به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا؛ نشست معرفی کتاب «کتابخانه اعتضادالسلطنه وزیر علوم؛ پلی میان گذشته و آینده، علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه» پنجشنبه ۲۵ تیرماه ۱۴۰۵ برگزار شد. در این نشست منصوره اتحادیه (نظام مافی)، بهنام ابوترابیان، مریم شهامت قربانی، سیدعلی آلداود، محمد دهقانی و مریم سالور به عنوان دبیر سخنرانی کردند. همچنین پیام مکتوب نگین یاوری توسط مریم سالور خوانده شد.
در ادامه، گزارش این نشست را میخوانید:
اعتضادالسلطنه مردی فاضل، فرهنگدوست و هنرشناس بود
مریم سالور در ابتدای این نشست گفت: روزی، که دفترچهای را با جلد چرمی سبز شامل فهرست کتابهای کتابخانه شاهزاده علیقلی میرزا اعتضادالسطنه که با خطی خوش بر روی کاغذهای ظریف آبیرنگ نقش بسته بود در کمد کتابهای خاص مادرم یافتم، نمیدانستم نتیجهای این چنین موفق در پی داشته باشد. شاهزاده علیقلی میرزا اعتضادالسطنه -چهلوهفتمین پسر فتحعلیشاه قاجار- از مادری از ارامنه تفلیس به نام گل پیرهن جدّ بزرگ خاندان سالور است؛ اولین فرزند اعتضادالسلطنه از همسرش کوچک خانم افشار، تاجماه بانو است که با شاهزاده عبدالصمد میرزا عزالدوله سالور ـ نوه برادرش - ازدواج کرد.
وی افزود: آنچنان که به یاد دارم، انگشتر مُهر علیقلی میرزا -که از عقیق نارنجی رنگ است - همیشه در دست مادرم بود و مادرم همواره با افتخار از دو جدّش؛ علیقلی میرزا اعتضادالسطنه و دیگری مریم مزیّنالسطنه یاد میکرد و میگفت دلیل معلم شدنش الهامی بود که از این دو جدّش گرفته بود. از آنجا که در مقدمه جلد دوم خاطرات روزانه عمادالسلطنه تمرکز بیشتری بر شرح حال اعتضادالسطنه داشتهام و در این کتاب شرح مفصّلی از اعتضادالسلطنه توسط آقای دکتر عباس امانت با ترجمه خانم دکتر مریم شهامت قربانی نگاشته شده است از تکرار آن خودداری میکنم.
وی افزود: شاهزاده علیقلی میرزا مردی فاضل، فرهنگدوست و هنرشناس بود که خانهاش محفل شاعران و نویسندگان بوده است؛ ازجمله برای قاآنی شاعر محل راحتی برای زندگی در قسمت بالاخانه منزلش فراهم کرده بود.
مریم سالور همچنین گفت: در پایان، وظیفه خود میدانم از دقّت نظر خانم دکترمنصوره اتحادیه و خانم دکتر نگین یاوری و تلاش و دقّت و علاقه خانم دکتر مریم شهامت قربانی در نشر تاریخ ایران، که از دیدگاه من یک پژوهشکده است، سپاسگزاری و قدردانی کنم؛ همچنین از دوست دیرینهام آقای دکتر هوشنگ شهابی که اجازه استفاده از مقاله آقای دکتر عباس امانت را برایم گرفتند؛ همینطور از آقای دکتر عباس امانت برای نوشتن این مقاله کامل و مفید درباره اعتضادالسطنه همچنین از آقای بهنام ابوترابیان برای گرفتن عکس از محل خانه اعتضادالسطنه در بازار تهران و از آقای قهرمان سالور - که با همراهی همیشگیاش در مسیر انتشار کتابهای تاریخ اجدادمان - مایه دلگرمی و استواریام میباشد. امید دارم علاوه بر این اثر، کتاب زندگینامه شاهزاده اعتضادالسلطنه -که توسط نوهاش آقای مسعود میرزا سالور نوشته شده- همینطور جُنگ ایشان - گویا موجود در کتابخانه مجلس- نیز چاپ و منتشر شود.
