معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند

مقاله حاضر آسیب‌شناسی قدرت پنهان را از طریق مفهوم «پاگنده‌های سازمانی» واکاوی می‌کند؛ چهره‌هایی که با نفوذ فراساختاری، شبکه ترس و رانت اطلاعاتی، شایسته‌سالاری را از میان برمی‌دارند. نویسندگان نشان می‌دهند جایگزینی روابط غیررسمی به جای قواعد عقلانی، با تحمیل خودسانسوری، درماندگی آموخته‌شده و سکوت سازمانی، نوآوری را نابود می‌کند و حل این بحران نیازمند اصلاحات ساختاری است، نه صرفاً حذف افراد.

گروه اندیشه: دکتر محسن جاویدموید و احمد آخوندی، در مقاله ای مشترک نقش پاگنده ها را در سازمان وجامعه تعریف و میزان تاثیر آن ها را در سکوت و عقب گرد سازمان و جامعه توضیح داده اند. مقاله مشترک آنان با تمرکز بر مفهومِ کلیدیِ «پاگنده‌های سازمانی»، ابعادِ پنهان و آسیب‌شناختیِ قدرت را در سازمان‌ها به تصویر می‌کشد؛ چهره‌هایی که نفوذِ آن‌ها از حدودِ ساختارِ رسمی فراتر رفته و با تنیدن شبکه‌ای از ترس، سرمایه‌های اطلاعاتی و خشونتِ نمادین، قواعد شایسته‌سالاری را واژگون می‌کنند. نویسنده نشان می‌دهد که سازمان‌ها عموماً دارای دو چهره‌اند: نمودارِ رسمی و روابطِ پنهانیِ جریان‌ساز. هنگامی که نفوذِ شخصی جایگزینِ قواعدِ عقلانی می‌شود، پدیده‌های مخربی چون «درماندگیِ آموخته‌شده»، خودسانسوریِ سیستماتیک، انتخاب معکوس استعدادها و دوگانگی شخصیتی کارکنان شکل می‌گیرد که نتیجه‌ی آن چیزی جز مرگ نوآوری و ایجاد سکوت گورستانی نیست. مقاله بر این اصل تأکید دارد که مواجهه با این بحران نیازمند اصلاحات عمیق نهادی است، چرا که با برکناری صرف یک فرد، «منطق پاگنده» و سازوکارهای مولد آن همچنان در بافت سازمان بازتولید خواهند شد.

****

مقدمه: سازمانی که روی کاغذ یک چیز است و در واقع چیز دیگر

هر سازمان دو چهره دارد. چهره نخست، همان چیزی است که در نمودار سازمانی، آیین‌نامه‌ها، شرح شغل‌ها، دستورالعمل‌ها و گزارش‌های رسمی دیده می‌شود. در این چهره، مدیر مشخص است، مسئولیت‌ها تعریف شده‌اند، مسیر تصمیم‌گیری روشن است و هرکس می‌داند برای انجام هر کار باید به چه کسی مراجعه کند.

معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند
سکوت گورستانی

مدیران ارشد ممکن است به اشتباه تصور کنند سازمان آرام شده است. تعداد شکایت‌ها کاهش یافته، جلسات کم‌تنش شده و مخالفت‌ها کمتر شده‌اند. اما این آرامش، نشانه سلامت نیست؛ نشانه آن است که افراد دیگر امیدی به اثرگذاری ندارند.سکوت گورستانی دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد: جایی که صدای اعتراض خاموش شده، نه چون مسأله‌ای وجود ندارد، بلکه چون افراد آموخته‌اند اعتراض نتیجه‌ای ندارد

اما چهره دوم، در هیچ نموداری ثبت نمی‌شود. این چهره در مکالمه‌های کوتاه راهروها، سکوت‌های جلسه، تماس‌های خارج از ساعت اداری، نگاه‌های معنادار، توصیه‌های به‌ظاهر دوستانه، پرونده‌هایی که بی‌دلیل متوقف می‌شوند و تصمیم‌هایی که پیش از جلسه رسمی گرفته شده‌اند، خود را نشان می‌دهد. در این قلمرو، قدرت الزاماً در دست کسی نیست که بالاترین عنوان را دارد. گاهی مدیر رسمی فقط صاحب امضاست، اما تصمیم واقعی در اتاقی دیگر، نزد فردی دیگر و در شبکه‌ای دیگر شکل می‌گیرد.

در چنین فضایی، مفهوم «پاگنده‌های سازمانی» به ما کمک می‌کند آن بخش پنهان سازمان را ببینیم؛ چهره‌هایی که حضورشان سنگین، نفوذشان گسترده و ردپایشان عمیق است، اما همیشه نمی‌توان آن‌ها را با اسناد رسمی، ابلاغ‌ها یا جایگاه سازمانی توضیح داد.

