درنگی در حیات علمی، عظمت معرفتی، میراث اجتهادی و دلدادگی فاطمی حضرت آیتاللهالعظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی، رضواناللهتعالیعلیه
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ «إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ الْفَقِیهُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْءٌ»
گاه در گذر تاریخ، خاموشی چراغ حیات یک انسان، تنها پایان روزگار فردی از افراد بشر نیست؛ بلکه فروریختن ستونی از بنای دانش، پایان یافتن فصلی از تاریخ اندیشه و گسستن پیوندی زنده میان نسل امروز و میراثی گرانسنگ از سدههای گذشته است.
رحلت عالمان بزرگ، بهویژه فقیهانی که دانش و تقوا، ژرفاندیشی و معرفت، اجتهاد و ولایتمداری را در وجود خویش گرد آوردهاند، از همین دست رخدادهاست؛ حوادثی که آثار آن از محدوده یک شهر و سرزمین فراتر میرود و در گستره جهان اسلام، بهویژه در مراکز علمی و معنوی تشیع، اندوهی ژرف بر جای میگذارد.

صبحگاه سهشنبه، بیستوششم آبانماه سال ۱۴۰۵ هجری شمسی، برابر با هفتم جمادی الثانی سال ١٤٤٨ هجری قمری، خبر ارتحال مرجع بزرگ جهان تشیع، فقیه نامدار، اصولی ژرفنگر، عالم ربانی و مدافع نستوه حریم امامت و ولایت، حضرت آیتاللهالعظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی، رضواناللهتعالیعلیه، در یکصد و ده سالگی، دلهای عالمان و مؤمنان را در اندوه فرو برد.
با انتشار این خبر، گویی یکی از واپسین حلقههای درخشان نسلی از فقهای بزرگ، که عظمت علمی حوزه کهن نجف اشرف را با شکوه فقاهت در حوزه مقدسه قم پیوند داده بودند، از میان ما رخت بربست.
او از جهان خاکی چشم فروبست، اما نامش در تاریخ فقاهت امامیه و یادش در حافظه حوزههای علمیه و دلهای ارادتمندان خاندان عصمت و طهارت علیهمالسلام باقی خواهد ماند.
از نیشابور تا مشهد و نجف؛ پرورش فقیهی در مکتب بزرگان
حیات علمی آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، روایتی پرفراز از جستوجوی حقیقت، مجاهدت در راه دانش و پیمودن مدارج بلند اجتهاد بود.
آن فقیه بزرگ در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی در نیشابور، سرزمین دیرپای دانش و فرهنگ خراسان، دیده به جهان گشود و از دوران جوانی، راه فراگیری علوم دینی را در پیش گرفت.
مشهد مقدس، در جوار بارگاه ملکوتی حضرت علیبنموسیالرضا علیهالسلام، نخستین کانون مهم شکلگیری شخصیت علمی و معنوی او بود؛ شهری که در آن روزگار، افزون بر قداست معنوی، از مراکز برجسته تربیت فقیهان، محدثان و عالمان علوم اسلامی به شمار میرفت.
او در این محیط علمی، ضمن فراگیری دانشهای متداول حوزه، با اندیشههای گوناگون فقهی، اصولی، کلامی و عقلی آشنا شد و از محضر استادانی همچون میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی بهره برد.
استعداد برجسته، هوش سرشار، پشتکار علمی و قدرت تحلیل او از همان سالهای نخستین تحصیل آشکار بود؛ چنانکه پیش از عزیمت به نجف اشرف، به مراتب بلند علمی دست یافت.
بااینهمه، روح جستوجوگر آن عالم جوان به دستاوردهای نخستین بسنده نکرد.
او برای تکمیل مبانی اجتهادی، حضور در محضر بزرگترین استادان روزگار و بهرهگیری از میراث زنده حوزه نجف، رهسپار دیار امیرالمؤمنین علی علیهالسلام شد.
