خبرآنلاین - رسول سلیمی: غزه در بهار ۲۰۲۶ با یکی از شدیدترین بحرانهای انسانی تاریخ معاصر خود مواجه است. پس از آتشبس موقت و سپس قطع کمکهای بینالمللی، سیستم بهداشتی این منطقه عملاً فروپاشیده و بیماریهای عفونی با سرعت در حال گسترش هستند. گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO) در اوایل ماه مه ۲۰۲۶ نشان میدهد که موارد بیماریهای اسهالی، عفونتهای تنفسی، گال، شپش و آبلهمرغان به سطوح بیسابقهای رسیده است. بیش از ۹۰ درصد جمعیت غزه هنوز آواره هستند و در چادرها و پناهگاهها زندگی میکنند، جایی که فاضلاب خام در خیابانها جریان دارد و دسترسی به آب تمیز تقریباً غیرممکن شده است.
طبق گزارش آژانس امدادرسانی و کاریابی برای آوارگان فلسطینی (UNRWA) در ۲۹ آوریل ۲۰۲۶، تنها در اردوگاههای تحت پوشش این سازمان، بیش از ۱۰ هزار مورد عفونت پوستی گزارش شده است. صندوق نجات کودکان نیز اعلام کرده که در بیش از ۸۰ درصد سایتهای اسکان اضطراری، هجوم موش و حشرات مشاهده میشود و تقریباً دو سوم کودکان علائم جوش پوستی شدید دارند. سازمان صلیب سرخ بینالمللی (ICRC) در گزارش ۸ مه ۲۰۲۶ هشدار داده که با آغاز فصل گرما، خطر شیوع بیماریهای لپتوسپیروز و شبه وبا، به شدت افزایش یافته است. بیمارستانهای باقیمانده غزه با کمبود شدید دارو، سوخت و تجهیزات مواجه هستند و بسیاری از آنها فقط خدمات اورژانسی محدود ارائه میدهند.
وضعیت بهداشتی به حدی بحرانی است که WHO در گزارش مارس-آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد غزه در معرض «بحران بهداشتی کامل» قرار دارد. قطع کمکها پس از برخی تصمیمات سیاسی در سال ۲۰۲۵، زنجیره تأمین دارو و واکسن را مختل کرده است. موارد اسهال در کودکان به بیش از ۱۳۶ هزار مورد رسیده و عفونتهای تنفسی نیز از ۱۸۰ هزار مورد فراتر رفته است. این ارقام در مقایسه با دورههای قبل از جنگ، چندین برابر افزایش یافتهاند. کمبود واکسن و اختلال در برنامه ایمنسازی، خطر بازگشت بیماریهایی مانند فلج اطفال را نیز زنده کرده است. غزه در سال ۲۰۲۴ اولین مورد فلج اطفال پس از ۲۵ سال را تجربه کرد و شرایط فعلی میتواند آن را به یک اپیدمی تبدیل کند.
جمعیت غزه نیز در شرایطی زندگی میکند که تراکم انسانی در برخی مناطق به بیش از ۲۰ هزار نفر در کیلومتر مربع رسیده است. فاضلاب خام، زبالههای انباشته و نبود سیستم جمعآوری زباله، محیط را به بستری ایدهآل برای گسترش پاتوژنها تبدیل کرده است. کودکان، زنان باردار و سالمندان بیشترین آسیب را میبینند. گزارش سازمان ملل نشان میدهد که سوءتغذیه حاد در کودکان زیر ۵ سال به سطوح فاجعهبار رسیده و سیستم ایمنی آنها را در برابر عفونتها بیدفاع کرده است.
اما در هفته های گذشته گزارشهای میدانی صلیب سرخ از افزایش چشمگیر موارد عفونتهای پوستی و اسهال خونی در اردوگاههای مرکزی غزه خبر دادهاند. پزشکان بدون مرز (MSF) نیز هشدار داده که بدون ورود فوری کمکهای پزشکی، تابستان ۲۰۲۶ میتواند به فصل مرگبار بیماریها تبدیل شود. وضعیت آب و فاضلاب به حدی وخیم است که سازمان بهداشت جهانی تخمین زده خطر شیوع بیماری باکتریایی ویبریو کلرا بهویژه با توجه به گرمای رو به افزایش واقعی است.