مقاله «زیست‌نمایه‌های پنهان: روایتی از زندگی سازمانی کارکنان در حصار پاگنده‌های سازمانی»[i] نقطه عزیمت مناسبی برای فهم این پدیده است؛ اما پاگنده سازمانی را نباید صرفاً یک مدیر بد، فرد باسابقه یا شخصیت پرنفوذ دانست. هر مدیر باسابقه‌ای پاگنده نیست. هر فرد قدرتمندی نیز الزاماً مخرب نیست. مسأله زمانی آغاز می‌شود که نفوذ شخصی جای قواعد سازمانی را بگیرد، وفاداری شخصی بر شایستگی غلبه کند، مخالفت با فرد به‌منزله مخالفت با سازمان تلقی شود و بقای یک چهره، از بقای خود سازمان مهم‌تر شود.

پاگنده سازمانی در این معنا، یک «فرد» صرف نیست؛ او یک نظام قدرت است. گاهی یک فرد، گاهی یک حلقه، گاهی یک خاندان اداری و گاهی شبکه‌ای از منافع به‌هم‌پیوسته است که در طول زمان، خود را در تار و پود سازمان تنیده است.

پاگنده سازمانی کیست؟

پاگنده سازمانی کسی نیست که فقط بلند صحبت می‌کند یا سال‌های زیادی در سازمان مانده است. ممکن است فردی باسابقه، محترم، دانشمند و حتی در مقاطعی بسیار اثرگذار باشد، اما پاگنده نباشد. معیار اصلی، نحوه استفاده از نفوذ است.پاگنده زمانی شکل می‌گیرد که فرد یا شبکه‌ای از افراد، چند نوع سرمایه را در اختیار بگیرد و آن‌ها را به سلطه تبدیل کند:

پاگنده به‌ندرت فردی را پرورش می‌دهد که از خودش مستقل‌تر و قدرتمندتر شود. او بیشتر به کسانی میدان می‌دهد که درخشندگی‌شان قابل مدیریت باشد. چنین افرادی از نظر فنی ممکن است متوسط باشند، اما از نظر سیاسی وفادارند. به‌تدریج، یک هرم شکل می‌گیرد: در رأس، پاگنده؛ در لایه بعد، محافظان و میانجی‌ها؛ در لایه‌های پایین‌تر، افراد وابسته‌ای که بخشی از منافع را دریافت می‌کنند

سرمایه رسمی؛ مانند سمت، امضا، عضویت در شوراها و دسترسی به منابع؛
سرمایه اجتماعی؛ مانند ارتباطات گسترده با مدیران، سیاسیون، پیمانکاران یا شبکه‌های داخلی؛
سرمایه نمادین؛ مانند سابقه، عنوان علمی، ریش‌سفیدی یا شهرت سازمانی؛

سرمایه اطلاعاتی؛ مانند دسترسی به پرونده‌ها، سوابق، رازها و جزئیات تصمیم‌های گذشته؛
سرمایه عاطفی؛ مانند توانایی ایجاد ترس، احساس بدهکاری، وفاداری یا شرمندگی در دیگران.

پاگنده‌ها از ترکیب این سرمایه‌ها، چیزی می‌سازند که می‌توان آن را اقتدار مازاد نامید؛ یعنی قدرتی فراتر از آنچه جایگاه رسمی فرد به او اجازه می‌دهد. در سازمانی که مدیر واحد اختیار تصمیم درباره یک پروژه را دارد، اما فرد دیگری می‌تواند با یک تماس آن تصمیم را بی‌اثر کند، با اقتدار مازاد مواجهیم.

معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند
عقیم سازی نوآوری

پاگنده سازمانی را نباید صرفاً یک مدیر بد، فرد باسابقه یا شخصیت پرنفوذ دانست. هر مدیر باسابقه‌ای پاگنده نیست. مسأله زمانی آغاز می‌شود که نفوذ شخصی جای قواعد سازمانی را بگیرد، وفاداری شخصی بر شایستگی غلبه کند، مخالفت با فرد به‌منزله مخالفت با سازمان تلقی شود و بقای یک چهره، از بقای خود سازمان مهم‌تر شود

در سازمانی که مدیر جدید منصوب شده، اما برای هر تصمیم مهم باید رضایت فردی قدیمی را جلب کند، قدرت رسمی و قدرت واقعی از هم جدا شده‌اند. این جدایی، یکی از نشانه‌های اصلی حضور پاگنده است.

پاگنده معمولاً با چهره‌ای خشن وارد میدان نمی‌شود. گاهی بسیار مؤدب، آرام، باسواد و حتی حمایتگر است. او ممکن است هرگز تهدید مستقیم نکند، اما دیگران می‌دانند که یک مخالفت نابجا می‌تواند به حذف از پروژه، انتقال، بی‌اعتنایی، بدنام‌سازی یا توقف مسیر شغلی منجر شود. قدرت او در بسیاری از مواقع نه با دستور، بلکه با انتظار قابل پیش‌بینی پیامدها عمل می‌کند.

