به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، معاون علمی و پژوهشی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تأکید کرد که نسل امروز باید محمد بن زکریای رازی را فراتر از یک نماد تاریخی ببیند و او را همچون یک مسئله علمی، بار دیگر مورد بررسی و کشف قرار دهد.
همایش بزرگداشت محمد بن زکریای رازی، حکیم و پزشک برجسته ایرانی، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و با حضور و سخنرانی شماری از پژوهشگران حوزه فلسفه و تاریخ علم، چهارشنبه چهارم شهریورماه ۱۴۰۵ به صورت مجازی برگزار شد.
رازی؛ پزشکی آزمونگرا و حکیمی فرزانه
در آغاز این نشست، محمدابراهیم ذاکر، پژوهشگر تاریخ پزشکی، درباره ویژگیهای علمی و شخصیتی محمد بن زکریای رازی سخن گفت. وی را پزشکی برجسته، درمانگری دقیق و سنجشگر، داروسازی نوآور، دانشمندی آزمونگرا و حکیمی فرزانه توصیف کرد که علاوه بر پزشکی، با حوزههایی همچون علوم، ریاضیات و منطق نیز آشنایی داشت.
ذاکر با اشاره به ویژگیهای شخصیتی رازی اظهار کرد: نبوغ، جسارت در نقد، پذیرش نقد، سادهزیستی و توجه ویژه به مردم، بهخصوص بیماران و تهیدستان، از برجستهترین خصوصیات او بود. رازی در درمانگاه حضور مییافت و برخلاف بسیاری از پزشکان، ارتباط گستردهای با دربار شاهان و فرماندهان نداشت و در برخورد با بیماران، بهویژه افراد نیازمند، رفتاری همراه با جوانمردی داشت.
این پژوهشگر تاریخ پزشکی درباره جایگاه رازی در تاریخ علم نیز گفت: رازی در عرصه کیمیاگری، رویکردی نوآورانه داشت و شماری از خاورشناسان او را پدر دانش شیمی جدید معرفی کردهاند. او تلاش کرد کیمیا را از وابستگی به رمل و اسطرلاب و برخی باورهای متافیزیکی ناشناخته جدا کند و این دانش را بر پایه اصول علمی و چارچوبی بنیادین قرار دهد.
به گفته وی، یکی از نوآوریهای مهم رازی در پزشکی، ثبت تاریخچه بیماری بیماران بود. او اطلاعاتی همچون مشخصات فردی، سن، شغل، وضعیت روزانه، روند بیماری و فرآیند درمان بیمار را ثبت میکرد؛ روشی که امروزه نیز با عنوان «تاریخچه پزشکی» در بیمارستانها و مطبها مورد استفاده قرار میگیرد.
ذاکر در پایان سخنان خود با اشاره به سرنوشت رازی گفت: این دانشمند با وجود آنکه درمانگر یار بیکسان و تهیدستان بود، در سالهای پایانی زندگی خود با بیماری و تهیدستی مواجه شد و در حالی از دنیا رفت که آرامگاهی مشخص از او برجای نمانده است. وی از انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و مسئولان فرهنگی کشور خواست برای احداث آرامگاهی درخور شأن این دانشمند ایرانی در شهر ری، یعنی زادگاه و محل وفات او، اقدام کنند.
جنبه کیمیایی رازی؛ ضرورت عبور از برداشتهای شتابزده
در ادامه این همایش، محمد جوهرچی، مشاور علمی دانشنامه جهان اسلام، درباره جایگاه رازی در تاریخ علم سخنرانی کرد.
او با بیان اینکه محمد بن زکریای رازی یکی از دو چهره برجسته و صاحبمکتب در کیمیای منسوب به جهان اسلام در دوره پیشامدرن است، گفت: رازی در کنار جابر بن حیان از شخصیتهای تأثیرگذار این حوزه محسوب میشود. با این حال، برای شناخت جایگاه واقعی او باید از ادعاهای شتابزده و برداشتهای نادرست درباره دستاوردهایش فاصله گرفت.
