به گزارش خبرآنلاین، وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان همکاری بریکس روزهای ۱۴ و ۱۵ ماه مه (۲۴ و ۲۵ اردیبهشت) ماه در دهلینو پایتخت هند گرد هم میآیند تا برای مهمترین چالشهای کنونی و آینده این بلوک قدرت تدبیر کنند. دهلینو رئیس دورهای و میزبان این دور از نشستهای وزیران امور خارجه؛ امیدوار است در سایه این نشست، برای مهمترین معضل امروز تهدیدکننده صلح جهان، یعنی لشگرکشی آمریکا به غرب آسیا و تحمیل جنگ به ایران، تدبیری اندیشیده شود تا یکی از اعضای خود (ایران) به صورت مستقیم و دیگر اعضا به صورت غیرمستقیم از آثار این زیادهخواهیهای واشنگتن بیشتر از این آسیب نبینند.
«سیدعباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران نیز روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت به منظور شرکت در بیستمین اجلاس وزیران امور خارجه گروه بریکس وارد فرودگاه دهلینو پایتخت هند شد و مورد استقبال مقامات این کشور قرار گرفت.
بریکس و اهمیت آن برای جهان
هند، چین، روسیه، ایران، برزیل مصر، اتیوپی، اندونزی، عربستان سعودی، آفریقای جنوبی و امارات متحده عربی یازده اقتصاد بزرگ، نوظهور و در حال توسعه هستند که در قالب سازمان همکاری بریکس تلاش میکنند تا با وجود تمام تفاوتهای سیاسی، ژئوپلتیکی و اقتصادی، بستری برای همکاریهای دوجانبه، چندجانبه منطقهای و بینالمللی فراهم کنند. این گروه با ایدهای که برای نخستین بار سال ۲۰۰۶ و در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک شکل گرفت، ایجاد شد و با برگزاری نخستین نشستی در روسیه، رسمیت جهانی یافت. برزیل، روسیه، هند، چین تا سال ۲۰۱۰ گروه «بریک» بودند و با پیوستن آفریقای جنوبی به این بلوک به «بریکس» تبدیل شد و پس از آن کشورهای مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی از سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل بریکس درآمدند و اندونزی نیز در ۲۰۲۵ عضو کامل شد. بلاروس، بولیوی، قزاقستان، کوبا، مالزی، نیجریه، تایلند، اوگاندا، ازبکستان و ویتنام نیز در سال ۲۰۲۵ بهعنوان کشورهای شریک به بریکس پیوستند.
انگیزه شکلگیری این بلوک قدرت که عضوی از اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی ندارد، تعریف کانون تازه قدرت به ویژه قدرت اقتصادی در جنوبجهانی است، جایی که در نیمقرن اخیر همپا و حتی شاید سریعتر از غرب (اروپا و آمریکای شمالی) در حوزههای مختلفی از وتکنولوژیهای نوین تا صنعت و کشاورزی پیشرفتهای چشمگیری را تجربه کردند. گرچه بنیانگذاران بریکس از همان ابتدا بر اقتصاد و ضرورتهای آن تاکید داشتند اما تغییر ضرورتهای توسعه در جهان امروز این نهاد را آرامآرام به سوی موضوعاتی سوق داد که نیازمند همراهی همه کشورهای جنوب جهانی بود؛ طیفی از موضوعات که شامل مبارزه با تروریسم، تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی و انرژی، وضعیت اقتصادی و مالی بینالمللی، معماری مالی بینالمللی است.
برای بلوکی که نیمی از جمعیت، ۴۱درصد از اقتصاد جهانی را به خود اختصاص داده و ۳ کشور عضو آن دارای سلاح هستهای هستند، دو مفهوم اقتصاد و امنیت مهمترین موضوع دستور کار است و از این رو تقریبا بسیاری از تصمیمات و اقدامات جمعی اعضا در این راستا صورت میگیرد. از این رو در نشست هند هم این مفاهیم و زیر مجموعهها و موضوعات مرتبط با آن محور نشستهای مشترک و دوجانبه وزرای امور خارجه خواهد بود.
