اما پرسشی که کمتر با صراحت مطرح میشود این است: سهم واقعی مردم ایران از ملی شدن صنعت نفت چه بود؟ واقعیت آن است که ملت ایران هرگز آنگونه که انتظار میرفت از ثمرات اقتصادی ملی شدن نفت بهرهمند نشد. نه رفاه عمومی افزایش یافت، نه توسعه اقتصادی شتاب گرفت و نه درآمد نفت به بهبود محسوس زندگی مردم انجامید. برعکس، کشور درگیر بحرانی شد که پیامدهای آن سالها بر سیاست و اقتصاد ایران سایه انداخت.
ملی شدن نفت در اصل واکنشی به امتیاز گسترده و ناعادلانه شرکت نفت انگلیس و ایران بود؛ مطالبهای ملی برای بازپسگیری حق حاکمیت بر منابع طبیعی کشور. این خواسته، از حیث حیثیت ملی و استقلال سیاسی، برای جامعه ایران اهمیت فراوان داشت. اما سیاست در کنار آرمان، نیازمند محاسبه نتیجه نیز هست. پس از ملی شدن، ایران با تحریم نفتی و فشار گسترده انگلستان روبهرو شد. صادرات نفت تقریباً متوقف گردید، درآمد دولت به شدت کاهش یافت و بحران اقتصادی کشور را فرا گرفت. در داخل نیز اختلافات سیاسی عمیقتر شد و فضای اداره کشور به سمت تنش و فرسایش رفت.
سرانجام این روند به سقوط دولت دکتر محمد مصدق در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجامید؛ رویدادی که نه فقط یک دولت، بلکه مسیر تحولات سیاسی ایران را برای سالها تغییر داد. پس از آن نیز قرارداد کنسرسیوم در سال ۱۳۳۳ منعقد شد؛ قراردادی که بار دیگر پای شرکتهای بزرگ خارجی را به نفت ایران باز کرد. اگرچه شکل حقوقی آن با گذشته تفاوت داشت و اصل مالکیت ایران بر منابع نفتی حفظ شد، اما در عمل بخش مهمی از مدیریت و بهرهبرداری نفت دوباره در مدار قدرتهای خارجی قرار گرفت.
افزون بر آن، ایران ناگزیر از پذیرش ترتیبات مالی و پرداختهایی شد که منتقدان آن را هزینه سنگین یک بحران نافرجام میدانند. از این منظر، میتوان با صراحت پرسید: اگر نتیجه نهایی ملی شدن نفت، تحریم اقتصادی، سقوط دولت ملی، بازگشت شرکتهای خارجی و تحمیل هزینههای سنگین بر کشور بود، دستاورد عملی آن برای مردم ایران چه بود؟ شاید پاسخ این باشد که ملی شدن نفت از حیث نمادین، استقلالخواهی ایرانیان را تثبیت کرد؛ اما از حیث نتیجه عملی، نتوانست آن آرمان را به رفاه عمومی و توسعه پایدار تبدیل کند.
همین فاصله میان آرمان و نتیجه، مهمترین پرسشی است که هنوز پس از گذشت دههها باقی مانده است. شاید بزرگترین درس ملی شدن صنعت نفت همین باشد: در تاریخ ملتها، حقطلبی ملی ضرورتی انکارناپذیر است، اما سیاستورزی زمانی موفق خواهد بود که بتواند آرمان استقلال را به منفعت پایدار مردم و ثبات کشور نیز پیوند بزند.
نظر شما