تفاوت پاگنده با رهبر غیررسمی

در هر سازمانی رهبران غیررسمی وجود دارند و وجودشان لزوماً منفی نیست. کارکنان به افراد باتجربه مراجعه می‌کنند، از آن‌ها مشورت می‌گیرند و گاهی نفوذ آن‌ها می‌تواند به حل مسائل کمک کند. بنابراین، نباید هر نفوذ غیررسمی را آسیب‌شناسی دانست. رهبر غیررسمی سالم، قدرت خود را برای توانمندسازی دیگران به کار می‌گیرد. او دانش را توزیع می‌کند، افراد تازه‌وارد را رشد می‌دهد، در برابر بی‌عدالتی می‌ایستد و سازمان را از وابستگی به خودش دور می‌کند.

اما پاگنده سازمانی معمولاً برعکس عمل می‌کند. او دانش را نزد خود نگه می‌دارد، افراد را به خود وابسته می‌کند، جانشین واقعی تربیت نمی‌کند و از ابهام به‌عنوان منبع قدرت استفاده می‌کند. رهبر غیررسمی سالم می‌کوشد حضورش به ظرفیت سازمان تبدیل شود؛ پاگنده می‌کوشد سازمان بدون حضور او نتواند نفس بکشد.

تفاوت را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:«رهبر غیررسمی سالم، نفوذ خود را به سرمایه سازمان تبدیل می‌کند؛ پاگنده سازمانی، سرمایه سازمان را به نفوذ شخصی تبدیل می‌کند.» این تمایز برای منابع انسانی اهمیت اساسی دارد. اگر هر فرد باسابقه‌ای را به‌عنوان تهدید کنار بگذاریم، سازمان بخشی از حافظه خود را از دست می‌دهد. اگر هر فرد باسابقه‌ای را مقدس و غیرقابل پرسش کنیم، سازمان به موزه قدرت‌های قدیمی تبدیل می‌شود.

پاگنده معمولاً با چهره‌ای خشن وارد میدان نمی‌شود. گاهی بسیار مؤدب، آرام، باسواد و حتی حمایتگر است. او ممکن است هرگز تهدید مستقیم نکند، اما دیگران می‌دانند که یک مخالفت نابجا می‌تواند به حذف از پروژه، انتقال، بی‌اعتنایی، بدنام‌سازی یا توقف مسیر شغلی منجر شود. قدرت او در بسیاری از مواقع نه با دستور، بلکه با انتظار قابل پیش‌بینی پیامدها عمل می‌کند

معماری ترس: چگونه کارکنان بدون دریافت دستور، خودسانسوری می‌کنند؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سازمان‌های گرفتار پاگنده، آن است که ترس در آن‌ها الزاماً به شکل فریاد، تهدید یا مجازات رسمی ظاهر نمی‌شود. ترس به شکل ظریف‌تری عمل می‌کند: افراد قبل از حرف زدن، خودشان را سانسور می‌کنند.کارمند در جلسه ایده‌ای دارد، اما با خود می‌گوید: «بهتر است مطرح نکنم.»

پژوهشگری نکته‌ای انتقادی می‌بیند، اما تصمیم می‌گیرد در گزارش نهایی نیاورد. مدیر میانی می‌داند تصمیمی اشتباه است، اما به جای مخالفت، سکوت می‌کند. کارشناس می‌داند فرد شایسته‌تری وجود دارد، اما نام او را برای مسئولیت پیشنهاد نمی‌دهد.

پاگنده سازمانی، سازمان را به یک پان‌اپتیکون نامرئی تبدیل می‌کند. همه نمی‌دانند دقیقاً چه کسی گزارش می‌دهد، چه کسی خبر را منتقل می‌کند و چه کسی تصمیم نهایی را می‌گیرد؛ اما همه می‌دانند که «چیزی» در جریان است. همین ابهام، قدرت را افزایش می‌دهد

در این وضعیت، قدرت نیازی به حضور دائمی ندارد؛ زیرا در ذهن افراد جای گرفته است. این همان چیزی است که می‌توان آن را درونی‌شدن ناظر نامید. فوکو در تحلیل قدرت انضباطی نشان می‌دهد که مدرن‌ترین شکل قدرت آن نیست که همیشه بالای سر انسان بایستد؛ بلکه آن است که انسان طوری رفتار کند که گویی همیشه دیده می‌شود.

پاگنده سازمانی، سازمان را به یک پان‌اپتیکون نامرئی تبدیل می‌کند. همه نمی‌دانند دقیقاً چه کسی گزارش می‌دهد، چه کسی خبر را منتقل می‌کند و چه کسی تصمیم نهایی را می‌گیرد؛ اما همه می‌دانند که «چیزی» در جریان است. همین ابهام، قدرت را افزایش می‌دهد.

ترس روشن گاهی قابل مدیریت است؛ چون منبع آن معلوم است. اما ترس مبهم، سازمان را به فرسایش می‌کشاند. فرد نمی‌داند چه چیزی خطرناک است، بنابراین برای احتیاط، همه‌چیز را خطرناک فرض می‌کند. نتیجه، احتیاط افراطی، حرف‌های خنثی، گزارش‌های بی‌جان و جلسات بدون اختلاف‌نظر است. در چنین سازمانی، سکوت نشانه رضایت نیست. سکوت گاهی شکل پیچیده‌ای از اعتراض خاموش است؛ اعتراضی که از ترس، امکان بیان آشکار پیدا نکرده است.

