به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، روز سه‌شنبه ۱۵ آبان ۱۳۵۸ دو روز پس از اشغال سفارت آمریکا به دست دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، و فردای استعفای مهندس بازرگان از نخست‌وزیری دولت موقت، خبر لغو قراداد همکاری ایران و آمریکا را که ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ بین دو کشور منعقد شده بود منتشر کرد. براساس این خبر هیات وزیران که روز پیش از اشغال سفارت پیشنهاد وزارت خارجه را مبنی بر لغو این قرارداد تصویب کرده، آن را برای شورای انقلاب فرستاد. همچنین هیات وزیران در همان جلسه تصویب لغو قرارداد همکاری با آمریکا یعنی ۱۲ آبان ۱۳۵۸، فصل پنجم و ششم عهدنامه مودت ایران و روسیه را که هفتم اسفند ۱۲۹۹ بین دو کشور منعقد شده بود بلاموضوع اعلام کرد. اینکه تصمیمی که در دوازدهم آبان گرفته شده بود چرا در پانزده آبان و با سه روز تاخیر در روزنامه منتشر شده را نمی‌دانیم.
متن خبر کیهان با تیتر «ایران قراداد همکاری با آمریکا را لغو کرد» که روز سه‌شنبه ۱۵ آبان ۵۸ منتشر شد، به این شرح بود:
هیات دولت پیشنهاد وزارت امور خارجه را در مورد لغو موافقت‌نامه همکاری بین ایران و ایالات متحده آمریکا مورخ ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ را به شرح ماده‌واحده زیر تصویب و جهت شورای انقلاب فرستاد:
ماده‌واحده: قانون مربوط به اجرای موافقت‌نامه همکاری بین ایران و ایالات متحده آمریکا مورخ ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ (۵ مارس ۱۹۵۹) لغو و به دولت اجازه داده می‌شود که مراتب فسخ را مطابق ماده ۶ موافقت‌نامه به دولت آمریکا اعلام می‌نماید.
هیات وزیران در جلسه مورخ ۱۲ر۸ر۵۸ پیشنهاد وزارت امور خارجه را تصویب و موافقت نمودند که مراتب بلاموضوع بودن و فسخ فصول پنجم و ششم عهدنامه مودت مابین ایران و روسیه منعقده در مسکو مورخ هشتم حوت ۱۲۹۹ هجری مطابق با ۲۶ فوریه ۱۹۲۱ میلادی اعلام گردد.
موافقت‌نامه ایران و آمریکا
اما موافقت‌نامه‌ای که ۲۱ سال پیش از آن یعنی در تاریخ ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ بین ایران و آمریکا منعقد شده بود شامل چه مورادی می‌شد؟
این موافقت‌نامه بعدازظهر روز پنجشنبه ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ در آنکار بین دو طرف به امضا رسید. متن این موافقت‌نامه در همان روز انعقاد در صفحه ۱۴ روزنامه اطلاعات به این شرح منتشر شد:
دولت شاهنشاهی ایران و دولت کشورهای متحده آمریکا نظر به اینکه مایل‌اند اعلامیه‌ای را که در تاریخ ۲۸ ژوئیه ۱۹۵۸ در لندن به آن ملحق شده‌اند به مورد اجرا گذارند؛
نظر به اینکه به موجب ماده اول پیمان همکاری متقابل که در بغداد در تاریخ ۲۴ فوریه ۱۹۵۵ [۵ اسفند ۱۳۳۳] به امضا رسیده امضاکنندگان موافقت کرده‌اند که برای امنیت و دفاع خود اشتراک مساعی نمایند و همچنین چون به شرح مندرج در اعلامیه مذکور در فوق دولت کشورهای متحده آمریکا به منظور صلح جهانی قبول کرده است که با دولت‌هایی که اعلامیه مذکور را برای امنیت و دفاع کشور خود امضا کرده‌اند اشتراک مساعی نمایند؛
