به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، آغاز عصر نفت در سال ۱۸۵۴ و کشف متعاقب آن در پنسیلوانیا در سال ۱۸۵۹، نفت را به مهمترین منبع انرژی جهان و صنعت اصلی قرن نوزدهم تبدیل کرد. در دورهای کمتر از چهار دهه پس از آنکه مظفرالدینشاه قاجار امتیاز نفت را به ویلیام ناکس دارسی واگذار کرد، اقتصاد ایران به نفت وابسته شد.
از آن زمان، سیاستمداران و اقتصاددانان کشور همواره بر سر این پرسش بحث کردهاند که آیا نفت به عنوان یک منبع حیاتی، به رشد اقتصادی ایران کمک کرده یا عاملی برای وابستگی به منبعی خام و ابزاری برای درآمدزایی دولتها بوده که نیاز به سایر عوامل رشد اقتصادی را از میان برده است؟
امتیاز نفت دارسی که به عنوان نقطه عطفی در تاریخ روابط خارجی ایران در دوران قاجار شناخته میشود، نهتنها بر اقتصاد تأثیر گذاشت، بلکه نقش مهمی در سیاست داخلی و روابط بینالمللی ایران ایفا کرد. تحولات عمده پیرامون امتیاز دارسی شامل لغو آن توسط رضاشاه در سال ۱۳۱۱ (۱۹۳۲)، شکایت بریتانیا به سازمان ملل (جامعه ملل)، امضای قرارداد جدید در سال ۱۳۱۲ (۱۹۳۳) پس از بازنگریها و درنهایت، ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۳۲۹ (۱۹۵۰) است.
درک بهتر و عمیقتر از امتیاز دارسی مستلزم کاوش و تحقیق در دلایل و زمینههایی است که مظفرالدینشاه را واداشت تا این امتیاز را به «ویلیام دارسیِ» بریتانیایی واگذار کند؛ کسی که نهتنها برای امضای معاهده به ایران نیامد، بلکه هرگز سفری هم به ایران نداشت.
۱- وضعیت داخلی ایران: ترکیبی از عواملی مانند کسری بودجه دولت قاجار، تأمین منابع مالی از طریق اعطای امتیازها، فساد دربار و مقامات و تطمیع حاکمان برای امضای قراردادها، ناآگاهی، کمبود دانش و تخصص علمی، نبود فناوری در صنعت نفت، نیاز به سرمایهگذاری عظیم برای حفاری و استخراج نفت، عدم قطعیت درباره وجود منابع نفتی در کشور، اشتغالزایی و توسعه شبکه راهها و فعالیتهای عمرانی و ساختمانی، و نیز آمیختگی فرهنگی پس از حضور مهندسان و کارگران خارجی در ایران.
۲- وضعیت جهانی و روابط خارجی ایران: شکلگیری روند تغییر منابع سوخت از زغالسنگ به نفت، افزایش نیاز بریتانیا به منابع نفتی به عنوان سوختِ راهاندازی کشتیها و ناوگان دریایی که از زغالسنگ به نفت تغییر کرده بود، افزایش ارزش نفت در آمریکا و بریتانیا، توجه شرکتهای نفتی به سرزمینهای دوردست برای یافتن منابع جدید در نقاط مختلف جهان، فشار دولت بریتانیا برای تشویق ایران به اعطای امتیاز، تلاش دولت روسیه برای ورود به رقابت و واکنش آن، و افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی ایران با توجه به کشف و استخراج نفت.
۳- نقش نهاد دیپلماسی در مذاکرات، چالشها و پیامدها: مشارکت وزارت امور خارجه در مذاکرات، مکاتباتی که سفارت ایران در لندن در آن درگیر بود و نشستهایی که توسط سفارت برگزار شد، نامههای سفارت بریتانیا در تهران، اسناد مربوط به روندهای جلوگیری از تأخیر در پرداخت مالیات معادن، نامهها درباره تداوم اقدامات برای بازگرداندن حقوق دولت از شرکتها، اسناد مربوط به اختلافات با طوایف بختیاری بر سر تملک زمین برای حفاری و اکتشاف و راههای حلوفصل آنها.