هند میان آمریکا و بریکس؛ دهلینو تا کجا میتواند سیاست موازنه را ادامه دهد؟
«ساختن آیندهای مبتنی بر تابآوری، نوآوری، همکاری و پایدار» شعاری است که هند به عنوان رئیس دورهای بریکس برای دوران مسئولیت خود انتخاب کرده است. شعاری که در نشست آتی روسا و رهبران این گروه، اواخر سال جاری میلادی هم مورد توجه قرار خواهد گرفت. لگوی طراحی شده برای نشست وزرای امور خارجه بریکس از سوی هند طراحی شده، به نوشته سایت رسمی این اجلاس، ترکیبی از نمادهای سنتی و مدرن است که گلبرگهای آن رنگهای پر جنب و جوش تمام کشورهای عضو بریکس را منعکس و قدرت و وحدت جمعی آنها را برجسته میکنند در مرکز این طرح، حرکت «ناماسته» روح جاودانه گرما، احترام و همکاری هماهنگ هند به تصویر کشیده شده و سه ستون این طرح نماد همکاریهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی است. بریکس برای کشوری چون هند با جمعیت و منابع عظیم فرصتی بینظیر است تا در سایه همکاری با ابرقدرتهایی چون چین و روسیه و اقتصادهای در حال ظهوری چون برزیل و آفریقای جنوبی بتواند قطار توسعه خود را شتاب بیشتری دهد و نقش خود به عنوان قدرت در حال ظهور را بیشتر تثبیت کند.
بر اساس آنچه از دستور کارهای این نشست میتوان فهمید، قرار است وزیران امور خارجه عضو بریکس در این نشست موضوعاتی همچون جنوب جهانی، همکاری چندجانبه، مشارکت اقتصادی، امنیت منطقهای و تنشهای ژئوپلیتیکی را مورد بحث و بررسی قرار دهند و این نشست بخشی از روند آمادهسازی برای هجدهمین اجلاس سران بریکس است که قرار است در سپتامبر ۲۰۲۶ در دهلینو برگزار شود. با این همه اما به نظر میرسد نشست ماه مه وزیران امور خارجه عضو بریکس و نشست آتی سران این بلوک قدرت، بیش از آنکه متاثر از ناماسته هندی باشد، درگیر بحرانهایی است که پیش از این وجود داشته و بحرانهایی که در حال حاضر احساس میشود.
این نشست در سایه جنگ تحمیل شده بر ایران، توجه بسیاری از رسانهها و سیاستمداران جهان را به خود جلب خواهد کرد از آن رو که حاضران در دهلینو از جنگ آغاز شده در فوریه ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) بسیار متاثر شدهاند، دو دولت درگیر در این جنگ در این نشست حضور خواهند داشت؛ امارات متحده عربی و ایران، از میان اعضای بریکس چین و روسیه، همراهی بیشتری با ایران دارند و هند و برزیل با آمریکا همراهتر هستند. به دیگر سخن هند در دوره ریاست خود در تلاش بوده است تا بریکس را نه به عنوان ائتلافی علیه دیگر ائتلافها به ویژه جی۷ و گروه ۲۰ که به عنوان صدایی تازه از جنوب جهانی و پلتفرمی برای چندجانبهگرایی معرفی کند. از این روست که با ایده ارز مشترک بریکس و حذف دلار مخالف است و با همکاریهای صرفا اقتصادی به ویژه در حوزه زیرساختهای دیجیتال و فناوریهای نوین موافقت بیشتری نشان میدهد.
در این میان دهلینو باید بتواند میان مسیر انتخاب شده برای همراهی با آمریکا و حضور در بریکسی که چین و روسیه هم عضو آن هستند، بسیار با احتیاط و مدبرانه حرکت کند؛ تا در شکاف پکن- واشنگتن امکان بهرهگیری از ظرفیتهای این دو همراهی را داشته باشد. این تلاش اما در شرایط امروز و با وجود تنشهای تحمیل شده بر منطقه غرب آسیا با چالشهایی هم مواجه است و نحوه واکنش این نهاد به جنگ تحمیل شده علیه ایران، از اهمیت ویژهای برخوردار است، نه از آن رو که تهران انتظاری از حمایت و همراهی آنها را داشته باشد؛ بلکه به این دلیل که اعضای این نهاد در آزمون سختی از زمان تاسیس خود قرار داشته و باید نشان دهند که آیا در عمل هم تمایلی به تعریف راه جدیدی در جهان جنوب و صدایی متفاوت از غرب؛ دارند یا نه. از این منظر نشست دهلینو میتواند یکی از مهمترین برهههای این سازمان تعریف شود. با چنین توصیفی در نشست روزهای پنجشنبه و جمعه این نهاد بیش از هر چیز دیگری درگیر جنگ در منطقه غرب آسیا خواهد بود؛ جایی که توقف تردد در تنگه هرمز اقتصاد بسیاری از کشورهای عضو را با چالشهای جدی مواجه ساخته است.