با ملاحظه اینکه در اعلامیه فوق اعضا پیمان همکاری متقابل که اعلامیه را امضا کرده‌اند تصمیم خود را در حفظ، امنیت دسته‌جمعی و مقاومت در مقابل تجاوز مستقیم و غیرمستقیم تایید نموده‌اند؛
به علاوه نظر به اینکه دولت کشورهای متحد آمریکا در کارهای کمیته‌های عمده پیمان همکاری متقابل که در بغداد در تاریخ ۲۴ فوریه ۱۹۵۵ به امضا رسیده پیوستگی دارد؛
نظر به علاقه به تحکیم صلح بر طبق اصول منشور ملل متحد؛
نظر به اینکه دو دولت حق خود را در اشتراک مساعی برای امنیت و دفاع خود طبق مانده ۵۱ منشور ملل متحد تایید می‌نمایند؛
نظر به اینکه دولت کشورهای متحد آمریکا حفظ استقلال و تمامیت کشور شاهنشاهی ایران را برای منافع ملی خود و صلح جهانی امر حیاتی تشخیص می‌دهد؛
نظر به اینکه اختیاراتی را که کنگره کشورهای متحد آمریکا برای دادن مساعدت‌های مقتضی به موجب قانون امنیت مشترک مصوب سال ۱۹۵۴ و اصلاحات آن و همچنین به موجب قطعنامه مشترک برای ایجاد صلح و ثبات در خاورمیانه به رئیس‌جمهوری آمریکا داده است به رسمیت می‌شناند؛
نظر به اینکه موافقت‌نامه‌های مشابهی بین دولت آمریکا و دولت ترکیه و دولت پاکستان جداگانه منعقد شده است؛
به شرح زیر موافقت می‌کنند:
۱- دولت شاهنشاهی ایران مصمم است که در مقابل تجاوز مقاومت کند. در صورت تجاوز به کشور ایران دولت کشورهای متحد آمریکا طبق قانون اساسی آمریکا اقدامات مقتضی را که شامل استفاده از نیروی نظامی خواهد بود به طوری که مورد توافق طرفین باشد و به شرح مندرج در قطعنامه مشترک برای ایجاد صلح و ثبات در خاورمیانه به منظور مساعدت با دولت شاهنشاهی ایران برحسب درخواست آن دولت به عمل خواهد آورد.
۲- دولت کشورهای متحاد آمریکا طبق قانون امنیت مشترک مصوب سال ۱۹۵۴ و اصلاحات آن و قوانین مربوط به کشورهای متحده آمریکا و طبق قراردادهای مربوطه که بین دولت کشورهای متحد آمریکا و دولت شاهنشاهی ایران تاکنون بسته شده یا بعد از این بسته خواهد شد بار دیگر تایید می‌کند که به مساعدت‌های نظامی و اقتصادی به نحوی که دولت کشورهای متحد آمریکا و دولت شاهنشاهی ایران توافق کنند برای کمک به دولت ایران در حفظ استقلال ملی و تمامیت خود و پیشرفت موثر اقتصاد آن کشور ادامه خواهد داد.
۳- دولت شاهنشاهی ایران تعهد می‌کند که این‌گونه مساعدت‌های نظامی و اقتصادی را که دولت کشورهای متحد آمریکا به عمل می‌آورد به نحوی که با منظورها و مقاصدی که دولت امضاکننده اعلامیه لندن مورخ ۲۸ ژوئیه ۱۹۵۸ مقرر داشته‌اند موافق باشد و به منظور ایجاد وسیله موثر برای توسعه اقتصاد کشور ایران و حفظ استقلال و تمامیت آن کشور مورد استفاده قرار دهد.
۴- دولت شاهنشاهی ایران و دولت کشورهای متحده آمریکا با سایر دولی که با اعلامیه لندن مورخ ۲۸ ژوئیه ۱۹۵۸ پیوستگی دارند به منظور تهیه و شرکت در اقدامات دفاعی که طرفین آن را مطلوب تشخیص دهند به شرط موافقت با سایر شرایط مندرج در این موافقت‌نامه اشتراک مساعی خواهند نمود.