نجف اشرف در آن دوران، همچنان یکی از بزرگترین کانونهای فقاهت شیعه بود؛ حوزهای که یادگار تلاشهای علمی شیخ طوسی، علامه حلی، محقق حلی، صاحب جواهر، شیخ انصاری و دیگر استوانههای اجتهاد امامیه را در خود نگاه داشته بود.
آیتالله وحید خراسانی در این فضای علمی، از محضر فقیهان نامداری همچون آیتاللهالعظمی سید عبدالهادی شیرازی، آیتاللهالعظمی سید محسن حکیم و بهویژه محقق بزرگ، آیتاللهالعظمی سید ابوالقاسم خویی، قدساللهاسرارهم، بهرهمند شد.
حضور طولانی در مکتب علمی محقق خویی، از مهمترین عوامل شکلگیری شخصیت اجتهادی او بود.
اما ویژگی برجسته این شاگرد ممتاز آن بود که در پرتو بهرهگیری از استاد، به تقلید علمی بسنده نکرد؛ بلکه با استقلال اندیشه، قدرت نقد و دقت در مبانی، راه اجتهاد و تحقیق را با شخصیتی مستقل ادامه داد.
در حقیقت، او از آن دسته عالمانی بود که عظمت استاد را با استقلال علمی شاگرد جمع میکردند؛ همان سنتی که در طول تاریخ حوزههای شیعه، از رهگذر آن، دانش فقه و اصول پیوسته بالنده و پوینده باقی مانده است.
وارث مکتب نجف و استوانه حوزه قم
بازگشت آیتالله وحید خراسانی به ایران و استقرار او در حوزه مقدسه قم، آغاز فصل دیگری از حیات علمی آن فقیه بزرگ بود.
وی پس از سالها تحصیل و تدریس در نجف اشرف، از سال ۱۳۴۹ هجری شمسی در حوزه قم به تدریس درس خارج فقه و اصول پرداخت و این فعالیت علمی را نزدیک به نیمقرن ادامه داد.
مجلس درس او بهتدریج به یکی از پررونقترین و اثرگذارترین محافل علمی حوزه تبدیل شد؛ مجلسی که در آن، صدها و گاه شمار فراوانی از طلاب و فضلای مستعد، مباحث دشوار و ژرف فقهی و اصولی را پی میگرفتند.
ویژگی ممتاز آن درسها، تنها گستردگی مباحث یا کثرت شاگردان نبود؛ بلکه روش استدلال، دقت در مقدمات، واکاوی احتمالات، نقد آرای پیشینیان و اهتمام به دستیابی به مبانی استوار علمی بود.
او در مقام استنباط، از عبور شتابزده از مسائل پرهیز داشت و میکوشید هر مسئله را از زوایای گوناگون بنگرد؛ ادله را بررسی کند، مبانی را از یکدیگر بازشناسد و سرانجام بر پایه اصول استوار اجتهادی به نتیجه برسد.

در مکتب او، فقاهت تنها آشنایی با اقوال و آرای بزرگان نبود؛ بلکه توانایی ورود به ژرفای مباحث، شناخت مبانی اختلاف آرا و برخورداری از قدرت داوری علمی به شمار میرفت.
همین ویژگیها موجب شد که نام آیتالله وحید خراسانی در شمار استادان برجسته علم اصول و فقیهان صاحبنظر معاصر قرار گیرد.
حاشیههای فقهی و اصولی، آثار علمی و مجموعه تقریرات درسهای او، بخشی از میراثی است که برای پژوهشگران و آیندگان باقی مانده است. با اینهمه، میراث حقیقی چنین عالمانی را نباید تنها در آثار مکتوب آنان جستوجو کرد.
بزرگترین سرمایه یک استاد برجسته، اندیشههایی است که در جان شاگردان مینشاند؛ پرسشهایی است که در ذهن آنان برمیانگیزد و روح تحقیق و استقلال علمی است که در نسلهای پس از خویش زنده نگاه میدارد.