پیام حضور تهران در نشست وزیران خارجه بریکس
حضور ایران در بریکس و شرکت وزیر امور خارجه در نشست نمایندگان این نهاد، در کنار تمام مزایا و البته چالشهای آن، ارسال پیامی به آمریکاست؛ ایران انزواپذیر نیست حتی اگر جنگی از سوی دو قدرت نظامی جهان بر او تحمیل شده و در محاصره شدید اقتصادی قرار داشته باشد. برای ایران، حضور در نشست هند به معنای کشور مسئول، بازیگری فعال و قدرتی تاثیر گذار است نه صرفاً سرزمینی تحت تحریم.
عضویت ایران در این بلوک قدرت از سوی دیگر ارسال این سیگنال به منطقه و جهان است که تهران ظرفیت و قدرت تعریف خود در بیرون از خاورمیانه و غرب آسیا را داراست و میتواند خود را به عنوان بخشی از سازوکارهای قدرتسازی جنوب جهانی تعریف کند. ظرفیتی که بخشی از آن به دلیل مزیتهای ژئوپلتیکی و جغرافیای ایران و بخش دیگر آن هم به دلیل نگاه تهران به بلوکبندی قدرت در جهان است که چندان تمایلی به حضور در بلوکهای غربمحور از خود نشان نداده است.
جمهوری اسلامی ایران بهصورت رسمی از اول ژانویه ۲۰۲۴ عضو گروه بریکس (BRICS) شد و از همان سال در نشستهای رسمی، کمیتهها و همکاریهای اقتصادی و سیاسی بریکس شرکت میکند. اینکه چرا و با چه انگیزهای از سوی قدرتهای عضو این بلوک پذیرفته شده ریشه در بسیاری از عوامل دارد، ایران در نقطه اتصال خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز و مسیرهای ترانزیتی از شرق به غرب و از شمال به جنوب است. از سوی دیگر انگیزه غیرقابل انکار در پذیرش ایران، منابع انرژی است؛ ایران یکی از بزرگترین دارندگان، ذخایر گاز طبیعی و نفت در جهان است. بازار بزرگ و البته بکر ایران، حتی با وجود تحریمهای آمریکا هم برای بسیاری از اعضای بریکس همچنان جذاب است و میتواند به پروژههای تجاری و ترانزیتی بریکس کمک کند. از منظر سیاسی هم همانگونه که اشاره شد، تهران از طرفداران نظام چندقطبی و عبور از هژمونهای تکقطبی است، چیزی شبیه به سیاست کشورهایی مثل چین و روسیه.
اهمیت ایران اما برای بریکس، پس از جنگ تحمیلی ۴۰ روزه و بر مبنای بسیاری از دادهها و شواهد دوچندان شده است؛ تهران دیر یا زود در کنار عمان مدیریت قانونی تنگهای را بر عهده خواهد گرفت که بیش از ۲۰ درصد تبادل انرژی در جهان از این آبراه است. تنگه هرمز برای چین و هند به عنوان دو مصرف کننده اصلی انرژی خلیجفارس اهمیتی ویژه دارد و از این رو باید درکی جدید؛ متناسب با شرایط جدید و وزن ژئوپلیتیکی بالای ایران به وجود آید.
ایران خواستار توجه اعضای بریکس به اقدامات غیرقانونی علیه اعضا شد
«کاظم غریب آبادی» معاون امور حقوقی بین المللی وزارت امور خارجه و نماینده ملی جمهوری اسلامی ایران در بریکس، روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، در حاشیه نشست هماهنگ کنندگان ملی بریکس با همتایان خود از کشورهای اندونزی، آفریقای جنوبی، برزیل، هند و مصر به طور جداگانه دیدار و پیرامون همکاریهای دوجانبه و موضوعات مورد علاقه گفتوگو کرد.