در سازمان‌های گرفتار نفوذهای مخرب، معمولاً سه انتخاب دارند: مقاومت، سازگاری یا خروج. اگر مقاومت هزینه زیادی داشته باشد، برخی سازگار می‌شوند و ظرفیت واقعی خود را پنهان می‌کنند. برخی دیگر از سازمان خارج می‌شوند؛ نه‌فقط به‌صورت استعفای رسمی، بلکه با خروج ذهنی، کاهش تلاش و پایان دادن به تعلق حرفه‌ای

پاگنده‌ها و خشونت نمادین

پیر بوردیو مفهوم خشونت نمادین را برای توضیح نوعی از سلطه به کار می‌برد که افراد آن را صرفاً زور و اجبار نمی‌بینند، بلکه آن را طبیعی، مشروع و حتی شایسته تلقی می‌کنند. 

پاگنده سازمانی دقیقاً از همین‌جا قدرت می‌گیرد. او ممکن است سال‌ها در سازمان حضور داشته باشد و به‌تدریج چنان با تاریخ سازمان گره بخورد که انتقاد از او، مانند انتقاد از خود سازمان به نظر برسد. سابقه او به مصونیت تبدیل می‌شود. عنوان او به حق مالکیت تبدیل می‌شود. ارتباطات او به «تجربه» تعبیر می‌شود. سکوت دیگران نیز به «احترام» نام می‌گیرد.

در این شرایط، کارکنان فقط از شخص نمی‌ترسند؛ از این می‌ترسند که مخالفت با او چه تصویری از خودشان بسازد. آیا بی‌احترام تلقی می‌شوند؟ آیا ناسپاس شناخته می‌شوند؟ آیا به‌عنوان فردی خام، بی‌تجربه یا مسأله‌ساز معرفی خواهند شد؟

خشونت نمادین زمانی کامل می‌شود که فرد قربانی، سلطه را به زبان سلطه توضیح دهد. یعنی کارمند به جای آن‌که بگوید «این تصمیم حاصل نفوذ غیررسمی است»، بگوید: «فلانی بیشتر از ما تجربه دارد.» به جای آن‌که بگوید «من از پیامد مخالفت می‌ترسم»، بگوید: «الان زمان مناسبی برای این پیشنهاد نیست.» به جای آن‌که بگوید «این فرد مسیر رشد مرا بسته است»، بگوید: «شاید من هنوز به اندازه کافی آماده نیستم.»

در اینجا قدرت، فقط تصمیم‌ها را کنترل نکرده است؛ بلکه زبان توضیح دادن واقعیت را هم در اختیار گرفته است.

معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند
دهلیزهای بوروکراسی

مثلث تاریک و شخصیت سازمانی پاگنده

هرچند نباید به‌سرعت افراد را با برچسب‌های بالینی توصیف کرد، برخی مفاهیم روان‌شناسی شخصیت برای فهم الگوهای رفتاری پاگنده‌ها سودمندند. یکی از این مفاهیم، مثلث تاریک شخصیت است که معمولاً شامل ماکیاولیسم، خودشیفتگی و جامعه‌ستیزی خفیف یا سایکوپاتی در سطح ویژگی‌های شخصیتی است.

در سازمانی که مدیر واحد اختیار تصمیم درباره یک پروژه را دارد، اما فرد دیگری می‌تواند با یک تماس آن تصمیم را بی‌اثر کند، با اقتدار مازاد مواجهیم. در سازمانی که مدیر جدید منصوب شده، اما برای هر تصمیم مهم باید رضایت فردی قدیمی را جلب کند، قدرت رسمی و قدرت واقعی از هم جدا شده‌اند. این جدایی، یکی از نشانه‌های اصلی حضور پاگنده است

ماکیاولیسم در سازمان با محاسبه‌گری سیاسی، استفاده ابزاری از روابط و بی‌اعتمادی عمیق به دیگران دیده می‌شود. فرد ماکیاولیست، سازمان را صحنه بازی قدرت می‌بیند. برای او، رابطه‌ها ارزش ذاتی ندارند؛ هر رابطه باید در خدمت افزایش نفوذ، کاهش تهدید یا حفظ موقعیت باشد.

خودشیفتگی سازمانی خود را در نیاز دائمی به تحسین، حساسیت به نقد، مصادره موفقیت‌ها و ناتوانی در تحمل استعدادهای مستقل نشان می‌دهد. مدیر خودشیفته ممکن است کارکنان توانمند را تا زمانی تحمل کند که درخشش آن‌ها بازتابی از عظمت خودش باشد. اما به محض آن‌که فردی مستقل، محبوب یا خلاق شود، همان استعداد به تهدید تبدیل می‌شود.

ویژگی‌های سایکوپاتیک در این زمینه به معنای تشخیص بالینی نیست؛ بلکه به الگوهایی مانند فقدان همدلی، فریب‌کاری، بی‌مسئولیتی عاطفی و توانایی آسیب‌زدن بدون احساس گناه اشاره دارد. فردی که بارها زندگی شغلی دیگران را تخریب می‌کند و سپس با خونسردی آن را «بازی سازمانی» می‌نامد، نمونه‌ای از این الگو را نشان می‌دهد.