از این منظر، آیتالله وحید خراسانی تنها یک مدرس نامدار نبود؛ بلکه حلقهای مهم در استمرار سنت اجتهادی امامیه و انتقال میراث علمی حوزه نجف به نسلهای بعدی حوزه قم به شمار میرفت.
حرمت استاد و وفاداری به میراث سلف صالح
یکی از جلوههای برجسته شخصیت معنوی و علمی آن فقیه بزرگ، حرمتگزاری به مقام استادان و تجلیل از منزلت عالمان راستین بود.
در سنت اصیل حوزههای علمیه، رابطه شاگرد و استاد تنها پیوندی آموزشی نیست؛ بلکه نسبتی معنوی و علمی است که در آن، شاگرد خود را وامدار کوششها و مجاهدتهای استاد میداند.
آیتالله وحید خراسانی از پاسداران این سنت دیرپا بود.
در خاطرهای از مجلس درس ایشان نقل شده است که پس از ارتحال مرجع وارسته، آیتاللهالعظمی سید احمد خوانساری، آن فقید سعید را از مصادیق برجسته پارسایانی دانست که امیرالمؤمنین علیهالسلام در خطبه متقین نهجالبلاغه وصف کرده است:
«أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، تَالِینَ لِأَجْزَاءِ الْقُرْآنِ یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلًا، یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ». شبهنگام، بر پای ایستاده و آیات قرآن را با ترتیل میخوانند و جانهای خویش را با آن به خشوع و اندوه معنوی فرامیخوانند.
و نیز: «أَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ، أَبْرَارٌ أَتْقِیَاءُ». و در روز، بردبارانی دانشمند، نیکوکار و پرهیزگارند.
این توصیف، بیش از یک بزرگداشت معمول، بیانگر معیارهایی بود که آیتالله وحید خراسانی برای عظمت حقیقی یک عالم دینی در نظر داشت.
از نگاه او، عالم بزرگ کسی نبود که تنها بر انبوهی از معلومات دست یافته باشد؛ بلکه کسی بود که دانش او به تهذیب جان، پارسایی، بندگی و تقرب به پروردگار پیوند خورده باشد.
همچنین نقل شده است که آن مرجع فقید پس از رحلت استاد بزرگ خویش، محقق خویی، با تجلیلی کمنظیر از جایگاه علمی ایشان یاد کرد و فرمود: «سَیِّدُنَا الأُسْتَاذُ الَّذِی کَانَ فِی الْفِقْهِ وَالْأُصُولِ مَثَلًا لِلشَّیْخِ وَصَاحِبِ الْجَوَاهِرِ».
تعبیری که نشاندهنده اعتقاد عمیق او به عظمت علمی استاد و جایگاه وی در امتداد مکتب شیخ اعظم انصاری و صاحب جواهر بود.
اکنون که خود آن فقیه نامدار از جهان رخت بربسته است، شایسته است او نیز در امتداد همان سلسله پرافتخار عالمان بزرگ یاد شود؛ عالمانی که دانش را از گذشتگان دریافت کردند، بر غنای آن افزودند و امانت گرانسنگ فقاهت را به آیندگان سپردند.
پیوند فقاهت و معنویت؛ از محراب عبادت تا کرسی اجتهاد
در ارزیابی شخصیت آیتالله وحید خراسانی، نباید عظمت علمی او را از ابعاد معنوی و اعتقادی حیاتش جدا ساخت.
در فرهنگ اصیل تشیع، دانش دینی هنگامی به کمال مطلوب نزدیک میشود که با خشیت الهی، خضوع در برابر حقیقت و التزام عملی به آموزههای وحیانی همراه باشد.
قرآن کریم میفرماید: «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ». بیگمان، از میان بندگان خداوند، دانایاناند که خشیت حقیقی او را در دل دارند.

از همین رو، بزرگان حوزههای علمیه همواره بر این حقیقت تأکید میکردند که دانش، اگر از تهذیب و تقوا جدا شود، ممکن است به انباشتی از اصطلاحات و معلومات بدل گردد؛ اما علمی که با بندگی و معرفت همراه باشد، جان انسان را دگرگون میسازد.