این بحران انسانی جدید، نتیجه مستقیم قطع کمکها و محدودیتهای دسترسی است. پس از آتشبس، کمکهای بینالمللی به شدت کاهش یافت و بسیاری از نهادها به دلیل ملاحظات سیاسی، تعهدات خود را متوقف کردند. در نتیجه، سیستم بهداشتی غزه، که پیش از جنگ نیز تحت فشار بود، اکنون عملاً از کار افتاده است. بیمارستانها بدون برق کافی، دارو و پرسنل متخصص کار میکنند و بسیاری از پزشکان و پرستاران خود قربانی جنگ یا آوارگی شدهاند.
از این رو، بحران انسانی و شیوع بیماریها در غزه، نتیجه مستقیم تصمیمات سیاسی قدرتهای درگیر و عدم اراده جمعی برای حل ریشهای مسئله است. قطع کمکها پس از آتشبس، نه یک حادثه اتفاقی، بلکه بخشی از سیاست فشار برای دستیابی به اهداف سیاسی بوده است. طرفهایی که کنترل گذرگاهها و جریان کمک را در دست دارند، با محدود کردن دسترسی، از ابزار انسانی به عنوان اهرم سیاسی استفاده کردهاند. این رویکرد، نقض اصول بشردوستانه بینالمللی است و نشان میدهد که چگونه مسائل سیاسی بر جان غیرنظامیان اولویت پیدا کرده است.
سیاست اسرائیل در کنترل ورود کمکها، ریشه در محاسبات امنیتی دارد، اما نتیجه آن تشدید بحران انسانی بوده است. این سیاست، همراه با فشارهای سیاسی برخی اهداکنندگان غربی برای مشروط کردن کمکها، منجر به خلأ کمکرسانی شده که بیماریها را تسریع کرده است. در مقابل، گروههای مسلح فلسطینی نیز با عدم همکاری کامل در توزیع کمکها، به طور غیرمستقیم به وخامت وضعیت کمک کردهاند. این بازی سیاسی دوطرفه، مردم غزه را قربانی کرده است.
در سطح بینالمللی نیز، شورای امنیت سازمان ملل نتوانسته اجماع لازم برای تضمین جریان مداوم کمک ایجاد کند. وتویهای مکرر و اختلافات قدرتهای بزرگ، مکانیسمهای بشردوستانه را فلج کرده است. این ناکامی سیاسی، مستقیماً به گسترش بیماریها منجر شده است. گزارش سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد که عدم دسترسی به واکسن و داروهای پیشگیرانه، شرایط را برای شیوع فراهم کرده است.
البته سیاستهای منطقهای هم نقش داشتهاند. برخی کشورهای عربی با وجود اعلام کمک، در عمل به دلیل ملاحظات سیاسی یا ترس از اتهام حمایت از گروههای مسلح، کمکها را محدود کردهاند. این رویکرد، بحران را عمیقتر کرده است. بحرانی انسانی که نشاندهنده شکست سیستم سیاسی بینالمللی در حفاظت از غیرنظامیان است. بیماریها در اینجا سلاح سیاسی شدهاند و مردم غزه قربانی محاسبات قدرتهای بزرگ هستند. بدون تغییر اساسی در رویکرد سیاسی طرفها، این بحران نه تنها ادامه خواهد یافت، بلکه به فاجعهای بزرگتر تبدیل خواهد شد.
گزارش نهادهای حقوق بشری، صلیب سرخ و سازمان بهداشت جهانی
سازمان بهداشت جهانی (WHO) در گزارشهای متعدد خود در سال ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶، وضعیت بهداشتی غزه را «فاجعهبار» توصیف کرده است. طبق گزارش WHO در ۱۴ آوریل ۲۰۲۶، بین اکتبر ۲۰۲۳ تا دسامبر ۲۰۲۵، بیش از ۹۳۰ حمله به تأسیسات بهداشتی ثبت شده که سیستم سلامت را به شدت نابود کرده است. در سال ۲۰۲۵، مقامات بهداشتی محلی ۲۵۷۱۸ مورد مرگ و بیش از ۶۲۸۵۲ مورد آسیب گزارش کردند و مجموعاً از اکتبر ۲۰۲۳ تا پایان ۲۰۲۵، ۷۱۲۷۱ کشته و ۱۷۱۲۳۳ زخمی ثبت شده است. بیماریهای عفونی شامل عفونتهای تنفسی حاد، اسهال آبکی حاد، سندرم زردی حاد (هپاتیت A) و اسهال خونی حاد شایعترین موارد گزارششده هستند.