فهرستوارهای از کتابهای خطی و چاپی کتابخانه اعتضادالسلطنه
منصوره اتحادیه (نظام مافی)، استاد ممتاز دانشگاه تهران و مدیر مسئول نشر تاریخ ایران، در این نشست گفت: چاپ این اثر که با انگیزه شناخت یکی از روشنفکران این سرزمین تدوین شده است، با در اختیار گرفتن اسناد ارزشمندی از سوی خانواده سالور بهویژه خانم مریم سالور –از وارثان گرامی خاندان اعتضادالسلطنه- میسّر شد.
مدیرمسئول نشر تاریخ ایران افزود: این کتاب، فهرستوارهای است از کتابهای خطی و چاپی کتابخانه اعتضادالسلطنه با موضوعات متنوّع که رئیسالکتّاب -رئیس کتابخانه - مسئول رسیدگی و شمارش آن بوده است.
منصوره اتحادیه (نظام مافی) اظهار داشت: با عنایت به جایگاه رفیع او به عنوان وزیر علوم دوران خویش و اهتمام ایشان در اهدای کتابخانه شخصی خود به دارالفنون، مطالعه و تحلیل این فهرست، دریچهای نو به سوی بخشی از تاریخ فکری و فرهنگی نخبگان این مرز و بوم میگشاید، همچنین بررسی عناوین و محتوای این مجموعه نوری تابنده بر گوشهای از دغدغهها و علایق علمی و فرهنگی آن دوران میافکند.
استاد ممتاز دانشگاه تهران به دشواریهای خوانش این متن اشاره و گفت: البته فرایند خوانش و استخراج اطلاعات از این نسخه با دشواریهای خاص خود همراه بود؛ ازجمله این دشواریها ابهام در شناسایی عناوین برخی کتابها، ذکر اوصاف یا نام نویسندگان به جای عنوان اصلی اثر و لزوم جستوجوهای گسترده برای احراز نام صحیح هر مدخل اشاره داشت. از سویی عدم دسترسی به نسخه عکسی با قابلیت بزرگنمایی کافی در مواردی، خوانش دقیق برخی واژگان را با محدودیت مواجه میساخت. با وجود این موانع، تلاش بر آن بوده است ساختار اصلی کتابها و طبقهبندی موضوعی آنها، مطابق با نسخه اولیه حفظ شود؛ بااینحال در مقدمه و بخش توضیحات، تلاش شده است با دستهبندیهای منطقی و شرحی مختصر، درک بهتر و عمیقتری از فهرست و موضوعات کلی کتابها برای خوانندگان گرامی فراهم آید.
مدیرمسئول نشر تاریخ ایران در پایان اظهارداشت: این پژوهش زیر نظر علمی و راهنماییهای دقیق و دلسوزانه سرکار خانم دکتر نگین یاوری با همکاری خانم دکتر مریم شهامت قربانی به سرانجام رسیده است. در اینجا مراتب سپاس و قدردانی خود را از خانواده گرامی سالور که این نسخه را در اختیارمان قرار دادند و از زحمات سرکار خانم دکتر رقیه آقابالازاده که در فرایند بازخوانی نسخه یاریگر ما بودند ابراز میدارم. امید است که این اثر گامی سودمند در جهت روشنسازی ابعاد کمتردیدهشده تاریخ فرهنگی و فکری این سرزمین باشد و چراغ راهی برای پژوهشگران آینده گردد.
باید تحقیق جامعی بر روی زندگی اعتضادالسلطنه انجام بگیرد
سیدعلی آل داود، عضو شورای علمی عالی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی در این نشست گفت: باعث خوشحالی است که یکی دیگر از فهرستهای کتابخانه خصوصی ایران به چاپ رسیده است. در ایران از صد سال پیش تاکنون فهرستنویسیهای خیلی خوبی داشتیم. کارشناسانی مانند ابن یوسف شیرازی خیلی محققانه در این زمینه کار کردهاند.
