به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، قرضالحسنه در فرهنگ اسلامی، تنها یک اقدام اقتصادی برای رفع نیاز مالی دیگران نیست؛ بلکه رفتاری اخلاقی و معنوی است که در قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع) جایگاه ویژهای دارد. در فقه شیعه، قرض دادن بدون دریافت سود و با هدف کمک به فرد نیازمند، از اعمال نیکو و مستحب به شمار میرود.
قرضالحسنه از نگاه فقه شیعه چیست؟
قرضالحسنه میتواند در کنار حل مشکلات اقتصادی افراد، روحیه همکاری و همدلی را در جامعه تقویت کند و زمینهای برای جلب رضایت الهی باشد. در ادامه، آداب، شرایط، احکام و آثار قرضالحسنه از دیدگاه فقه شیعه بررسی میشود.
قرضالحسنه به چه معناست؟
«قرضالحسنه» در لغت به معنای «قرض نیکو» است و در اصطلاح فقهی، به مالی گفته میشود که فرد در اختیار دیگری قرار میدهد تا در آینده همان مال یا مقدار معادل آن را بازگرداند، بدون اینکه برای این کار سود یا منفعت مالی شرط شده باشد.
هدف اصلی از قرضالحسنه، کمک به رفع نیاز مالی افراد و ایجاد روحیه تعاون و همبستگی در جامعه است. این نوع قرض در نقطه مقابل قرض ربوی قرار دارد؛ زیرا در قرض ربوی، دریافت سود یا بهره شرط میشود، در حالی که ربا در اسلام حرام است.
قرآن کریم نیز قرضالحسنه را با تعبیری ارزشمند یاد کرده و آن را نوعی «قرض دادن به خداوند» دانسته است. خداوند در آیه ۲۴۵ سوره بقره میفرماید:
«مَن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً»
یعنی: «کیست که به خدا قرض نیکو دهد تا خدا آن را برای او چندین برابر کند؟»
این تعبیر، نشاندهنده ارزش معنوی قرضالحسنه و پاداش فراوانی است که برای این عمل در نظر گرفته شده است.
جایگاه قرضالحسنه در فقه شیعه
در فقه شیعه، قرض از معاملات جایز و قرضالحسنه از اعمال مستحب محسوب میشود. مراجع تقلید شیعه، از جمله آیتالله سیستانی، آیتالله مکارم شیرازی و آیتالله خامنهای، بر اهمیت کمک مالی به نیازمندان و پرهیز از ربا تأکید کردهاند.
در برخی روایات نیز قرضالحسنه از صدقه برتر دانسته شده است؛ زیرا فردی که درخواست قرض میکند، معمولاً به دلیل نیاز به آن روی آورده است و قرض میتواند بدون از بین بردن عزت نفس او، مشکل مالیاش را برطرف کند.
از امام صادق(ع) نقل شده است:
«القرض الحسن أفضل من الصدقة لأنّ المقترض لا یأخذ إلاّ لحاجة، والمتصدّق قد یأخذ وهو غنی»
یعنی: «قرضالحسنه از صدقه برتر است؛ زیرا قرضگیرنده جز از روی نیاز قرض نمیگیرد، اما صدقهگیرنده ممکن است در حالی که بینیاز است، صدقه دریافت کند.»
(وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۸۵)
شرایط قرضالحسنه در فقه شیعه
برای اینکه قرارداد قرض از نظر شرعی صحیح باشد، رعایت مجموعهای از شرایط عمومی و اختصاصی ضروری است.
شرایط عمومی قرارداد قرض
اهلیت قرضدهنده و قرضگیرنده:
طرفین قرارداد قرض باید دارای اهلیت باشند؛ یعنی عاقل، بالغ و رشید باشند. بنابراین، انجام چنین معاملهای با فردی که شرایط لازم شرعی را ندارد، با اشکال مواجه خواهد بود.
رضایت دو طرف:
قرض باید با رضایت قرضدهنده و قرضگیرنده انجام شود و هیچیک از طرفین نباید تحت اجبار یا اکراه وارد این قرارداد شده باشد.
مشخص بودن مقدار قرض:
مقدار مال یا وجهی که قرض داده میشود باید معلوم و مشخص باشد؛ برای مثال، مبلغ ۱۰ میلیون تومان یا مقدار معینی از یک کالا مانند ۱۰ کیلوگرم برنج.
مشخص بودن زمان بازپرداخت در صورت تعیین مدت:
چنانچه قرض برای مدت مشخصی داده شود، زمان بازپرداخت باید معلوم باشد. البته تعیین مدت، در اصل قرارداد قرض الزامی نیست.
مالکیت مال مورد قرض:
مالی که به عنوان قرض داده میشود باید متعلق به قرضدهنده باشد و او حق شرعی تصرف و واگذاری آن را داشته باشد.