با این حال، نکته مهم آن است که پاگنده‌ها همیشه از ابتدا چنین نبوده‌اند. گاهی سازمان، رفتارهای تاریک را پاداش می‌دهد. وقتی فردی می‌بیند با تحقیر، تهدید، حذف و ائتلاف‌سازی به نتیجه می‌رسد، سازمان عملاً به او آموزش می‌دهد که همین مسیر را ادامه دهد. بنابراین، پاگنده فقط محصول شخصیت نیست؛ محصول هم‌افزایی شخصیت و محیط است.

برخی مفاهیم روان‌شناسی شخصیت برای فهم الگوهای رفتاری پاگنده‌ها سودمندند. یکی از این مفاهیم، مثلث تاریک شخصیت است که معمولاً شامل ماکیاولیسم، خودشیفتگی و جامعه‌ستیزی خفیف یا سایکوپاتی در سطح ویژگی‌های شخصیتی است

سازمان به‌عنوان میدان مبارزه برای سرمایه‌ها

از نگاه بوردیو، سازمان فقط محل انجام وظایف نیست؛ یک میدان اجتماعی است که در آن افراد برای دسترسی به سرمایه‌های ارزشمند رقابت می‌کنند. در یک سازمان دولتی یا دانشگاهی، این سرمایه‌ها می‌توانند شامل بودجه، اطلاعات، فرصت ارتقا، پروژه، عضویت در کمیته، دسترسی به مدیران و اعتبار حرفه‌ای باشند.

پاگنده‌ها معمولاً در یک سرمایه خاص برتری ندارند؛ بلکه هنر اصلی‌شان تبدیل یک سرمایه به سرمایه دیگر است. آن‌ها سابقه را به نفوذ تبدیل می‌کنند، نفوذ را به دسترسی، دسترسی را به فرصت، فرصت را به وفاداری و وفاداری را دوباره به نفوذ بیشتر.

این چرخه مانند چرخ آسیاب است که هر بار خودش را تغذیه می‌کند. فردی که به دلیل ارتباطات خاص به پروژه‌ای دست می‌یابد، از طریق همان پروژه اعتبار بیشتری کسب می‌کند. اعتبار بیشتر، او را به کمیته‌های بیشتری وارد می‌کند. حضور در کمیته‌ها، دسترسی او به اطلاعات را افزایش می‌دهد. اطلاعات بیشتر، قدرت او را در مذاکره بالا می‌برد و این قدرت، فرصت‌های تازه‌ای برایش ایجاد می‌کند.

در مقابل، نیرویی که از این شبکه بیرون است، نه‌تنها از فرصت محروم می‌شود، بلکه به‌تدریج از روایت رسمی سازمان نیز حذف می‌شود. کارهای او دیده نمی‌شود، نامش در فهرست‌ها نمی‌آید و موفقیت‌هایش به حساب تیم یا مدیر نوشته می‌شود. به این ترتیب، سازمان نه‌فقط فرصت را نابرابر توزیع می‌کند، بلکه واقعیت را نیز نابرابر ثبت می‌کند.

پاگنده سازمانی ممکن است سال‌ها در سازمان حضور داشته باشد و به‌تدریج چنان با تاریخ سازمان گره بخورد که انتقاد از او، مانند انتقاد از خود سازمان به نظر برسد. سابقه او به مصونیت تبدیل می‌شود. عنوان او به حق مالکیت تبدیل می‌شود. ارتباطات او به «تجربه» تعبیر می‌شود. سکوت دیگران نیز به «احترام» نام می‌گیرد

پاگنده و بیگانگی شغلی

کارمند زمانی احساس رضایت می‌کند که میان تلاش، اختیار، نتیجه و معنا رابطه‌ای قابل درک وجود داشته باشد. اگر فرد تلاش کند و نتیجه بگیرد، اختیار داشته باشد و اثر کار خود را ببیند، کار می‌تواند به تجربه‌ای معنادار تبدیل شود.

اما در سازمان گرفتار نفوذهای پنهان، این رابطه از هم می‌گسلد. کارمند می‌بیند کیفیت کارش تضمین‌کننده موفقیت نیست؛ رابطه مهم‌تر است. تلاشش لزوماً به رشد منجر نمی‌شود؛ دیده‌شدن مهم‌تر است. ایده‌اش به دلیل ارزش فنی پذیرفته نمی‌شود؛ میزان تهدیدی که برای شبکه قدرت ایجاد می‌کند تعیین‌کننده است.

اینجا مفهوم بیگانگی مارکسی اهمیت پیدا می‌کند. کارمند از محصول کار خود بیگانه می‌شود؛ زیرا نمی‌داند تصمیم نهایی چگونه گرفته شده است. از فرایند کار بیگانه می‌شود؛ زیرا اختیار واقعی ندارد. از خود بیگانه می‌شود؛ زیرا باید برخلاف باور حرفه‌ای‌اش رفتار کند. و از دیگران بیگانه می‌شود؛ زیرا همکاران را نه همکار، بلکه رقیب، خبررسان یا ابزار بقا می‌بیند.