آیتالله وحید خراسانی در نگاه بسیاری از شاگردان و ارادتمندانش، از عالمانی بود که جدیت علمی را با اهتمام به معنویت و پاسداری از میراث اعتقادی اهلبیت علیهمالسلام درآمیخته بود.
او در برابر عظمت قرآن و معارف خاندان وحی، خویشتن را نیازمند آموختن و فهمیدن میدانست و با وجود جایگاه بلند علمی، بر ضرورت تعمق در کلمات معصومان علیهمالسلام تأکید میورزید.
در اینجا باید به حقیقتی بنیادین اشاره کرد:
بزرگی یک فقیه تنها به گستردگی دانش او نیست؛ بلکه به آن است که هرچه بر مراتب علمی او افزوده میشود، احساس مسئولیتش در برابر دین، حقیقت و هدایت انسانها نیز فزونی یابد.
و از این منظر، حیات علمی و معنوی آیتالله وحید خراسانی درخور بررسی و تأملی فراتر از ستایشهای متعارف است.
خطیبی توانا و پاسداری خستگیناپذیر از حریم ولایت
یکی از ویژگیهای ممتاز آن فقیه فقید، قدرت بیان، ژرفای سخن و توانایی کمنظیر او در تبیین معارف اعتقادی بود.در شخصیت وی، دقت موشکافانه یک اصولی برجسته با شور و حرارت خطابه دینی جمع شده بود.
آنان که مجالس درس، سخنرانیها و بیانات اعتقادی او را به یاد دارند، میدانند که هنگام ورود به مباحث امامت و ولایت، بهویژه فضایل و مصائب امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها، آهنگ سخن او دگرگون میشد.
عباراتی که در مباحث علمی با آرامش و تأمل ادا میگردید، در هنگامه دفاع از حریم اهلبیت علیهمالسلام، رنگ شور و حماسه میگرفت.
در آن لحظات، گویی نهفقط یک فقیه و مدرس، بلکه دلباختهای از شیفتگان خاندان وحی سخن میگفت که اندوه مظلومیت آنان را در ژرفای جان خویش احساس میکرد.
بااینهمه، ارزش خطابههای او تنها در شور عاطفی و تأثیرگذاری بر مخاطبان نبود.
آنچه به سخنان وی اعتبار ویژه میبخشید، پیوند احساس دینی با مباحث معرفتی، استدلالهای اعتقادی و استناد به میراث روایی امامیه بود.
او در دفاع از ولایت، سخن را به مرز اظهار محبت محدود نمیکرد؛ بلکه میکوشید جایگاه امامت را در منظومه اعتقادی تشیع تبیین کند.
از اینرو، خطابههای وی را میتوان امتداد همان رسالت علمی دانست که در مجالس درس فقه و اصول دنبال میکرد؛ با این تفاوت که در آن مجالس، مخاطبان عمدتاً عالمان و دانشپژوهان بودند و در این محافل، گسترهای وسیعتر از مؤمنان و دوستداران اهلبیت علیهمالسلام مخاطب قرار میگرفتند.
بیتردید، بسیاری از آن خطابههای پرشور، بهویژه سخنان وی در دفاع از مقام امیرالمؤمنین و حضرت صدیقه کبری سلاماللهعلیهما، در حافظه دینی شیعیان ماندگار خواهد ماند.
فاطمه زهرا سلاماللهعلیها؛ محور دلدادگی و دغدغه یک عمر
اگر بخواهیم در کنار عظمت علمی آیتالله وحید خراسانی، برجستهترین ویژگی شخصیت اعتقادی و عاطفی او را بازشناسیم، بیگمان باید از دلدادگی ژرف و آشکارش به حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا سلاماللهعلیها یاد کنیم.
او در طول سالیان متمادی، از بزرگترین مدافعان احیای شعائر فاطمی و پاسداشت منزلت حضرت زهرا سلاماللهعلیها بود.