۵- مواد این موافقت‌نامه فعلی در اشتراک مساعی که دو دولت به شرح پیش‌بینی‌شده در قراردادهای بین‌المللی با ترتیبات دیگر به عمل خواهند آورد موثر نخواهد بود.
۶- این موافقت از تاریخ امضای آن مجری است و تا مدت یک سال پس از وصول یادداشت کتبی از هریک از دو دولت مبنی بر اینکه قصد دارند به آن خاتمه دهند به قوت خود باقی خواهد بود.
این قرارداد در دو نسخه در تاریخ ۱۴ اسفندماه ۱۳۳۷ تحریری یافت.
از طرف دولت شاهنشاهی ایران سرلشکر حسن ارفع
از طرف دولت کشورهای متحده آمریکا فلیجر وارن
عهدنامه مودت ایران و روسیه
«قرارداد مودت ایران و روسیه» که هیأت‌وزیران وقت در آن روز (۱۲ آبان ۵۸)، فصل پنجم و ششم آن را بلاموضوع اعلام کرد، در هفتم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی میان دو کشور منعقد شده بود. این عهدنامه طیف وسیعی از مسائل سرزمینی، اقتصادی، نظامی و سیاسی را در بر می‌گرفت.
براساس آن دولت شوروی متعهد شد تمامی معاهداتی را که دولت تزاری روسیه با ایران امضا کرده بود، لغو کند. همچنین، شوروی از دریافت کل بدهی‌های ایران — معادل ۱۱ میلیون لیره انگلیس — چشم‌پوشی کرد. در مقابل، دولت ایران تعهد داد که هیچ‌گونه امتیازی به دولت‌های خارجی واگذار نکند. علاوه بر این، دو طرف توافق کردند که اگر کشوری قصد تجاوز به خاک ایران را داشته باشد، شوروی موظف به دفاع از مرزهای ایران خواهد بود.
فصول پنجم و ششم این عهدنام از به این شرح بود:
فصل پنجم
طرفین معظمتین متعاهدتین تقبل می‌نمایند که:
۱. از ترکیب یا توقف تشکیلات یا دستجات (گروپ‌ها) به هر اسم که نامیده شوند یا اشخاص منفرد که مقصود تشکیلات و اشخاص مزبوره مبارزه با ایران و روسیه و همچنین با ممالک متحده با روسیه باشد در خاک خود ممانعت نمایند و همچنین از گرفتن افراد قشونی یا تجهیزات نفرات برای صفوف قشون یا قواء مسلحه تشکیلات مزبوره در خاک خود ممانعت نمایند.
۲. به کلیه ممالک یا تشکیلات قطع نظر از اسم آن تشکیلات که مقصودشان مبارزه با متعاهد معظم باشد نباید اجازه داده شود که به خاک هر یک از طرفین معظمتین متعاهدتین تمام آنچه را که ممکن است بر ضد متعاهد دیگر استعمال شود وارد نموده یا عبور دهند.
۳. با تمام وسایلی که به آن دسترس باشد از توقف قشون یا قواء مسلحه مملکت ثالث دیگری در صورتی که احتمال برود توقف قواء مزبوره باعث تهدید سرحدات یا منافع یا امنیت متعاهد معظم دیگر می‌شود باید در خاک خود و متحدین خود ممانعت نماید.
فصل ششم
طرفین معظمتین متعاهدتین موافقت حاصل کردند که هر گاه ممالک ثالثی بخواهند به وسیله دخالت مسلحه سیاست غاصبانه را در خاک ایران مجری دارند یا خاک ایران را مرکز حملات نظامی بر ضد روسیه قرار دهند و اگر ضمناً خطری سرحدات دولت جمهوری اتحادی شوروی روسیه خودش نتواند این خطر را رفع نماید دولت شوروی حق خواهد داشت قشون خود را به خاک ایران وارد نماید تا اینکه برای دفاع از خود اقدام‌های لازم نظامی را به عمل آورد دولت شوروی روسیه متعهد است که پس از رفع خطر بی‌درنگ قشون خود را از حدود ایران خارج نماید.
۲۵۹
نظر شما