مبلغ - رسانه، منبر نیست و مخاطب آن، مأموم نیست. این تمایز را باید جدی گرفت. خطابه با مخاطب مؤمن حرف میزند؛ رسانه با شهروند. اولی «شما» میگوید و دومی باید «ما» بگوید. وقتی منبری وارد استودیو میشود و همان لحن را ادامه میدهد، نتیجه نه تبلیغ دین است و نه گفتوگو؛ نوعی تکگویی است که کسی گوشش نمیدهد، مگر آنکه از پیش ایمان آورده باشد. آفت نخست، تبدیلشدن دین به تکگویی است.
آفت دیگر، فروکاستن دین به چند گزاره تکراری است؛ چنانکه گویی میراث هزارساله فقه و کلام، خلاصه شده در چند مسئله محدود و تکرارشونده. مخاطب امروز پرسشهای دیگری دارد: عدالت، فساد، قدرت، آزادی و نسبت دین با زندگی روزمره. اگر پاسخها همیشه از یک جنس باشد، اعتماد از میان میرود.
آفت سوم آن است که روحانی در رسانه بیشتر شبیه سخنگوی یک جناح باشد تا وارث یک مکتب. عمامه اگر رنگ سیاسی بگیرد، هر سخنی که از زیر آن بیرون میآید، پیش از آنکه شنیده شود، دستهبندی میشود. و دین، که باید بالاتر از جدالها بایستد، در جدالها فرو میرود.
اما آفتها نیمی از قصه است. نیم دیگر، نیازهاست. نخست، آموزش. رسانه فن دارد؛ دوربین زبان دارد؛ تدوین معنا میسازد. کسی که سالها بر منبر رفته، لزوماً نمیداند در برابر دوربین چگونه سخن بگوید. دوم، کار تیمی. یک روحانی تنها در استودیو، همانقدر آسیبپذیر است که یک گزارشگر بدون پشتوانه تخصصی. سوم، تنوع صدا. اگر از میان هزاران عالم همیشه چند چهره محدود به قاب بیایند، طبیعی است که دین به همان چند صدا خلاصه شود و تصویری محدود از معارف دینی شکل بگیرد. چهارم، شناخت مخاطب. مخاطب رسانه دینی، نه صرفاً مقلد است و نه دشمن؛ شهروندی است که حق پرسیدن دارد و اگر پاسخ درست نشنود، پاسخ غلط را از جای دیگری میگیرد.
و اما دقتها. خط سرخ کجاست؟ رسانه دینی، نه صرفاً رسانه تبلیغی است و نه رسانهای بیاعتنا به دین؛ رسانهای است که دین را در معرض پرسش میگذارد و از پاسخگویی نمیگریزد. این دقیقاً همان جایی است که باید ایستاد. پرسش را دشمن ندانیم. پاسخ را از پیش آماده نداشته باشیم. بدانیم در رسانه، سکوت هم پیام است و بعضی سکوتها بلندتر از فریادند. و بدانیم رسانه، آینه است نه دیوار؛ اگر آینه را به دیوار بدل کنیم، مخاطب از برابرمان میگذرد.
سالها پیش، در یکی از همین ستونها نوشته بودم که در تحولات سیاسی، فرشته و دیوی در کار نیست. حالا باید اضافه کنم: در رسانه هم فرشته و دیوی در کار نیست. نه هر که عمامه دارد، منبرش رسانهای است و نه هر که دوربین دارد، صدایش دینی. کار، فقط کار است؛ و کار، دقت میخواهد، نه تقدیس.
منبر در قاب، اگر درست بنشیند، میتواند پرسشها را زنده کند و دین را به زبان زندگی و شهروندی نزدیک سازد. اما اگر غلط بنشیند، نهتنها افق تازهای نمیگشاید، بلکه فقط قاب را تنگتر میکند.





نظر شما