شرایط اختصاصی قرضالحسنه
نبودن شرط سود یا بهره:
مهمترین ویژگی قرضالحسنه این است که قرضدهنده نباید دریافت سود یا منفعت مالی را شرط کند. اگر در قرارداد قرض، دریافت سود یا منفعت مالی شرط شود، مسئله ربا مطرح خواهد شد و چنین قرضی حرام است.
داشتن نیت خیر:
قرضالحسنه زمانی با روح این عمل سازگار است که با هدف کمک به دیگری و جلب رضایت خداوند انجام شود، نه برای فخرفروشی، تحقیر فرد نیازمند یا به دست آوردن موقعیت اجتماعی.
حفظ حرمت و عزت قرضگیرنده:
کمک مالی نباید موجب تحقیر یا شرمندگی فرد نیازمند شود. قرضدهنده باید شأن و کرامت انسانی طرف مقابل را حفظ کند.
توجه به توان بازپرداخت:
بهتر است قرضدهنده شرایط مالی قرضگیرنده را در نظر بگیرد و مبلغی را در اختیار او قرار دهد که بازپرداخت آن متناسب با توان مالی او باشد.
آداب قرضالحسنه
در کنار شرایط شرعی قرارداد قرض، رعایت آداب اخلاقی نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از این آداب را میتوان در قرآن، روایات و سیره پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) مشاهده کرد.
نیت خالص
قرضدهنده باید هدف خود را کمک به دیگران و کسب رضایت خداوند قرار دهد و از انجام این کار برای خودنمایی، فخرفروشی یا کسب اعتبار اجتماعی پرهیز کند.
حفظ عزت نفس قرضگیرنده
فردی که به دلیل نیاز مالی درخواست قرض میکند، نباید به خاطر شرایط اقتصادی خود مورد سرزنش یا تحقیر قرار گیرد. حفظ آبرو و کرامت او از مهمترین آداب قرضالحسنه است.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است:
«من أقرض مؤمناً قرضاً فله بکلّ درهم حسنة»
یعنی: «هر کس به مؤمنی قرض دهد، به ازای هر درهم، برای او یک حسنه ثبت میشود.»
مدارا با بدهکار ناتوان
اگر قرضگیرنده در زمان مقرر توان بازپرداخت بدهی خود را نداشته باشد، شایسته است قرضدهنده به او مهلت بدهد و در صورت امکان حتی از طلب خود صرفنظر کند.
خداوند در آیه ۲۸۰ سوره بقره میفرماید:
«وَ إِن کَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَی مَیْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ»
یعنی: «و اگر [بدهکار] در تنگدستی باشد، پس تا زمان توانایی به او مهلت دهید و اگر ببخشید، برای شما بهتر است؛ اگر بدانید.»
پنهان نگه داشتن قرض
تا جایی که امکان دارد، قرضالحسنه بهتر است به شکل محرمانه انجام شود. این کار هم به حفظ آبروی فرد نیازمند کمک میکند و هم میتواند قرضدهنده را از ریا و خودنمایی دور نگه دارد.
توجه به بازپرداخت به موقع
همانطور که قرضدهنده باید با بدهکار مدارا کند، قرضگیرنده نیز وظیفه دارد در زمان مقرر بدهی خود را بازگرداند. اگر فرد توان پرداخت دارد، تأخیر بدون دلیل در بازپرداخت قرض، حق قرضدهنده را تضییع میکند.
آثار و برکات قرضالحسنه
قرضالحسنه را میتوان از جنبههای معنوی، اجتماعی و فردی مورد بررسی قرار داد.
آثار معنوی قرضالحسنه
نزدیکی به خداوند:
قرآن کریم قرضالحسنه را با تعبیر «قرض دادن به خداوند» بیان کرده است؛ تعبیری که نشاندهنده ارزش و پاداش معنوی این عمل است.
آمرزش گناهان:
در روایات اسلامی برای کمک مالی به نیازمندان و قرض دادن، آثار و پاداشهای معنوی متعددی بیان شده و از جمله به بخشش گناهان اشاره شده است.
برکت در زندگی و روزی:
قرضالحسنه و کمک به نیازمندان از اعمالی است که در آموزههای دینی با خیر و برکت همراه دانسته شده است.
آثار اجتماعی
تقویت همبستگی اجتماعی:
رواج قرضالحسنه میتواند در کاهش مشکلات مالی و تقویت فرهنگ تعاون و همکاری میان افراد جامعه مؤثر باشد.
کاهش زمینههای ربا:
گسترش فرهنگ قرضالحسنه میتواند نیاز افراد به تأمین مالی از روشهای ربوی را کاهش دهد و به مقابله با رواج ربا کمک کند.
حفظ کرامت انسانها:
قرضالحسنه به فرد نیازمند اجازه میدهد بدون آنکه مجبور به پذیرش تحقیر یا از دست دادن عزت نفس خود شود، برای حل مشکل مالیاش اقدام کند.