امتیاز نفتی دارسی از جنبههای گوناگون موضوع پژوهش بوده است. این مطالعه امتیاز را براساس اسناد موجود در مرکز اسناد وزارت امور خارجه ایران بررسی میکند. مرکز اسناد وزارت امور خارجه مجموعهای شامل ۵۰ میلیون سند را در خود جای داده و گنجینهای ارزشمند برای پژوهشگران فراهم میآورد. جستوجوی واژه «دارسی» در آرشیو این مرکز ۱۱۹ نتیجه به دست میدهد.
نخست، سند موجود در مرکز اسناد تحلیل میشود. در بخش دوم، مواد مهم و اثرگذار آن ارزیابی میگردد و بخش سوم به بررسی مجموعهای از اسناد مربوط به امتیاز دارسی که در مرکز اسناد موجود است میپردازد.
الف: معرفی سند امتیاز نفتی دارسی
این سند در دفتری بدون جلد، به ابعاد ۲۰×۳۲.۵ سانتیمتر، در ۷ صفحه نوشته شده است (صفحه نخست و دو صفحه آخر سفید گذاشته شدهاند) و شامل برگههای نیمورقی خطدار است. متن آن به صورت دستنویس، به دو زبان فارسی و فرانسوی، با جوهر سیاه نگاشته شده و مهرِ لاکیِ وزارت امور خارجه را دارد. سند دارای یک دیباچه و ۱۸ ماده است و در تهران در تاریخ ۲۸ مه ۱۹۰۱ (۹ صفر ۱۳۱۹ هجری قمری [۷ خرداد ۱۲۸۰]) امضا شده است.
افراد زیر ذیلِ پیوستِ سند را امضا کردهاند:
- امضای آلفرد لیتلتون ماریوت، وکیلِ ویلیام ناکس دارسی؛
- امضای جورج گراهام، نایبکنسول بریتانیا در تهران؛
- تأییدِ مظفرالدینشاه با عبارت: «ملاحظه شد. صحیح است. در ماه صفر ۱۳۱۹ در صاحبقرانیه در سال گاو»؛
- تأییدِ صدر اعظم میرزا علیاصغر خان اتابک با عبارت: «این است ورقه امتیاز موم و نفتِ معدنیِ طبیعی که امضای مبارکِ آقایِ بندگان، اعلیحضرت همایونی را دارد»؛
- تأییدِ وزیر امور خارجه مشیرالدوله با عبارت: «این ورقه امتیاز موم و نفتِ معدنی که به امضای اعلیحضرت همایونی رسیده، در وزارت امور خارجه دولت ایران در ماه صفر ۱۳۱۹ به نمره ۸۱۲ به ثبت رسید»؛
- گواهیِ صحتِ امضای مشیرالدوله با مهرِ شخصی به نام نظامالدین با عبارت: «مندرجات مرقومه در اینجا صحیح است.
ب: مواد اصلی سند
طبق ماده ۱، به دارسی امتیاز تفحص، اکتشاف و بهرهبرداری از نفت در سراسر خاک ایران برای مدت شصت سال اعطا میشود. بخشهای شمالی ایران از این امتیاز مستثنی شدند تا از واکنش دولت روسیه جلوگیری شود.
نکته شایان توجه، گزارشی از سفارت ایران در پترزبورگ است که روزنامه «نوویه راسیا» (Novye Russia) در ۲۳ مارس ۱۹۰۲ [۲ فروردین ۱۲۸۱]، در پی انتشار خبر مذاکرات بین دارسی و ایران درباره یک قرارداد، به آن استناد کرد. این روزنامه با اشاره به اینکه گزارش این قرارداد خبر بدی برای منافع روسیه است، نوشت که این امتیاز به رقیب روسیه اجازه میدهد نفوذ خود را در آن مناطق تحکیم بخشد.
این روزنامه روسی نوشت: «حق تفحص، اکتشاف، بهرهبرداری، استخراج، حملونقل و فروش گاز طبیعی، نفت، قیر و موم طبیعی در سراسر خاک ایران برای مدت شصت سال از این تاریخ. این امتیاز، ایالات آذربایجان، گیلان، مازندران، خراسان و استرآباد را مستثنی میکند.»