سازمان در این حالت از اجتماع حرفه‌ای به قلمرو احتیاط تبدیل می‌شود. هرکس پیش از همکاری، خطرهای آن را می‌سنجد. هرکس پیش از اعتماد، احتمال سوءاستفاده را بررسی می‌کند. تعاملات انسانی، جای خود را به معاملات سیاسی می‌دهند.

معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند
فرسایش روانی و بیگانگی کارمند

درماندگی آموخته‌شده و مرگ تدریجی عاملیت

یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای حضور پاگنده‌ها، شکل‌گیری درماندگی آموخته‌شده است. کارمند در ابتدا اعتراض می‌کند، پیشنهاد می‌دهد، مسیر قانونی را امتحان می‌کند و به مدیران بالادستی مراجعه می‌کند. اما اگر بارها تجربه کند که نتیجه از پیش تعیین شده است، به تدریج از تلاش دست می‌کشد.

یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای حضور پاگنده‌ها، شکل‌گیری درماندگی آموخته‌شده است. کارمند در ابتدا اعتراض می‌کند، پیشنهاد می‌دهد، مسیر قانونی را امتحان می‌کند و به مدیران بالادستی مراجعه می‌کند. اما اگر بارها تجربه کند که نتیجه از پیش تعیین شده است، به تدریج از تلاش دست می‌کشد. این فرد دیگر لزوماً شکست‌خورده نیست؛ ممکن است بسیار توانمند باشد. تفاوت در این است که دیگر باور ندارد توانایی او می‌تواند نتیجه را تغییر دهد

این فرد دیگر لزوماً شکست‌خورده نیست؛ ممکن است بسیار توانمند باشد. تفاوت در این است که دیگر باور ندارد توانایی او می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.درماندگی آموخته‌شده سه مرحله دارد:

نخست، اعتراض فعال؛ فرد می‌کوشد مسأله را حل کند.
دوم، احتیاط و عقب‌نشینی؛ فرد فقط در موقعیت‌هایی وارد می‌شود که هزینه کمی داشته باشد.
سوم، بی‌حسی سازمانی؛ فرد دیگر حتی فرصت‌های بهبود را نیز جدی نمی‌گیرد، زیرا پیشاپیش نتیجه را شکست می‌داند.

در این مرحله، مدیران ارشد ممکن است به اشتباه تصور کنند سازمان آرام شده است. تعداد شکایت‌ها کاهش یافته، جلسات کم‌تنش شده و مخالفت‌ها کمتر شده‌اند. اما این آرامش، نشانه سلامت نیست؛ نشانه آن است که افراد دیگر امیدی به اثرگذاری ندارند.

سکوت گورستانی دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد: جایی که صدای اعتراض خاموش شده، نه چون مسأله‌ای وجود ندارد، بلکه چون افراد آموخته‌اند اعتراض نتیجه‌ای ندارد.

پاگنده‌ها چگونه جانشین خود را تولید می‌کنند؟

هیچ نظام قدرتی بدون بازتولید دوام نمی‌آورد. پاگنده‌ها نیز برای ماندگاری به افراد پیرامون خود نیاز دارند. این افراد معمولاً نه بر اساس بالاترین شایستگی، بلکه بر اساس میزان وفاداری، پیش‌بینی‌پذیری و قابلیت کنترل انتخاب می‌شوند.

پاگنده به‌ندرت فردی را پرورش می‌دهد که از خودش مستقل‌تر و قدرتمندتر شود. او بیشتر به کسانی میدان می‌دهد که درخشندگی‌شان قابل مدیریت باشد. چنین افرادی از نظر فنی ممکن است متوسط باشند، اما از نظر سیاسی وفادارند.

به‌تدریج، یک هرم شکل می‌گیرد: در رأس، پاگنده؛ در لایه بعد، محافظان و میانجی‌ها؛ در لایه‌های پایین‌تر، افراد وابسته‌ای که بخشی از منافع را دریافت می‌کنند و در مقابل، نظم موجود را بازتولید می‌کنند.

این شبکه حتی اگر فرد اصلی بازنشسته شود، ممکن است باقی بماند. زیرا پاگنده فقط یک فرد نیست؛ مجموعه‌ای از قواعد نانوشته، بده‌بستان‌ها، ترس‌ها و خاطرات است. گاهی فرد از سازمان می‌رود، اما «منطق پاگنده» همچنان در سازمان می‌ماند.

انتخاب معکوس؛ وقتی بهترین‌ها می‌روند

سازمان‌های گرفتار نفوذهای مخرب، معمولاً در ابتدا متوجه آسیب نمی‌شوند. آن‌ها هنوز ساختمان، بودجه، عنوان و نیروی انسانی دارند. اما به‌تدریج با پدیده‌ای روبه‌رو می‌شوند که می‌توان آن را انتخاب معکوس استعدادها نامید.