آلداود با بیان اینکه امروز ۲۵ تیرماه صدسالگی فهرستنویسی در ایران است، افزود: نخستین فهرست در سال ۱۳۰۵ در کتابخانه آستان قدس نوشته شد و بهتر است سمیناری در این زمینه تشکیل شود و بایسته است که خانم دکتر سوسن اصیلی که در اینجا تشریف دارد، پیشنهاد برگزاری سمیناری به این مناسبت را مطرح کند.
وی بیان کرد: البته از دوره ناصرالدینشاه فهرستنویسی داشتیم و ۷ یا ۸ فهرست در مورد ناصرالدینشاه نوشته شده است. فهرستنویسی علمی سنتی است که در ایران همیشه بوده و نباید مغفول واقع شود. اعتضادالسلطنه زبان عربی، فارسی و ترکی میدانست، تالیفات او بسیار مفصل است، او کتابهای مختلف را مطالعه میکرد، در کتاب «فهرست دستنوشتههای ایران» ذکر شده است که او ۱۰۲ جلد کتاب، مقاله و رساله دارد.
عضو شورای علمی عالی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی با بیان اینکه چه بسا لازم است فهرستی بر روی آثار خود اعتضادالسلطنه نوشته شود، گفت: دو کتاب معروف او در کتابخانه سپهسالار و کتابخانه مجلس موجود است. او استعداد شعری متوسط رو به پایینی داشت و با شاعران معروف آن زمان مانند قاآنی و یغما در ارتباط بود. جُنگی که از اعتضادالسلطنه در مجلس موجود است، یادداشتهای شخصی او را دربردارد.
سیدعلی آل داود اظهار داشت: از مجموع آثار اعتضادالسلطنه برمیآید که از روشنفکران خوشفکر روزگار خود بوده است که همیشه یک راه میانهای را با زرنگی طی میکرد. او ضد بابیت بود، او را متهم کرده بودند که بابی است. به تعبیر من او رفتار هوشمندانهای داشت، فکر میکرد اگر بابیت گسترش پیدا کند، شاید منتج به تجزیه ایران شود. اعتضادالسلطنه در اصل یکی از روشنفکران اصیل دوره قاجار است که باید تحقیق جامعی بر روی زندگی او انجام بگیرد.
بانی نخستین دوره اعزام دانشجو به اروپا
همچنین محمد دهقانی، پژوهشگر تاریخ نیز در این نشست گفت: من در تاریخ قاجار صاحبنظر نیستم، لطف خانم دکتر منصوره اتحادیه (نظام مافی) شامل حال من شد و دعوت کرد تا در مورد این کتاب صحبت کنم. او سالهای زیادی است که یکتنه برای نشر این اسناد پراکنده تلاش میکند.
وی افزود: تا زمانی که مجموعههای مربوط به اواخر قاجار و بعد از جنگهای ایران و روس که بهناچار وارد مدرنیته میشویم، منتشر نشوند، نمیتوانیم داوری درستی در مورد تاریخ معاصر داشته باشیم. ذهن ما پر از آن چیزهایی است که تاریخنویسان به ما القا کردهاند. هر سلسلهای که آمد، سلسلههای پیشین خود را تضعیف کرد. بسیاری از تاریخنگاران معاصر نیز در این دام افتادهاند.
دهقانی با بیان اینکه من تقریبا تمام مقدمههای کتاب را خواندم و بسیار استفاده کردم، به داستان مسجد ترکها در این کتاب اشاره کرد و اظهار داشت: داستان مربوط به مسجد ترکها از این قرار است که محراب مسجد در کنار خانه اعتضادالسلطنه واقع شده بود، از او اجازه گرفتند که مسجد را گسترش بدهند، منطقه گسترشیافته مسجد شرابخانه اعتضادالسلطنه را در برمیگرفت، با توجه به اینکه طبع شعری او متوسط بود، با اشاره به این رخداد و واقع شدن شرابخانه در محراب میسراید: ببین شرافت میخانه مرا ای شیخ/ که چون خراب شود، خانه خدا گردد. این بیت تا سال ۱۳۶۰ بر روی محراب مسجد نوشته شده بود و بعد از آن حذف شد. احتمالا این شعر از قاآنی شاعر است که رفیق او بود. این حکایت نشاندهنده شخصیت اعتضادالسلطنه است که پای در سنت و مدرنیته داشت.