نکته کلیدی دیگر در این سند، نحوه واگذاری اراضی است. زمینهای بایر (کشتنشده) به طور رایگان در اختیار مهندسان قرار میگرفت و تأکید شده بود که سایر زمینهای دایر (کشتشده) باید از دولت یا مالکان خریداری شود. این ماده بعدها به منشأ اختلاف و مناقشه با ایل بختیاری تبدیل شد و به مذاکرات و مکاتبات گستردهای انجامید که اسناد آن ارائه خواهد شد.
«دولت شاهنشاهی ایران کلیه اراضی بایر متعلق به دولت را که مهندسانِ صاحبامتیاز برای احداث تمام یا بخشی از کارخانجات فوقالذکر ضروری بدانند، به طور رایگان به صاحبامتیاز واگذار میکند. در مورد اراضی دایر متعلق به دولت، صاحبامتیاز باید آنها را به قیمت عادلانه و روزِ آن ایالت خریداری کند. دولت همچنین به صاحبامتیاز حق خرید هرگونه اراضی یا ساختمانهای دیگر مورد نیاز برای هدف مذکور را با رضایت مالکان و تحت شرایطی که بین او و آنها توافق میشود، اعطا میکند؛ بدون اینکه مالکان مجاز باشند مبالغی بیش از قیمتهای معمول و رایج اراضی در مناطق خود مطالبه کنند. اماکن مقدسه با تمام متعلقات آنها در شعاع ۲۰۰ آرشینِ [واحد طول] ایرانی رسماً مستثنی هستند.
ماده دیگری از سند که به منشأ اختلاف تبدیل شد و دستگاه دیپلماسی کشور را مجبور به ایفای نقش کرد، مربوط به تأسیس شرکت و پرداخت سهمی معادل ۱۶ درصد از منافع خالص این بنگاه به دولت ایران بود.
«در قرارداد بین صاحبامتیاز از یک سو و شرکت از سوی دیگر، باید شرط شود که شرکت مذکور ظرف مدت یک ماه از تاریخ تشکیل نخستین شرکت بهرهبرداری، مبلغ ۲۰.۰۰۰ لیره استرلینگ به صورت نقدی و مبلغ ۲۰.۰۰۰ لیره استرلینگ دیگر به صورت سهام پرداختشده از نخستین شرکتِ تأسیسشده به موجب ماده قبلی را به دولت شاهنشاهی ایران بپردازد. این شرکت همچنین باید سالانه مبلغی معادل ۱۶ درصد از منافع خالص سالانه هر شرکت یا شرکتهایی را که به موجب ماده مذکور تشکیل میشوند، به دولت یادشده پرداخت کند.»
ج: معرفی اسناد مربوط به دارسی موجود در مرکز اسناد وزارت امور خارجه
پس از اشاره به عناوین چند سند، در بخش دوم تلاش خواهیم کرد تا نگاهی به اسنادی بیندازیم که نقش اثرگذار دستگاه دیپلماسی را در پرونده امتیاز دارسی تأیید میکنند.
۱- اسناد مربوط به اقدامات انجامشده توسط وزارت امور خارجه ایران
- نامه وزیر امور خارجه، محمدعلی علاءالسلطنه، به سفارت ایران در لندن درباره دستور مذاکره با دارسی برای پرداخت مالیات پرداختنشده نفت به دولت (۱۳۲۹ قمری، پرونده ۳۰، بخش ۷)
- نامه نصرالله مشیرالدوله به سفارت ایران در لندن درباره مذاکرات با دارسی و شرکت نفت برای پرداخت مالیات پرداختنشده دولت از معادن نفت (۱۳۲۹ قمری، پرونده ۳۰، بخش ۷)
- نامه وزیر امور خارجه، محمدعلی علاءالسلطنه، به مجدالسلطنه درباره دستور احضار کِتابچی، دریافت اساسنامه و اعلان/ اعلامیه شرکت نفت و ارسال آنها به وزارت امور خارجه (۱۳۲۹ قمری، پرونده ۳۰، بخش ۱)
- نامه خطاب به علاءالسلطنه و ارسال ترجمه یک پیام تلگرافی درباره ضرورت استعلام از صدیقالسلطنه در خصوص پرداختهای مالیات استخراج نفت توسط دارسی (۱۳۲۹ قمری، پرونده ۳۰، بخش ۱۴)