در نگاه آن مرجع بزرگ، فاطمیه تنها مناسبتی مذهبی در تقویم شیعیان نبود؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی حقیقت امامت، شناخت منزلت خاندان رسالت و توجه دادن جامعه اسلامی به یکی از بنیادیترین فصلهای تاریخ صدر اسلام به شمار میرفت.
او بارها بر ضرورت بزرگداشت ایام شهادت حضرت زهرا سلاماللهعلیها، برپایی مجالس عزاداری و آشنایی عمیقتر مؤمنان با معارف فاطمی تأکید کرده بود.

اصرار وی بر احیای شعائر فاطمی، برخاسته از باوری ژرف به جایگاه آن بانوی بزرگوار در نظام معرفتی اسلام و مکتب اهلبیت علیهمالسلام بود.
از منظر اعتقادی او، حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را نمیتوان تنها در محدوده یک شخصیت برجسته تاریخی یا بانویی پارسا و فداکار معرفی کرد.
او در نگاه امامیه، دختر برگزیده رسول خدا صلیاللهعلیهوآله، همسر امیرالمؤمنین علیهالسلام، مادر امامان معصوم علیهمالسلام و برخوردار از مقام عصمت و منزلتی یگانه در خاندان وحی است.
حدیث شریف نبوی: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی» بیانگر پیوندی است که در معارف اسلامی، فراتر از نسبت ظاهری پدر و فرزند تفسیر و تبیین شده است.
همچنین، جایگاه آن حضرت در آیات مباهله و تطهیر و روایات مربوط به فضایل اهلبیت علیهمالسلام، از مباحث مهمی است که متکلمان و محدثان امامیه در طول قرون متمادی بدان پرداختهاند.
آیتالله وحید خراسانی با توجه به همین منظومه اعتقادی، بر ضرورت شناخت صحیح مقام حضرت صدیقه کبری سلاماللهعلیها تأکید میورزید.
او بر این باور بود که پاسداشت فاطمیه، نباید تنها در برگزاری آیینهای سوگواری خلاصه شود؛ بلکه باید با معرفت، پژوهش، تبیین حقایق تاریخی و شناخت جایگاه معنوی آن بانوی بزرگ همراه باشد.
از همین رو، نام او در تاریخ معاصر احیای شعائر فاطمی، جایگاهی ممتاز یافته است.
غربت معرفت فاطمی و مسئولیت پاسداران مکتب اهلبیت
در این میان، یکی از دغدغههای اساسی عالمان ژرفاندیش امامیه، مسئله شناخت صحیح مقامات اهلبیت عصمت و طهارت علیهمالسلام و پرهیز از فروکاستن منزلت آنان در گفتارها و برداشتهای ناروا بوده است.
گاه در برخی محافل مذهبی، سخنانی بر زبان جاری میشود که هرچند ممکن است گوینده آن قصد بزرگداشت شخصیتهای دینی یا تکریم شهیدان و صالحان را داشته باشد، اما بهدلیل فقدان دقت علمی و معرفتی، با مبانی اعتقادی امامیه سازگاری ندارد.
برای نمونه، نسبت دادن جایگاه مشاورت به برخی شخصیتها در محضر حضرت صدیقه طاهره سلاماللهعلیها در عالم برزخ، از جمله ادعاهایی است که بدون ارائه مستند معتبر، نمیتوان آن را بهعنوان حقیقتی دینی پذیرفت.
بیتردید، شهیدان و بندگان صالح خداوند از منزلت والای خویش برخوردارند و قرآن کریم نیز بر حیات و کرامت شهیدان در پیشگاه پروردگار تأکید کرده است؛ اما اثبات فضیلت برای دیگران، نباید با طرح نسبتهای بیدلیل درباره مقامات غیبی خاندان عصمت و طهارت همراه شود.
در اینجا اصل مهمی از روششناسی معارف دینی مطرح است:
عظمت اولیای الهی باید بر پایه قرآن کریم، سنت معتبر و برهان استوار شناخته شود؛ نه بر اساس خیالپردازیها، تعبیرهای ذوقی فاقد مستند یا ادعاهایی که مراتب و مقامات اشخاص را بیدلیل دگرگون میسازد.