این پژوهشگر تاریخ در ادامه گفت: اعتضادالسلطنه تا آنجا که میتوانست و از او برمیآمد کارهایی را که میتوانست در حوزه فرهنگ و کتاب انجام دهد، انجام داده است. اگر نوشتهها، خاطرات و سایر آثار او منتشر شوند، قدم بزرگی است برای شناساندن کوششهایی که در دوره قاجار برای وارد کردن مدرنیسم به زندگی ایرانیها انجام شده است.
دهقانی افزود: در صفحه ۴۳ همین کتاب آمده است که کتابهای اعتضادالسلطنه بعد از مرگ او پراکنده شد. آیا این کتابهایی که به گفته نگین یاوری اکنون موجود است، تنها بخشی از کتابهای اوست؟ آیا فهرست آخر کتاب تمام آنها را دربرمیگیرد؟ بخشی از کتابهای اعتضادالسلطنه در کتابخانه کاخ گلستان و بخشی دیگر در کتابخانه سپهسالار موجود است. چه تعدادی از کتابهای او در هر کتابخانه موجود است؟ براساس آنچه در این کتاب ذکر شده، اعتضادالسلطنه سه کار بزرگ انجام داده است؛ او بانی نخستین خط تلگراف دولتی است. او بانی نخستین دوره اعزام دانشجو به اروپا و همچنین نخستین بانی روزنامهنگاری در ایران به شیوه مدرن است.
امیدوارم منابع این کتابخانه، دریچه پژوهشهای بعدی پژوهشگران باشد
مریم شهامت قربانی، مصحح این کتاب نیز در این نشست به خود نسخه و ضرورت بررسی کتابخانهها پرداخت و گفت: علاوه بر همه اقدامات، اعتضادالسلطنه در ۱۲۷۹ کتابخانهاش را به دارالفنون اهدا کرد. اکنون این کتابها در مسجد سپهسالار (مطهری) موجود است و بخش اعظم این کتابخانه را به خود اختصاص داده است.
کتابهای کتابخانه اعتضادالسلطنه توسط رئیسالکتاب (محمدحسین بحرینی ملقب به رئیسالکتاب) شمارش و کتابت شده است. اطلاعات ارائهشده درباره هر کتاب بسیار جامع، کامل و شامل مواردی همچون نام کتاب، گاه نام مصنف آن، گاه خطاط، قطع، شیوه تذهیب، نوع جلد، جنس و رنگ و گاه نام فردی که کتاب به او اهدا شده است و تعداد جلد. البته گاه نام کتاب یا مصنف آن قید نشده و فقط به توصیف بسنده شده است.
شهامت قربانی افزود: درمجموع، به نظر میرسد با توجه به اطلاعاتی که رئیسالکتّاب قید کرده است حدود ۲۰۳۲ کتاب - به جز فهرست انتهایی نسخه - در کتابخانه موجود بوده است البته این تعداد شامل کتابهای فرانسوی و... نمیشود؛ زیرا حساب آنها جداگانه ذکر شده است. کتابهای کتابخانه اعتضادالسلطنه در سه موضوع نسخ خطی (۱۵۲۷ جلد)، نسخ چاپی (۵۰۵) و کتب زبانهای مختلف موجود است که قرآن، ادعیه، قرأت، تفاسیر، احادیث و رجال و مراثی، فقه و اصول، خطب و کلمات حضرت علی (ع). (علوم دینی)، صرف و نحو، معانی بیان، لغت، تذکره، جنگ و دیوان شاعران (علوم ادبی)، منطق و حکمت الهی (علوم عقلی) و تاریخ را دربرمیگیرد.