- نامه وزارت عایدات عمومی به وزارت امور خارجه درباره عدم امکان مشارکت بازرگانان آمریکایی در استخراج نفت به سبب اعتبار امتیاز دارسی، و نیز اجازه مشارکت بازرگانان آمریکایی در بهرهبرداری از معادن و جنگلها و توسعه راهآهن (۱۳۲۹ قمری، پرونده ۱، بخش ۸۱)
۲- پیامهای تلگرافی سفارت ایران در لندن
- شرح چگونگی معامله سهام ایران در شرکت نفت دارسی در بورس لندن و توضیح افزایش قیمت و دادوستد این سهام (۱۳۳۰ قمری، پرونده ۴۹، بخش ۷)
- شرح اقدامات ادامهدار برای دریافت مبلغ سالانه ۲.۰۰۰ تومان از درآمدهای دولت از شرکت نفت دارسی (۱۳۲۹ قمری، پرونده ۳۰، بخش ۹)
- استعلام شرکت نفت دارسی از مهندسان در ایران درباره مبلغ سالانه ۲.۰۰۰ تومان که باید بابت استخراج نفت به دولت پرداخت شود (۱۳۲۹ قم)
۳- نامههای سفارت بریتانیا در تهران
- نامه مربوط به ارسال نسخهای از قرارداد بین دارسی و خوانین بختیاری برای رد ادعای مطرحشده از سوی خوانین و حلوفصل اختلافات
(سال ۱۳۲۳ هجری قمری، دوسیه ۲۰، بخش ۲)
- نامه مربوط به نظرات شرکت نفت دارسی درباره امکان عقد قرارداد با اشخاص برای اکتشاف نفت طبق ماده ۳ امتیازنامه
(سال ۱۳۲۴ هجری قمری، دوسیه ۸، بخش ۵)
- نامه مربوط به نارضایتی دارسی از مبالغ اجارهبهای زمینهای استیجاری از عشایر بختیاری و مبالغی که بیش از ۱۶ درصد سود حاصل از اکتشافات نفت مطالبه میشد
(سال ۱۳۲۴ هجری قمری، دوسیه ۸، بخش ۶)
- درخواست سفارت بریتانیا از وزارت داخله ایران برای پذیرش اعتبارنامه آقای دنیس (؟) به عنوان نماینده شرکت دارسی
(سال ۱۳۲۱ هجری قمری، دوسیه ۲، بخش ۷)
۴- اسناد سایر ادارات و وزارتخانهها
- نامهای درباره دریافت مبلغ ۲۰.۰۰۰ پوند استرلینگ توسط موسیو کتابچیخان بر اساس قرارداد با دارسی، به عنوان دارنده امتیاز نفت، و پرداخت این مبلغ به خزانه
(سال ۱۳۲۹ هجری قمری، دوسیه ۳۰، بخش ۵)
- رسیدِ بیست فقره ورقه سهام شرکت نفت جنوب به ارزش ۲۰.۰۰۰ پوند استرلینگ
(سال ۱۳۲۹ هجری قمری، دوسیه ۳۰، بخش ۲)
- نامه وزارت عایدات درباره رد هرگونه تأخیر در پرداخت مالیات معادن نفت شوشتر و قصرشیرین از سوی موسیو دارسی و لزوم پرداخت فوری آن به وزارت عایدات
(سال ۱۳۲۹ هجری قمری، دوسیه ۳۰، بخش ۴)
- نامه وزارت طرق و شوارع به صدیقالسلطنه درباره ضرورت دریافت مبلغ سالانه ۲.۰۰۰ تومان از عواید دولتی از معادن نفت دارسی
(سال ۱۳۲۹ هجری قمری، دوسیه ۳۰، بخش ۱۱)
- نامه دارسی، صاحب امتیاز، به علاءالسلطنه درباره اجازه دادن به آقای رینولدز برای عبور از شگوند به منظور دسترسی به دهلران
(سال ۱۳۲۲ هجری قمری، دوسیه ۱۷، بخش ۱۰)
- نامه صدیقالسلطنه به وزارت عایدات درباره جلوگیری از واگذاری امتیاز نفت دارسی از سوی بریتانیا به کشورهای دیگر، با حضور مشیرالملک، وزیر مختار
(سال ۱۳۲۹ هجری قمری، دوسیه ۸، بخش ۱)
منبع: ipis.ir
مرکز مطلاعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران
۲۵۹
نظر شما