آنچه در این زمینه اهمیت دارد، حفظ همزمان دو اصل است: تکریم شایسته همه بندگان صالح و پاسداری از جایگاه ویژه معصومان علیهمالسلام در منظومه اعتقادی امامیه.
در روایات مربوط به مقام علمی اهلبیت علیهمالسلام، از گستردگی علم الهی و آگاهیهای ویژه حجتهای خداوند سخن به میان آمده است؛ معارفی که فهم دقیق حدود و دلالت آنها نیازمند مراجعه به منابع معتبر حدیثی و مباحث کلامی است.
در همین چارچوب، باید جایگاه حضرت صدیقه طاهره سلاماللهعلیها، بهویژه روایات مربوط به مصحف فاطمه و منزلت علمی آن حضرت، با دقت علمی و به دور از افراط و تفریط بررسی شود.
در چنین بستری، حساسیت علمی و اعتقادی عالمانی همچون آیتاللهالعظمی وحید خراسانی و آیتاللهالعظمی صافی گلپایگانی، قدساللهسرهما، در پاسداری از معارف اهلبیت علیهمالسلام معنایی روشنتر مییابد.

اینان از نسلی بودند که دفاع از حریم ولایت را مسئولیتی گذرا یا شعاری مناسبتی نمیدانستند، بلکه آن را تکلیفی برخاسته از ایمان، معرفت و تعهد علمی تلقی میکردند.
از نگاه آنان، محبت حقیقی به اهلبیت علیهمالسلام هنگامی به کمال نزدیک میشود که با شناخت صحیح، پاسداری از میراث روایی و التزام به اصول معرفتی مکتب امامیه همراه باشد.
از این منظر، غربت فاطمی تنها به حوادث اندوهبار تاریخ صدر اسلام محدود نیست؛ بلکه هرگونه غفلت از شناخت صحیح آن حضرت و هر سخنی که بیدلیل به ساحت معرفتی ایشان نسبت داده شود، میتواند جلوهای از تداوم این غربت در عرصه اندیشه و فرهنگ باشد.
و چه دشوار است بر عالمانی که عمر خویش را در فهم و تبیین معارف اهلبیت علیهمالسلام سپری کردهاند، آنگاه که میبینند گاه احساسات دینی، بیآنکه به دانش و معرفت تکیه داشته باشد، جایگزین حقیقتجویی میشود.
پاسداری از این حریم، نه به معنای کاستن از احترام دیگر شخصیتهای دینی است و نه مجوزی برای داوریهای شتابزده درباره اشخاص؛ بلکه دعوتی است به بازگشت به معیارهای معتبر شناخت دینی و رعایت ادب و دقت در سخن گفتن از مقامات قدسی.
این همان میراثی است که باید از سیره علمی و اعتقادی آن مرجع فقید آموخت و به نسلهای آینده سپرد.
مرجعیت دینی؛ امانتی فراتر از فتوا و رساله
یکی دیگر از ابعاد مهم شخصیت آیتالله وحید خراسانی، جایگاه او در نهاد مرجعیت شیعه بود.
مرجعیت در سنت امامیه، صرفاً منصبی برای پاسخگویی به مسائل شرعی و بیان احکام فردی نیست؛ بلکه نهادی ریشهدار در تاریخ تشیع است که از دل سنت اجتهاد، اعتماد مؤمنان به عالمان دین و مسئولیتپذیری فقیهان در برابر جامعه دینی شکل گرفته است.
فقیه جامعالشرایط، افزون بر مسئولیت استنباط احکام، در حفظ میراث اعتقادی، تربیت عالمان، استمرار فعالیت حوزهها و پاسخگویی به نیازهای دینی مؤمنان نقشی اساسی بر عهده دارد.
آیتالله وحید خراسانی از مراجع برجستهای بود که مرجعیت او با سابقهای طولانی از تدریس و تحقیق و ارتباط مستقیم با سنت علمی نجف و قم همراه شده بود.
