از جنگ اخیر علیه ایران و درگیریهایی که به عراق هم کشیده شد، چیست؟
بیشتر کارشناسان عراقی معتقدند روابط ایران و عراق در دولت جدید وارد مرحله «مدیریت موازنه» خواهد شد؛ یعنی بغداد تلاش میکند هم روابط راهبردی خود با تهران را حفظ کند و هم همزمان تنش با آمریکا و کشورهای عربی را کاهش دهد. از نگاه تحلیلگران عراقی، هیچ دولتی در بغداد نمیتواند نقش و قدرت ایران را نادیده بگیرد؛ زیرا پیوندهای امنیتی، اقتصادی، مذهبی و سیاسی میان دو کشور بسیار عمیقتر از آن است که با تغییر نخستوزیر دچار گسست شود.
در عین حال، برخی کارشناسان عراقی میگویند دولت جدید احتمالاً تلاش خواهد کرد رابطه با ایران را از فضای صرفاً امنیتی و سیاسی، بیشتر به سمت همکاری اقتصادی، انرژی، تجارت و پروژههای منطقهای ببرد تا حساسیتهای داخلی و خارجی کاهش یابد. گروهی دیگر نیز معتقدند بغداد در دوره آینده سعی میکند میان تهران و واشنگتن نوعی توازن ایجاد کند؛ بهویژه در شرایطی که عراق نمیخواهد دوباره به میدان درگیری مستقیم دو طرف تبدیل شود.
در مجموع، ارزیابی غالب در رسانهها و محافل سیاسی عراق این است که روابط تهران و بغداد در دولت جدید ادامهدار و پایدار خواهد بود، اما با رویکردی عملگرایانهتر و محتاطانهتر؛ به این معنا که دولت جدید تلاش میکند هم ارتباط نزدیک با ایران حفظ شود و هم عراق وارد محوربندیهای تند منطقهای نشود.
۳۱۲
نظر شما