همچنین گزارش سازمان بهداشت جهانی در ژانویه ۲۰۲۶ تأکید میکند که محدودیتهای دسترسی به کمکها، کمبود واکسن و اختلال در نظارت بر بیماریها، مدیریت شیوع را بسیار دشوار کرده است. در اوت ۲۰۲۵، وزارت بهداشت فلسطین ۱۰۳۹ مورد مشکوک به مننژیت گزارش کرد که ۲۴۱ مورد مشکوک به مننژیت باکتریایی و ۹۴ مورد سندرم گیلن-باره بودند و ۱۰ مورد مرگ گزارش شد. WHO هشدار داده که با شروع فصل گرما، خطر بیماری وبا (cholera) و لپتوسپیروز (leptospirosis) به شدت افزایش مییابد.
کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) نیز در گزارشهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، وضعیت را «بحران انسانی عمیق» توصیف کرده است. صلیب سرخ در دسامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که کمبودهای شدید آب، بهداشت و سرپناه، خطر بیماریهای عفونی را افزایش داده و هزاران خانواده در معرض خطر قرار دارند. گزارش ICRC در مه ۲۰۲۶ تأکید دارد که بیمارستانهای باقیمانده با کمبود شدید دارو، سوخت و تجهیزات مواجه هستند و بسیاری از آنها فقط خدمات اورژانسی محدود ارائه میدهند. صلیب سرخ گزارش داده که سوءتغذیه سیستم ایمنی افراد را ضعیف کرده و خطر مرگ ناشی از عفونتها را چند برابر افزایش داده است.
گزارشهای UNRWA (آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی) نیز بسیار نگرانکننده است. آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که بیش از ۱۰ هزار مورد عفونت پوستی تنها در اردوگاههای تحت پوشش این سازمان ثبت شده است. صندوق نجات کودکان نیز در گزارش می ۲۰۲۶ اعلام کرد که در بیش از ۸۰ درصد سایتهای اسکان اضطراری، هجوم موش و حشرات مشاهده میشود و تقریباً دو سوم کودکان علائم جوش پوستی شدید دارند. آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی تخمین زده که بیش از ۵۴۶۰۰ کودک به سوءتغذیه حاد مبتلا هستند و خطر مرگ در صورت عدم درمان افزایش یافته است.
همچنین سازمان ملل متحد (OCHA) در گزارشهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، تأکید کرده که قطع کمکها پس از برخی دورههای آتشبس، زنجیره تأمین دارو و واکسن را مختل کرده است. موارد اسهال در کودکان به بیش از ۱۳۶ هزار مورد رسیده و عفونتهای تنفسی نیز از ۱۸۰ هزار مورد فراتر رفته است. این ارقام چندین برابر دورههای قبل از جنگ است.
سابقه بیماریهای قبلی در غزه و آنچه در شرایط فعلی در انتظار مردم غزه است
غزه سابقه طولانی در مواجهه با بیماریهای عفونی دارد. قبل از جنگ اخیر، سیستم بهداشتی این منطقه به دلیل محاصره ۱۶ ساله بسیار شکننده بود. در سال ۲۰۲۴، اولین مورد فلج اطفال پس از ۲۵ سال گزارش شد که ریشه در اختلال واکسیناسیون، فاضلاب و تراکم جمعیت داشت. موارد اسهال، عفونتهای تنفسی، گال و آبلهمرغان همیشه بالاتر از میانگین بوده است. مطالعهای در مجله بیماریهای عفونی و اپیدمیولوژی نشان میدهد که در ۱۲ سال گذشته، سه شیوع عمده گال در فلسطین رخ داده که جدیترین آن در جنگ ۲۰۱۴ غزه بود.
در شرایط فعلی، با قطع کمکها، تخریب زیرساختها و تراکم شدید جمعیت در چادرها، وضعیت بسیار بدتر از گذشته است. آنچه در انتظار مردم غزه است، شیوع همزمان چندین بیماری و احتمال فاجعه انسانی در تابستان ۲۰۲۶ است. گزارش سازمان بهداشت جهانی و آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی نشان میدهد که بدون مداخله فوری، وبا، لپتوسپیروز، عفونتهای پوستی مقاوم به درمان و عفونتهای تنفسی میتوانند هزاران قربانی بگیرند. کودکان زیر ۵ سال، زنان باردار و سالمندان بیشترین آسیب را خواهند دید و مرگومیر غیرمستقیم (مرگ ناشی از بیماری به جای بمباران) میتواند از مرگهای مستقیم جنگ فراتر رود.