غریبآبادی در این دیدارها، مواضع کشورمان درخصوص تجاوز نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران را تشریح کرد و آن را مغایر با حقوق بین الملل و منشور ملل متحد خواند.
معاون وزیر خارجه ایران خواستار توجه اعضای بریکس به این قبیل اقدامات غیرقانونی علیه اعضای خود با هدف مقابله با یکجانبه گرایی و پایان دادن به اقدام تجاوز نظامی و پاسخگو کردن متجاوزان شد.
غریبآبادی همچنین با اشاره به ظرفیت های گسترده بریکس به ویژه در حوزه اقتصادی و تجاری، خواهان توسعه همکاری با این کشورها شد و بر فعال سازی هر چه بیشتر این ظرفیتها با همکاری تمامی اعضای گروه و ایفای نقش فعالتر در مجامع بین المللی مربوطه تاکید کرد.
ایران و هند؛ تمدنهایی که نمیتوانند یکدیگر را نادیده گیرند
میان هند و ایران با وجود تمام نقاط اشتراک تاریخی و تمدنی؛ روابطی پیچیده برقرار است، روابطی که گاهی سرد و محدود و در برهههایی گرم و همکار تجربه شده است. همزمان شامل همکاریهای حوزه انرژی و ترانزیت است و هم رقابتهای ژئوپلیتیکی هم در آن محسوس است. هند برای ایران میتواند و میتوانست مسیری برای عبور و رسیدن به غرب و اوراسیا باشد. هند در سالهای گذشته بسیار تلاش کرد تا از ایران به عنوان پلی ژئوپلیتیک برای دور زدن رقیب دیرینه خود، پاکستان است کشوری که به واسطه رقابتهای سیاسی و درگیریهای سیاسی مسیر زمینی هند به افغانستان و آسیای مرکزی را محدود میکند و از این روست که بندری با موقعیت چابهار اهمیت فوقالعادهای برای دهلینو پیدا میکند تا با بندری چون گوادر پاکستان توان رقابت بسازد، بندری که چین آن را در امتداد طرح «کمربند و جاده» خود توسعه داده است.
چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران است که خارج از تنگه هرمز قرارداشته و دسترسی مستقیم به اقیانوس هند دارد. میان ایران و هند در سال۲۰۲۴ قرارداد ۱۰ سالهای برای توسعه بندر نهایی شد تا چابهار به هاب تجاری اوراسیا تبدیل شده و امکان اتصال هند به مسیر ترانزیتی شمال- جنوب را فراهم کند. با این همه این توافق زیر سایه سنگین تحریمهای آمریکا قرار گرفت و هند هم از این تحریمها تا حدود زیادی یا تبعیت کرد یا از واشنگتن درخواست معافیت.
تحریم در حوزه انرژی هم از مهمترین پارامترهای تاثیرگذار بر روابط دو کشور بوده است. پیش از وضع تحریمهای شدید آمریکا و خروج ترامپ از برجام ایران سومین تامینکننده بزرگ نفت هند بود اما پس از این رویداد دهلینو خرید نفت ایران را متوقف کرد. با این حال سیاست چندجانبه گرای هند؛ اجازه قطع کامل روابط اقتصادی با ایران را نداد و این کشور در طول سالهای گذشته کجدار و مریز مسیری را با تهران طی کرده است و از این روست که با وجود تمام تردیدها و کندی در چابهار دهلینو تاکید دارد که خروج از چابهار گزینه مطلوب، آنها نیست.
هند هم برای تهران کشوری قابل تامل است؛ فرهنگ نزدیک، بازار بزرگ، توجه ویژه هند به موضوع فناوری همه و نیاز ایران در این زمینه، همه از جاذبه دهلینو برای تهران است. با این حال پارامترهای سیاسی در نظام بینالملل از جمله ارتباط بسیار نزدیکتر هند به آمریکا و اسرائیل، این کشور را در ارتباط با تهران با نوعی احتیاط نشان میدهد و این موضوع گاهی رگههایی از بیاعتمادی را در تهران هم به وجود میآورد. آینده این روابط اما گرچه به موضوع رفع تحریمها هم گره خورده اما بیش و پیش از آن نیازمند ارادهای سیاسی و تثبیت نگاه چندجانبهای است که هند دقیقا به دلیل آن عضویت بریکس را پذیرفته است.
۴۲/۴۲
نظر شما