در شخصیت او، مقام مرجعیت از جایگاه علمی جدا نبود؛ بلکه حاصل دههها مجاهدت در راه فقاهت و پرورش اندیشه اجتهادی به شمار میرفت.ازاینرو، رحلت او را باید فراتر از فقدان یک مرجع تقلید نگریست.
این رخداد، یادآور پایان حیات یکی از نمایندگان برجسته نسلی از فقیهان است که بسیاری از آنان، آخرین پیوندهای مستقیم با محافل علمی و استادان بزرگ حوزه نجف در میانه قرن چهاردهم هجری قمری بودند.با رحلت چنین شخصیتهایی، بخشی از حافظه زنده تاریخ حوزههای علمیه نیز از دسترس مستقیم نسلهای جدید بیرون میرود.
از همین رو، حفظ درسها، تقریرات، خاطرات علمی، مکاتبات، سخنرانیها و گزارشهای معتبر مربوط به سیره آنان، وظیفهای مهم برای مراکز پژوهشی و مؤسسات حوزوی است.
از میراث مکتوب تا مسئولیت آیندگان
یکی از پرسشهای مهمی که پس از رحلت هر عالم بزرگ مطرح میشود، آن است که چگونه میتوان میراث علمی و معنوی او را از محدوده یادبودها و مراسم سوگواری فراتر برد و به سرمایهای پایدار برای آینده تبدیل کرد.
در مورد آیتالله وحید خراسانی، این مسئولیت ابعاد گوناگونی دارد.
نخست، گردآوری و تنظیم کامل آثار علمی، بهویژه تقریرات درسهای خارج فقه و اصول و بررسی تطبیقی مبانی اجتهادی او با آرای استادان و معاصرانش، میتواند سهم مهمی در شناخت تحولات اندیشه اصولی معاصر داشته باشد.
دوم، مطالعه روش تدریس و شیوه استدلال او، برای نسل جوان طلاب و پژوهشگران علوم اسلامی سودمند خواهد بود.

سوم، ثبت خاطرات معتبر شاگردان و همراهان و مستندسازی سیره علمی و اخلاقی وی، میتواند تصویری دقیقتر از شخصیت آن فقیه بزرگ در اختیار آیندگان قرار دهد.
چهارم، گردآوری و بررسی علمی سخنرانیهای اعتقادی او، بهویژه مباحث مربوط به امامت، ولایت، تفسیر قرآن و معارف فاطمی، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
و سرانجام، ضروری است که میراث او تنها بهصورت مجموعهای از گفتارهای پراکنده و خاطرات عاطفی باقی نماند؛ بلکه در قالب پژوهشهای روشمند تاریخی، فقهی، اصولی و کلامی بررسی و معرفی شود.
عالمان بزرگ، هنگامی در تاریخ ماندگارتر میشوند که آیندگان نهفقط نام آنان را تکرار کنند، بلکه اندیشههایشان را بشناسند، آثارشان را بخوانند و با نگاهی علمی و منصفانه در مسیر تکامل دانش از آنها بهره گیرند.
همزمانی اندوهبار رحلت با روزهای سوگواری فاطمی
از تقارنهای تأملبرانگیز پایان حیات آیتالله وحید خراسانی، رحلت او در روزهایی است که فضای بسیاری از محافل شیعی همچنان آکنده از یاد و سوگواری حضرت صدیقه طاهره سلاماللهعلیهاست.
این همزمانی، برای دوستداران و شاگردان آن مرجع فقید، معنایی عاطفی و معنوی یافته است.
عالمی که سالیان طولانی از عمر خویش را در بزرگداشت فاطمیه، تبیین منزلت حضرت زهرا سلاماللهعلیها و دعوت مؤمنان به تعظیم شعائر آن بانوی بزرگوار سپری کرده بود، پس از ایام شهادت آن حضرت، چشم از جهان فروبست.