با توجه به گرمای رو به افزایش، فاضلاب خام و کمبود آب تمیز، خطر شیوع وبا واقعی است. گزارش سازمان نجات کودکان و آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی در مه ۲۰۲۶ هشدار داده که هجوم موش و حشرات در بیش از ۸۰ درصد سایتهای اسکان، خطر انتقال بیماریها را چند برابر کرده است. سوءتغذیه حاد (بیش از ۵۴ هزار کودک) سیستم ایمنی را ضعیف کرده و خطر مرگ ناشی از عفونتهای ساده را افزایش میدهد.
در مجموع، غزه در آستانه یک فاجعه بهداشتی کامل قرار دارد. بدون ورود فوری کمکهای پزشکی، واکسن، آب تمیز و مواد ضدعفونی، تابستان ۲۰۲۶ میتواند به فصل مرگبار بیماریها تبدیل شود. مرگومیر غیرمستقیم میتواند ابعاد فاجعه را بسیار فراتر از آمار فعلی ببرد و یک بحران انسانی نسلکشانه ایجاد کند.
تأثیر محاصره بر سلامت مردم غزه و سیاستهای امنیتی پشت پرده محاصره دارویی
محاصره غزه، که از سال ۲۰۰۷ توسط اسرائیل و مصر اعمال شده و پس از جنگ ۲۰۲۳-۲۰۲۶ شدت بیشتری یافته، یکی از طولانیترین و شدیدترین محاصرههای تاریخ معاصر است. این محاصره نه تنها بر اقتصاد و آزادی حرکت تأثیر گذاشته، بلکه به طور سیستماتیک بر سلامت عمومی جمعیت ۲.۱ میلیونی غزه ضربه زده است. گزارشهای اخیر سازمان بهداشت جهانی (بهداشت جهانی)، آژانس امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا) و کمیته بینالمللی صلیب سرخ (صلیب سرخ جهانی) نشان میدهد که محاصره دارویی — محدودیت عمدی ورود دارو، تجهیزات پزشکی و سوخت — عامل اصلی فروپاشی سیستم بهداشتی غزه بوده است.
طبق گزارش بهداشت جهانی در مارس ۲۰۲۶، بیش از ۵۰ درصد اقلام دارویی ضروری در غزه موجودی صفر دارند. از ۶۲۲ قلم داروی حیاتی، ۳۱۲ قلم کاملاً نایاب هستند. این کمبودها شامل داروهای سرطان، آنتیبیوتیکها، انسولین، داروهای قلب و عروق، بیهوشی و لوازم مصرفی جراحی است. سازمان پزشکان برای حقوق بشر (پیاچآر) در گزارش ژوئیه ۲۰۲۵ تأکید کرده که محدودیتهای اسرائیل بر ورود لوازم پزشکی، باعث مرگهای قابل پیشگیری و رنج شدید بیماران شده است. مثلاً بیماران سرطانی تنها ۱۵ درصد از داروی مورد نیاز خود را دریافت میکنند و بسیاری از عملهای جراحی بدون بیهوشی کافی انجام میشوند.
محاصره دارویی ریشه در سیاستهای امنیتی اسرائیل دارد که اقلام پزشکی را به عنوان «دو کاربرده» طبقهبندی میکند. اسرائیل ادعا میکند که برخی مواد ممکن است برای ساخت سلاح استفاده شود، اما گزارشهای سازمانهای حقوق بشری نشان میدهد این طبقهبندی بسیار گسترده و اغلب سیاسی است. مثلاً محدودیت بر باتری، لولههای اکسیژن، سوزن و حتی گچ پزشکی، هیچ توجیه امنیتی واقعی ندارد، اما به شدت بر درمان بیماران تأثیر گذاشته است. آنروا در گزارش آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که از مارس ۲۰۲۵، ورود مستقیم کمکهای پزشکی به غزه تقریباً متوقف شده و تنها مقدار ناچیزی از طریق مکانیسمهای محدود وارد میشود.