افراد توانمند معمولاً سه انتخاب دارند: مقاومت، سازگاری یا خروج. اگر مقاومت هزینه زیادی داشته باشد، برخی سازگار می‌شوند و ظرفیت واقعی خود را پنهان می‌کنند. برخی دیگر از سازمان خارج می‌شوند؛ نه‌فقط به‌صورت استعفای رسمی، بلکه با خروج ذهنی، کاهش تلاش و پایان دادن به تعلق حرفه‌ای.

در نتیجه، سازمان ممکن است نیروهایش را حفظ کرده باشد، اما بهترین بخش انرژی آن‌ها را از دست داده باشد. افراد هنوز سر کار حاضر می‌شوند، اما دیگر سازمان را به‌عنوان پروژه‌ای مشترک نمی‌بینند.

در این سازمان‌ها، افراد متوسطی که با ساختار موجود سازگارند، بیشتر دوام می‌آورند و افراد مستقل، خلاق و حساس به عدالت یا سازمان را ترک می‌کنند یا خاموش می‌شوند. این همان جایی است که سازمان به‌تدریج دچار همگونی بیمارگونه می‌شود. همه شبیه هم حرف می‌زنند، شبیه هم گزارش می‌نویسند و شبیه هم تصمیم می‌گیرند.

سازمان هنوز زنده است، اما دیگر تکامل پیدا نمی‌کند.

پاگنده‌ها و مرگ نوآوری

نوآوری به امنیت روانی، تحمل خطا و امکان مخالفت نیاز دارد. ایده نو معمولاً در لحظه تولد کامل نیست؛ نیازمند گفت‌وگو، نقد و اصلاح است. اما در فضای پاگنده‌زده، فرد پیش از آن‌که ایده‌اش را عرضه کند، نگران پیامد سیاسی آن است.

عقیم‌سازی نوآوری همیشه با رد صریح ایده رخ نمی‌دهد. گاهی ایده را به کمیته‌های بی‌پایان می‌سپارند، گاهی اجرای آن را آن‌قدر به تأخیر می‌اندازند که ضرورتش از بین برود، گاهی اعتبار آن را به فرد دیگری نسبت می‌دهند و گاهی آن را به شکلی اجرا می‌کنند که شکست‌خورده به نظر برسد. نوآوری فقط زمانی می‌میرد که ایده‌ها رد شوند؛ گاهی با بی‌اثر کردن صاحب ایده، بسیار زودتر می‌میرد

سازمان نوآور بر اساس منطق کشف کار می‌کند؛ سازمان پاگنده‌زده بر اساس منطق بقا. در اولی، خطا بخشی از یادگیری است؛ در دومی، هر خطا ممکن است بهانه‌ای برای حذف فرد باشد. در اولی، اختلاف‌نظر ابزار کیفیت است؛ در دومی، نشانه بی‌وفایی تلقی می‌شود.

عقیم‌سازی نوآوری همیشه با رد صریح ایده رخ نمی‌دهد. گاهی ایده را به کمیته‌های بی‌پایان می‌سپارند، گاهی اجرای آن را آن‌قدر به تأخیر می‌اندازند که ضرورتش از بین برود، گاهی اعتبار آن را به فرد دیگری نسبت می‌دهند و گاهی آن را به شکلی اجرا می‌کنند که شکست‌خورده به نظر برسد.

نوآوری فقط زمانی می‌میرد که ایده‌ها رد شوند؛ گاهی با بی‌اثر کردن صاحب ایده، بسیار زودتر می‌میرد.

راهبردهای بقا؛ از خودسانسوری تا دوگانگی شخصیتی

کارکنان در مواجهه با پاگنده‌ها معمولاً راهبردهای متفاوتی انتخاب می‌کنند. برخی به تملق روی می‌آورند. برخی سکوت می‌کنند. برخی به گروه‌های رقیب نزدیک می‌شوند. برخی تلاش می‌کنند در حاشیه بمانند و برخی دیگر به‌طور کامل از نظر روانی از سازمان فاصله می‌گیرند.

معماری «پاگنده ها» جامعه را به سکوت فرو می برد/ سلطهٔ نامرئی بر ساختار؛ نبود پاسخ گویی، سکوت خطرناک را تحمیل می کند
شکستن قفل سکوت

یکی از پیچیده‌ترین راهبردها، دوگانگی شخصیتی شغلی است. فرد در خانه، در جمع حرفه‌ای یا در فضای علمی، فردی منتقد و تحلیلگر است، اما در سازمان به چهره‌ای خاموش و تأییدکننده تبدیل می‌شود. این شکاف میان خود واقعی و خود سازمانی، هزینه روانی زیادی دارد.

