به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایسنا؛ بیژن عدالت، مستندساز و دانشآموخته سینما از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران که چند سالی است در حوزه تمدن عیلامی مطالعه و تحقیق میکند، در پژوهشی با عنوان «از ارجان تا آپادانا؛ تداوم آیین بارعام و زبان تصویری شاهی از ایلام/عیلام نو تا هخامنشیان» با مقایسه جام ارجان و نقشبرجسته بارعام کاخ آپادانای تخت جمشید، این فرضیه را بررسی کرده است که هخامنشیان زبان تصویری قدرت و بخشی از سنتهای درباری خود را بر پایه میراث ایلام نو بازآفرینی کردهاند.
در این پژوهش آمده است:
«نمایش رسمی شاه، حضور در برابر فرمانروا و آیینهای درباری، از مهمترین عناصر هنر سیاسی ایران باستان بود. این سنت که در دوره هخامنشی در نقشبرجستههای تختجمشید به اوج خود رسید، پیشینهای طولانی در سنتهای سیاسی و هنری جنوب غرب ایران داشت.
«جام ارجان»، یکی از برجستهترین آثار دوره ایلام نو، تصویری ارزشمند از یک صحنه درباری ارائه میدهد؛ شاه بر تخت نشسته، افراد در برابر او با حالت احترام حضور دارند و عناصر آیینی در کنار صحنه دیده میشود. چند سده بعد، در نقشبرجسته «بارعام» کاخ آپادانا در تختجمشید، شاهنشاه هخامنشی بر تخت قرار دارد و نمایندگان سرزمینهای مختلف با هدایا و پیشکشها در برابر او حاضر میشوند.
مقایسه این دو اثر نشان میدهد که هخامنشیان زبان تصویری قدرت را از نو ایجاد نکردند، بلکه عناصر موجود در سنتهای پیشین را جذب و در قالب یک شاهنشاهی جهانی بازتعریف کردند. جایگاه شاه بر تخت، آیین احترام، نظم حضور افراد و ارائه پیشکشها، ازجمله عناصر مشترکی هستند که پیوند میان این دو سنت را آشکار میسازند.
«جام ارجان» که در منطقه تاریخی ارجان در نزدیکی بهبهان کشف شده است، در ناحیهای قرار دارد که براساس دیدگاه برخی پژوهشگران، میتواند با هیدالو، یکی از مناطق مهم ایلام نو، ارتباط داشته باشد. این منطقه در مسیر میان شوش، مرکز تاریخی ایلام و انشان، یکی از مراکز مهم پارسیان آغازین، قرار داشت و میتوانست یکی از نقاط تماس میان جهان ایلامی و پارسی باشد.
در جوامع پادشاهی باستان، قدرت تنها از طریق جنگ و فتوحات نمایش داده نمیشد، بلکه آیینهای رسمی دربار و شیوه حضور شاه در برابر دیگران نیز نقش مهمی در تثبیت اقتدار فرمانروا داشت. یکی از مهمترین این آیینها، «بارعام» بود؛ مراسمی که در آن شاه در جایگاه رسمی خود ظاهر میشد و افراد وابسته به حکومت، بزرگان یا نمایندگان سرزمینها در برابر او حضور مییافتند.
در چنین صحنههایی، هر عنصر دارای معنا بود. جایگاه شاه، تخت، فاصله افراد، حرکات بدن و شیوه ارائه هدایا، همگی بخشی از زبان نمادین قدرت به شمار میرفتند. هنر درباری با این عناصر، تصویری از نظم سیاسی و جایگاه فرمانروا ارائه میکرد.
پیش از ظهور شاهنشاهی هخامنشی، تمدن ایلام در جنوب غرب ایران دارای سنت سیاسی و فرهنگی گستردهای بود. ایلامیان طی قرنها تجربه پادشاهی، سازمان اداری و هنر رسمی را توسعه داده بودند. از این رو، شکلگیری نظام هخامنشی را نمیتوان جدا از محیط تاریخی و فرهنگیای دانست که در آن پدید آمد.
جام ارجان و نقشبرجسته بارعام آپادانا دو نمونه مهم برای بررسی این موضوع هستند. نخستین اثر، تصویری از یک دربار ایلامی در اواخر دوره ایلام نو ارائه میدهد و دومین اثر، نمایش رسمی قدرت شاهنشاهی هخامنشی است.
پرسش اصلی این مقاله آن است که آیا شباهت میان این دو اثر تنها یک همانندی هنری است، یا میتوان آن را نشانه تداوم یک سنت سیاسی و آیینی دانست؟
«جام ارجان» یکی از مهمترین آثار هنری دوره ایلام نو است که افزون بر ارزش هنری، اطلاعات مهمی درباره مفهوم شاهی و ساختار دربار در جنوب غرب ایران ارائه میدهد. این جام در آرامگاه کیدینهوتَران، از شخصیتهای بلندپایه دوره ایلام نو، در منطقه ارجان نزدیک بهبهان کشف شد و به اواخر سده هفتم یا آغاز سده ششم پیش از میلاد تعلق دارد.
۲۵۹
نظر شما