تأثیر این محاصره بر سلامت مردم غزه فاجعهبار است. گزارش صلیب سرخ جهانی در مه ۲۰۲۶ هشدار داده که بیش از ۹۰ درصد جمعیت هنوز آواره هستند و در چادرها و پناهگاههای بیش از حد شلوغ زندگی میکنند. فاضلاب خام، زبالههای انباشته و کمبود آب تمیز، محیط را به بستری ایدهآل برای بیماریهای عفونی تبدیل کرده است. موارد اسهال حاد در کودکان به بیش از ۱۳۶ هزار مورد رسیده و عفونتهای تنفسی از ۱۸۰ هزار مورد فراتر رفته است. عفونتهای پوستی (گال، شپش و جوشهای شدید) در بیش از ۴۸ درصد سایتهای اسکان گزارش شده و هجوم موش و حشرات در ۸۰ درصد اردوگاهها مشاهده میشود.
سوءتغذیه حاد نیز عامل تشدیدکننده است. گزارش سازمان نجات کودکان و آنروا در مه ۲۰۲۶ نشان میدهد بیش از ۵۴ هزار کودک به سوءتغذیه حاد مبتلا هستند. این وضعیت سیستم ایمنی کودکان را ضعیف کرده و خطر مرگ ناشی از عفونتهای ساده را چند برابر افزایش داده است. پزشکان بدون مرز (اماساف) گزارش داده که بیمارستانها با کمبود شدید دارو مواجه هستند و بسیاری از بیماران سرطانی و مزمن بدون درمان رها شدهاند. مرگومیر غیرمستقیم (مرگ ناشی از بیماری به جای بمباران) در حال افزایش است و میتواند ابعاد فاجعه را بسیار فراتر از آمار کشتههای مستقیم ببرد.
سیاستهای امنیتی پشت پرده محاصره دارویی
سیاست محاصره دارویی اسرائیل، فراتر از یک اقدام امنیتی، ابزاری برای کنترل جمعیت و فشار سیاسی است. اسرائیل اقلام پزشکی را تحت عنوان «دو منظوره (dual-use)» محدود میکند، اما گزارش سازمان پزشکان برای حقوق بشر (Physicians for Human Rights) (ژوئیه ۲۰۲۵) نشان میدهد که این محدودیتها شامل مواردی مانند سوزن، گچ، باتری و لولههای اکسیژن است که کاربرد نظامی ندارند. این سیاست باعث شده پزشکان مجبور به تصمیمگیریهای اخلاقی دشوار شوند: انتخاب بیمار برای درمان محدود، عمل جراحی بدون بیهوشی کافی یا رها کردن بیماران سرطانی بدون شیمیدرمانی.
این رویکرد، بخشی از استراتژی گستردهتر «فشار هوشمند» است که هدف آن تضعیف مقاومت بدون اشغال مستقیم است. گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (OCHA) و سازمان جهانی بهداشت (WHO) تأکید دارد که محدودیتهای اسرائیل بر ورود ژنراتور، روغن موتور و قطعات یدکی، باعث خاموشی مکرر بیمارستانها و اختلال در زنجیره سرد واکسن شده است. نتیجه این سیاست، افزایش مرگومیر غیرمستقیم و رنج انسانی عظیم است. سازمان ملل این وضعیت را «مجازات جمعی» توصیف کرده که نقض کنوانسیونهای ژنو است.
در شرایط فعلی، با آغاز فصل گرما، خطر شیوع وبا (cholera)، لپتوسپیروز (leptospirosis) و عفونتهای مقاوم به آنتیبیوتیک بسیار بالاست. بدون ورود فوری کمکهای پزشکی، واکسن و مواد ضدعفونی، تابستان ۲۰۲۶ میتواند به فصل مرگبار بیماریها تبدیل شود. کودکان، زنان باردار و سالمندان بیشترین قربانی خواهند بود و مرگومیر غیرمستقیم میتواند هزاران نفر را بکشد.
در نهایت، محاصره دارویی غزه نه تنها یک بحران بهداشتی، بلکه یک فاجعه انسانی مهندسیشده است که سیاستهای امنیتی پشت آن، سلامت میلیونها انسان را قربانی اهداف سیاسی کرده است. جامعه بینالمللی موظف است این محاصره را پایان دهد و دسترسی بدون محدودیت به کمکهای انسانی را تضمین کند.
۲۱۳/۴۲
نظر شما