جوهرچی افزود: برخی مطالبی که درباره ابداعها و کشفیات رازی در حوزه کیمیا مطرح میشود، گاه بر شواهد محدودی تکیه دارد. برای اینکه بتوان یک ابداع یا کشف را به یک دانشمند نسبت داد، لازم است سابقه موضوع، منابع مورد استفاده، سرچشمههای فکری و علمی او و همچنین آثار مشابه پیشینیان با دقت بررسی شود.
وی ادامه داد: در مورد رازی، هنوز سنتهای دانشی و آثار کیمیایی پیش از او به اندازه کافی شناخته و مطالعه نشدهاند. حتی از میان آثار کیمیایی خود رازی نیز همه آثار تاکنون به شکل دقیق مورد بررسی قرار نگرفته است.
مشاور علمی دانشنامه جهان اسلام مسئله دیگر را نحوه خوانش امروزی آثار رازی دانست و گفت: در بسیاری از پژوهشها، آثار رازی با نگاه علم تجربی مدرن، پوزیتیویسم و پیشفرضهای فکری دوران معاصر بررسی شدهاند؛ در حالی که برای فهم اندیشه یک دانشمند باید نظام معرفتی، زبان، مفاهیم و ارتباط میان دانشهایی مانند طبیعیات، طب و کیمیا در دوره تاریخی خود او را شناخت.
جوهرچی تأکید کرد: این رویکرد به معنای کماهمیت دانستن رازی نیست. او همچنان میتواند یکی از مفاخر علم، فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی و حتی در سطح علم جهانی باشد؛ اما اثبات جایگاه و دستاوردهای او باید بر اساس پژوهش تاریخی دقیق صورت گیرد، نه بر پایه روایتهای تقلیدی، فخرفروشی خام وطنستایانه یا نتیجهگیریهای شتابزده.
وی در پایان خاطرنشان کرد: اگر هدف از بزرگداشت مفاخر، هویتبخشی، افزایش اعتمادبهنفس ملی و شناخت دقیقتر گذشته علمی باشد، این کار باید بر شواهد استوار شود. مفاخر را باید با پژوهش دقیق شناسایی و اندیشهها و آثارشان را معرفی کرد؛ چراکه تنها از این مسیر میتوان جایگاه واقعی رازی و دیگر بزرگان تاریخ علم را شناخت.
کیمیای رازی؛ بخشی کمتر شناختهشده از میراث علمی او
امین متولیان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دیگر سخنران این همایش بود که درباره کمتوجهی به جنبه کیمیایی اندیشه رازی سخن گفت.
وی اظهار کرد: درباره کیمیای رازی تحقیقات چندانی انجام نشده و این کمبود درباره کیمیای دوره اسلامی به صورت کلی نیز وجود دارد. بخشی از مطالبی که درباره رازی گفته شده نیز با مجموعهای از مشهورات درآمیخته است که صحت آنها نیازمند بررسی دوباره و بازنگری است.
متولیان یکی از منابع مهم برای شناخت رازی را پژوهشهای پل کراوس، مورخ شناختهشده علم و کیمیا، دانست و گفت: کراوس برخلاف تصویری که روش رازی در کیمیا را روشی کاملاً متکی بر شناخت مواد و ویژگیهای آنها از راه تجربه معرفی میکند، پژوهش درباره آثار فلسفی، الهیاتی، کلامی و اخلاقی رازی را در اولویت قرار داد.
وی افزود: بر همین اساس، برای شناخت درست کیمیای رازی نیز نمیتوان چارچوبهای نظری و بهخصوص فلسفه طبیعی او را نادیده گرفت.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ادامه داد: کراوس با بررسی فهرست آثار رازی که ابوریحان بیرونی آن را ثبت کرده است، به رسائلی از جمله «الی المعادن»، «شرف الصناعه»، «الاکسیر»، «تدابیر» و «فی اثبات الصناعه» توجه نشان داد. او همچنین برای بررسی ارتباط رازی با سنت جابری به کتاب «الخواص» رازی مراجعه کرد و تفاوت روش این دو دانشمند را مورد توجه قرار داد.