مصحح کتاب «کتابخانه اعتضادالسلطنه وزیر علوم؛ پلی میان گذشته و آینده، علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه» بیان کرد: در انتهای این نسخه نیز کتب زبانهای مختلف فقط فهرست شده است بدون هیچ توضیح خاصی؛ کتب زبان فرانسه؛ شامل کتابهایی با موضوع های ریاضی، نجوم، حمل و نقل، پارچه بافی، علم مساحت، حقوق ملل، لغت جغرافیا، تاریخ ناپلئون، جنگهای مملکت فرانسه قدیم، تشریح انسان، ترجمه قرآن، در اصول اشکال مثلث، صنعت نقاشی، تغییرات درباره امور راهآهن، دستورالعمل طب و... و کتابهایی با زبانهای مختلف شامل فرانسه، انگلیسی، ایتالیا، زبان نمسه، اسپانیول، لاتین، ارامنه، اسلاوان، کتب فارسی به زبان فارسی و فرانسه، کتب عربی و فرانسه، کتب ترکی و فرانسه، کتب انگلیسی و فارسی، کتب خطی فرانسه و در انتها صورت جمع و خرج نامه دانشوران ثبت شده است.
شهامت قربانی با اشاره به علوم ادبی در بین کتابهای اعتضادالسلطنه اظهار داشت: این کتابها منعکسکننده عادات جمعآوری کتاب (کلکسیون) و (جنبه تفریح و سرگرمی نخبگان قاجار) و توجه آنها به هنر و خوشنویسی در دوران قاجار است.
وی افزود: توجه به هنر و خوشنویسی در دوران قاجار در مورد قرآن ادعیه همچنین قرآن در کنار انجیل، تفسیر شیعه و سنی، حدیث شیعه و سنی... در کنار هم نشانه تساهل اعتضادالسلطنه و برگزاری جلسات مناظره است...
باید پژوهشگرانی مانند اعتضادالسلطنه را پاس بداریم
بهنام ابوترابیان، پژوهشگر نیز در ادامه این نشست به نجوم از منظر فهم ایرانی با نگاهی به کتابخانه اعتضادالسلطنه پرداخت و گفت: نگاهی سرسری به لیست عناوین این کتابخانه نشان میدهد که اعتضادالسلطنه یک پژوهشگر بود، ویژگی مهم پژوهشگر بودن پرسیدن بسیار است. در کتابخانه اعتضادالسلطنه کتابهای مجسطی، التفهیم و صورالکواکب موجود است. این کتابخانه سه نسخه از هر عنوان از این کتابها را در خود جای داده است که این به این معنی است که او در تلاش بود تا التفهیم را بفهمد و در بین کارهایش شرحی ناقص نیز بر التفهیم نوشته است.
وی افزود: توجه اعتضادالسلطنه به بابیت نشاندهنده این است که نهضت باب در آغاز راه نهضتی پیشگام بود، چون در مورد آخرالزمان صحبت میکرد. سرایت ادعاهای باب نشاندهنده این است که آمادگیهایی برای آخرالزمان وجود دارد. اینکه چه اتفاقی افتاد، نشان میدهد که بحث منحرفی بوده است. نجوم دانش بسیار مهمی است که چهار جنبه از دانایی را دربرمیگیرد. ستارهپرستی یا اخترپرستی که به اعصار بسیار کهن برمیگردد، چه بسا پیش از تاریخ، اختران را به عنوان خدایان میپرستیدند. بقایای این توجه در اسطورهها باقی مانده است.
ابوترابیان اظهار داشت: اخترپرستی ذهن بشر را به سوی آگاهی سوق میدهد. دومین شاخه از علم نجوم اختربینی یا طالعبینی است که اکنون بدنام است و نسبت خرافات به آن ظلم مطلق است. اصل اختربینی این است که با دیدن ستارهها یک بینشی نسبت به آینده پیدا میکنیم ولی شکل پروپاگاندا سبب شده عدهای رمال به آن بپردازند و آن را تنزل بدهند. دانشمندان برجسته ما اختربینی میدانستند و به صورت آگاهانه با آن برخورد میکردند.
وی گفت: سومین شاخه از نجوم اخترشناسی یا علم هیئت است، اینکه نسبت ستارهها را نسبت به هم بتوانیم تشخیص بدهیم، مشتق از نجوم است. کهنترین یافتههای نوشتاری بشر در مورد نجوم و آسمان است. چهارمین شاخه از نجوم نشانه تقویم و گاهشماری است. حساب و کتاب تقویمی بسیار مقدس بود. آئین مسیحیت و زردشتی اصولا با تقویم مقدس کار میکنند. تعطیلات در روزهای مختلف، نگاه نجومی به تقویم است. لباس سفید عروسی از باورهای تقویم مقدس آمده است و این نگاه نجومی تا عمق عناصر زندگی ما نفوذ کرده است.