کارکنان در مواجهه با پاگنده‌ها معمولاً راهبردهای متفاوتی انتخاب می‌کنند. برخی به تملق روی می‌آورند. برخی سکوت می‌کنند. برخی به گروه‌های رقیب نزدیک می‌شوند. برخی تلاش می‌کنند در حاشیه بمانند و برخی دیگر به‌طور کامل از نظر روانی از سازمان فاصله می‌گیرند

در این وضعیت، فرد هر روز بخشی از هویت حرفه‌ای خود را پنهان می‌کند. اگر این پنهان‌کاری طولانی شود، فرد دیگر نمی‌داند کدام نسخه از خودش واقعی‌تر است: متخصصی که می‌داند چه باید کرد یا کارمندی که فقط می‌داند چگونه زنده بماند.

برخی کارکنان نیز به «بی‌کفایتی راهبردی» پناه می‌برند. کارهای حساس را نمی‌پذیرند، مسئولیت‌های بزرگ را پس می‌زنند، در جلسات کمتر سخن می‌گویند و عمداً خود را کم‌خطر نشان می‌دهند. آنان می‌دانند توانمندند، اما در سازمانی که توانمندی تهدید محسوب می‌شود، ناتوان به نظر رسیدن گاهی عقلانی‌ترین راه بقاست.

این راهبرد ممکن است فرد را حفظ کند، اما سازمان را از ظرفیت واقعی او محروم می‌سازد.

مسئولیت منابع انسانی: تشخیص بیماری، نه آرایش علائم

منابع انسانی در مواجهه با پاگنده‌های سازمانی معمولاً دو خطای رایج مرتکب می‌شود. خطای نخست، فردی کردن مسأله است؛ یعنی تصور می‌کند اگر با یک کارگاه ارتباط مؤثر، تاب‌آوری یا مدیریت تعارض، رفتار کارکنان اصلاح شود، مسأله حل خواهد شد.

خطای دوم، اداری کردن مسأله است؛ یعنی تولید فرم‌ها، آیین‌نامه‌ها و سازوکارهایی که روی کاغذ شفاف‌اند، اما در عمل به شبکه قدرت دست نمی‌زنند.

پاگنده‌ها با آموزش مهارت‌های ارتباطی از بین نمی‌روند. اگر ساختار پاداش به تملق، رابطه و سکوت امتیاز بدهد، دوره‌های شایسته‌سالاری بیشتر شبیه تزئینات دیواری خواهند بود.

منابع انسانی برای مواجهه جدی با این پدیده باید چند پرسش دشوار مطرح کند:

چه کسانی واقعاً بر ارتقا، جابه‌جایی و فرصت‌های سازمانی اثر می‌گذارند؟
چه تصمیم‌هایی پیش از جلسه رسمی گرفته می‌شوند؟
چه افرادی همیشه در مرکز اطلاعات قرار دارند؟

یکی از پیچیده‌ترین راهبردها، دوگانگی شخصیتی شغلی است. فرد در خانه، در جمع حرفه‌ای یا در فضای علمی، فردی منتقد و تحلیلگر است، اما در سازمان به چهره‌ای خاموش و تأییدکننده تبدیل می‌شود. این شکاف میان خود واقعی و خود سازمانی، هزینه روانی زیادی دارد

کدام کارکنان به‌طور مستمر از پروژه‌ها حذف می‌شوند، بدون آن‌که دلیل روشنی وجود داشته باشد؟

چه کسانی در برابر تخلف یا بدرفتاری مصونیت غیررسمی دارند؟
آیا گزارش‌های کارکنان واقعاً بررسی می‌شود یا فقط ثبت و بایگانی می‌گردد؟
آیا مدیران میانی اختیار واقعی دارند یا فقط مسئولیت نتایج را بر عهده می‌گیرند؟
پاسخ به این پرسش‌ها، تصویری واقعی‌تر از سازمان ارائه می‌دهد تا نمودار رسمی.

چرا حذف یک پاگنده همیشه کافی نیست؟

گاهی سازمان با رفتن یک فرد تصور می‌کند مسأله حل شده است. اما اگر قواعدی که او را قدرتمند کرده‌اند همچنان باقی باشند، فرد دیگری جای او را می‌گیرد. همان ابهام، همان تمرکز اطلاعات، همان مصونیت، همان شبکه‌های غیررسمی و همان ترس دوباره بازتولید می‌شوند.

بنابراین، مسأله فقط برکناری یا جابه‌جایی یک فرد نیست؛ مسأله، تغییر شرایطی است که به او اجازه داده بود به پاگنده تبدیل شود.

باید پرسید: چرا سازمان به یک فرد اجازه داد همه اطلاعات را در اختیار داشته باشد؟ چرا مسیر رسمی تصمیم‌گیری به مسیرهای غیررسمی وابسته شد؟ چرا مدیران پیاپی نتوانستند استقلال خود را حفظ کنند؟ چرا کارکنان ترجیح دادند سکوت کنند؟ چرا افراد توانمند یا سازمان را ترک کردند یا در خود فرو رفتند؟

پاسخ به این پرسش‌ها سازمان را از انتقام‌گیری فردی به اصلاح نهادی می‌رساند.

[i] منبع:

علی یاسینی، فصلنامه مدیریت سازمان‌های دولتی، دوره ۱۴، شماره ۵۵ (تابستان ۱۴۰۵)

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2303870

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 13 =

آخرین اخبار