به گفته متولیان، از دیدگاه کراوس، جابر بن حیان در بررسی خواص مواد به نظریهای غایتانگارانه گرایش دارد که بر خواص پنهان و خفیه مواد استوار است و از «علم المیزان» بهره میگیرد؛ در حالی که روش رازی تجربی و مستقل از تأمل درباره خواص پنهان است. رازی خواص را همان ویژگیهایی میداند که ماده در عینیت خود آشکار میکند و انسان از طریق تجربه قادر به شناخت آنهاست.
وی با این حال تأکید کرد: با وجود اهمیت پژوهشهای کراوس در تاریخ علم و کیمیا، برخی نتایج او درباره مستقل بودن سنت کیمیایی رازی از سنت جابری ممکن است با شتاب مطرح شده باشد.
متولیان افزود: بررسی دقیق رسائلی همچون «الاکسیر» رازی و مقایسه آن با آثاری مانند «کتاب لاهوت» جابر، شباهتهای قابل توجهی را در سطح متن، محتوا و روش آشکار میکند و این شباهتها میتواند برخی ضعفهای روششناختی نظریه کراوس درباره رابطه رازی و جابر را نشان دهد.
رازی؛ پزشکی که فلسفه میورزید
در بخش پایانی همایش، کاوه خورابه، معاون علمی و پژوهشی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، درباره جایگاه رازی در تاریخ اندیشه ایران و جهان اسلام سخن گفت.
او اظهار کرد: محمد بن زکریای رازی را نمیتوان صرفاً پزشکی بزرگ یا فیلسوفی در میان دیگر فیلسوفان دانست؛ او پزشکی است که فلسفه میورزد، فیلسوفی است که به تجربه علمی اعتماد دارد و متفکری است که در برابر شماری از بنیادیترین مفروضات فلسفه زمان خود موضع انتقادی گرفته است.
خورابه افزود: با وجود شهرت گسترده رازی، اطلاعات موجود درباره زندگی و اندیشههای او، بهویژه آثار فلسفیاش، کامل نیست و بخش مهمی از آثار فلسفی و کیهانشناختی وی از میان رفته است. از همین رو باید میان «رازی تاریخی» و «رازی بازسازیشده از سوی مخالفانش» تمایز قائل شد و گزارشهایی را که درباره دیدگاههای او در دست داریم، با احتیاط روششناختی مورد بررسی قرار داد.
وی درباره نظریه «پنج قدیم» رازی نیز گفت: بر اساس گزارشهای موجود، این پنج اصل شامل خداوند، نفس کلی، ماده نخستین، زمان مطلق و مکان مطلق است. رازی در این دیدگاه، زمان و مکان را صرفاً وابسته به حرکت و اجسام نمیداند و از این منظر با فیزیک ارسطویی فاصله میگیرد؛ با این حال، نمیتوان او را متفکری ضد یونان دانست، بلکه بهتر است او را منتقد و بازسازنده میراث یونانی تلقی کرد.
معاون علمی و پژوهشی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تأکید کرد: شناخت رازی نباید به آنچه امروز در اختیار ماست محدود شود. شناسایی نسخههای خطی موجود در کتابخانههای ایران و جهان، تشکیل پیکرهای جامع از آثار و نقلقولهای مربوط به او، تصحیح انتقادی آثار، بازسازی بخشهای مفقود فلسفه رازی و ترجمه جهانی میراث او، از مهمترین نیازهای پژوهشی در این زمینه است.
خورابه در پایان گفت: وظیفه نسل امروز این است که رازی را تنها به عنوان یک نماد تاریخی نبیند، بلکه او را به عنوان یک مسئله علمی دوباره کشف کند؛ چراکه بازخوانی رازی تنها بازگرداندن یک نام به تاریخ نیست، بلکه بازگرداندن یک امکان به تاریخ اندیشه است.
نظر شما