این پژوهشگر بیان کرد: اعتضادالسلطنه ادامهدهنده سنتی است که مخصوصا در دوران معاصر باید به آن برگردیم. باید کسانی مانند اعتضادالسلطنه را پاس بداریم. متاسفانه امروز این روحیه پژوهشگرانه را از دست دادهایم و نیاز داریم به اهلیت خود برگردیم.
بررسی تاریخ اندیشه دوران قاجار از افق فکری اعتضادالسلطنه
متن نگین یاوری در ادامه توسط مریم سالور خوانده شد: نگین یاوری که در به چاپ رسیدن کتاب «کتابخانه اعتضادالسلطنه وزیر علوم؛ پلی میان گذشته و آینده، علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه» همکاری داشت، در این متن نوشت:
اگرچه در سالیان اخیر، بررسی و تنظیم فهرست منابع موجود در کتابخانهها، بهویژه کتابخانههای امپراتوری عثمانی و مصر در سرآغاز دوران مدرن، با اهمیت تمام مورد توجه قرار گرفته، اما هنوز در ایران از این بررسیها نشان آشکاری نمیبینیم.
اعتضادالسطنه (متوفی در ۱۲۹۸ق/ ۱۸۸۰م) از شاهزادگان و سیاستمداران بنام دربار ناصرالدینشاه قاجار بود و انتشار فهرست منابع موجود در کتابخانه او از نخستین گامهایی است که در رفع این کمبود برداشته شده است. در تنظیم این فهرست گذشته از طبقهبندی منابع، اهمیت و تنوع زبان آنها نیز که گذشته از فارسی و عربی به چندین زبان اروپایی هم نوشته شدهاند، مدنظر بوده است.
اعتضادالسلطنه با تحولات و پیشرفتهای جهان آشنا بود و کتابهای مختلف و متنوعی در زمینه ادبیات کلاسیک، تاریخ و علوم دینی از او بهجا مانده که هر یک به نوعی توجه او را به افکار، عقاید جدید و تکنولوژیهای نوین اروپا و کشورهای دیگر نشان میدهد. گذشته از این، تحوّل از دیدگاه او به معنای کنارگذاشتن و فاصله گرفتن از تاریخ و میراث فرهنگی ایران نبود و علوم سنتی ایران را نیز میشناخت و قدر میدانست.
اعتضادالسلطنه افق تازهای در تنظیم فهرست منابع و بررسی تاریخ اندیشه در دوران قاجار میگشاید که دامنه بررسی را از منابع محدودی که محققان در طی سالیان دراز زیر و روی آنها را کاویدهاند فراتر میبرد؛ گنجینه دستنخوردهای از منابع دراختیار محققان قرار میدهد و امکان بهرهگیری از اطلاعاتی را فراهم میکند که در بسیاری از نوشتههایی که بر پایه نظریات شخصی و پیشداوریهای مؤلفان آنها تنظیم شدهاند به چشم نمیآید.
کتابخانه اعتضادالسلطنه حاصل کوشش یک سیاستمدار ایرانی در یک مقطع خاص تاریخی است که در چارچوب نظریات و تمایلات او محصور نمیماند و مسائل و اولویتهای سیاسی ایران را نیز در بالاترین سطوح آن نشان میدهد و جزئیات برخورد ایران را با دنیای مدرن در دهههای پایانی قرن نوزدهم به صورتهای مختلف منعکس میکند.
در پایان نشست نیز حاضران پرسشهای خویش را از سخنرانان پرسیدند که سوسن اصیلی، نسخهشناس در پاسخ به علی آلداود گفت: فکر برگزاری سمیناری به مناسبت صدسالگی فهرستنویسی در ایران مطرح شده و در دست بررسی است.
۲۵۹
نظر شما