آثار فردی
ایجاد آرامش روحی:
کمک به دیگران و رفع گرفتاری آنان میتواند احساس رضایت درونی و آرامش بیشتری برای فرد ایجاد کند.
تقویت اعتماد متقابل:
قرضالحسنه رابطهای بر پایه اعتماد و احترام ایجاد میکند و میتواند پیوندهای انسانی و اجتماعی را تقویت کند.
برخی احکام و نکات فقهی قرضالحسنه
در رسالههای عملیه و مباحث فقهی، درباره قرضالحسنه مسائل مختلفی مطرح شده است که توجه به آنها اهمیت دارد.
حرمت ربا:
قرار دادن هر نوع سود و منفعت مالی در قرارداد قرض، میتواند موجب ربوی شدن آن شود. حتی اگر این منفعت به شکل غیرمستقیم، مانند شرط هدیه یا انجام یک خدمت، مطرح شود، باید مطابق نظر مرجع تقلید بررسی شود.
شرط غیرمالی:
برخی مراجع تقلید، از جمله آیتالله سیستانی، درباره شرط برخی امور غیرمالی در قرارداد قرض احکامی دارند و چنین شروطی را در مواردی جایز میدانند؛ بنابراین جزئیات آن باید مطابق فتوای مرجع تقلید فرد بررسی شود.
قرض دادن به غیرمسلمان:
قرض دادن به غیرمسلمان نیز در اصل میتواند جایز باشد و کمک به دیگر انسانها، با رعایت ضوابط شرعی، مانعی ندارد.
بخشیدن بدهی:
اگر قرضگیرنده توانایی پرداخت بدهی را نداشته باشد، بخشیدن قرض از اعمال مستحب و دارای پاداش دانسته شده است.
قرضالحسنه در سیره پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)
در سیره پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) نمونههای فراوانی از توجه به نیازمندان، کمک مالی و دستگیری از مردم دیده میشود.
پیامبر اکرم(ص) به نیازمندان کمک میکردند و در مواردی که فرد توان بازپرداخت نداشت، با او مدارا میکردند یا از طلب خود میگذشتند.
امام علی(ع) نیز در دوران خلافت و پیش از آن، نسبت به رفع نیاز محرومان اهتمام داشتند و اموال شخصی خود را برای کمک به نیازمندان به کار میگرفتند.
امام حسن مجتبی(ع) نیز به دلیل سخاوت فراوان و کمک مستمر به نیازمندان، به «کریم اهلبیت» شهرت یافتند و کمک به دیگران از جلوههای برجسته سیره ایشان بود.
قرضالحسنه در روزگار امروز
امروزه قرضالحسنه تنها در روابط میان افراد انجام نمیشود، بلکه در قالب صندوقهای خانوادگی، صندوقهای قرضالحسنه، مساجد و برخی مؤسسات مالی نیز رواج دارد.
در ایران نیز نهادهایی مانند صندوقهای قرضالحسنه خانوادگی و برخی بانکها و مؤسسات مالی با عنوان قرضالحسنه در این زمینه فعالیت میکنند. از جمله میتوان به بانک قرضالحسنه مهر ایران و بانک قرضالحسنه رسالت اشاره کرد.
با این حال، در فعالیتهای مالی مرتبط با قرضالحسنه باید دقت شود که قراردادها و شیوه دریافت و بازپرداخت تسهیلات با احکام شرعی مطابقت داشته باشد و زمینهای برای دریافت سود ربوی یا منفعت نامشروع ایجاد نشود.
جمعبندی
قرضالحسنه در فقه شیعه، علاوه بر یک قرارداد اقتصادی، جلوهای از تعاون، نوعدوستی و مسئولیت اجتماعی در جامعه اسلامی است. فردی که بدون شرط سود به دیگری قرض میدهد، در حقیقت برای رفع نیاز یک انسان گام برمیدارد و در آموزههای دینی برای این کار پاداش معنوی ویژهای بیان شده است.
در عین حال، صحیح بودن قرضالحسنه نیازمند رعایت ضوابط شرعی است؛ مهمترین آنها نیز پرهیز از شرط سود و رباست. در کنار این احکام، حفظ عزت و آبروی قرضگیرنده، داشتن نیت خالص، مدارا با بدهکار ناتوان و در صورت امکان بخشیدن بدهی، از مهمترین آداب اخلاقی قرضالحسنه به شمار میرود.
با توجه به تأکید قرآن کریم و روایات بر این سنت، گسترش فرهنگ قرضالحسنه میتواند علاوه بر کمک به حل مشکلات اقتصادی مردم، به تقویت همبستگی اجتماعی، کاهش زمینههای ربا و حمایت از کرامت انسانی در جامعه اسلامی کمک کند.
نظر شما