بیگمان، از منظر تاریخی، این تقارن را باید همانگونه که رخ داده است ثبت کرد؛ اما از منظر عاطفی و معنوی، دوستداران او میتوانند در آن، نشانهای تأملبرانگیز از پیوند حیات آن عالم با فرهنگ فاطمی ببینند.
چه بسیارند عالمانی که سالیان متمادی، با یاد و نام اولیای الهی زندگی میکنند و سرانجام، یاد همان بزرگان در واپسین فصل حیاتشان نیز جلوهای ویژه مییابد.
گویی برای دوستداران این فقیه دلباخته، پایان زندگی او نیز با همان نامی پیوند خورده است که در طول عمر، بارها با اشک و اندوه و شور از آن یاد میکرد:
فاطمه زهرا سلاماللهعلیها.
خاموشی یک چراغ و استمرار یک راه
با ارتحال آیتالله وحید خراسانی، حوزههای علمیه یکی از استادان بزرگ و جهان تشیع یکی از مراجع برجسته خویش را از دست داد.
اما تاریخ اندیشه دینی نشان داده است که رحلت عالمان، هرچند موجب اندوه و خلأ در جامعه علمی میشود، پایان تأثیرگذاری آنان نیست.چه بسیار فقیهانی که قرنها از رحلتشان گذشته است، اما اندیشههای آنان همچنان در مجالس درس و بحث حضور دارد.
شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، صاحب جواهر و شیخ اعظم انصاری، امروز در میان ما زندگی ظاهری ندارند، اما آثار و آرای آنان همچنان در حیات علمی حوزههای امامیه جاری است.
این حقیقت، یکی از جلوههای ماندگاری دانش است.

از امیرالمؤمنین علیهالسلام در نهجالبلاغه نقل شده است:«الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ، أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ، وَأَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ».عالمان تا روزگاران باقی است، ماندگارند؛ پیکرهایشان از میان میرود، اما یاد و آثارشان در دلها باقی میماند.
این کلام بلند، گویی وصف حال عالمانی است که عمر خویش را در راه علم و فضیلت سپری کردهاند.
آیتالله وحید خراسانی نیز از این قاعده مستثنا نیست.
او رفت، اما درسهایش باقی است.
او خاموش شد، اما آثار علمی و اندیشههایش همچنان در محافل تحقیق و اجتهاد حضور خواهد داشت.
او از میان شاگردان و ارادتمندانش رخت بربست، اما نسلی از عالمان و دانشپژوهان که از محضرش بهره بردهاند، میراث علمی او را به آیندگان منتقل خواهند کرد.
او دیگر بر کرسی تدریس نخواهد نشست، اما نامش در کنار استادان بزرگ فقه و اصول معاصر باقی خواهد ماند.
و مهمتر از همه، خاطره شور و دلدادگی او به خاندان عصمت و طهارت علیهمالسلام، بهویژه حضرت صدیقه کبری سلاماللهعلیها، در دلهای مؤمنان و دوستداران اهلبیت زنده خواهد بود.
سخن پایانی؛ فقیهی که نامش با علم و ولایت پیوند خورد
تاریخ حوزههای علمیه، تاریخ پیوند دانش و ایمان، تحقیق و معنویت و کوششهای خاموش عالمانی است که گاه تمام عمر خویش را در راه فهم یک مسئله علمی، تربیت یک نسل و پاسداری از حقیقتی اعتقادی سپری کردهاند.
در میان این چهرهها، برخی به سبب آثار علمی برجسته میشوند؛ برخی به واسطه تربیت شاگردان، گروهی به دلیل نقش اجتماعی و معنوی و شماری نیز به سبب قدرت بیان و دفاع از اعتقادات دینی شهرت مییابند.
اما شخصیتهایی همچون آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، مجموعهای از این ویژگیها را در حیات خویش گرد آورده بودند.
او فقیهی ژرفاندیش بود که عمر خود را در راه استنباط و تحقیق سپری کرد.
اصولی صاحبنظر بود که در مکتب بزرگترین استادان نجف پرورش یافت و سالیان طولانی در حوزه قم به تربیت عالمان پرداخت.
مرجعی بلندمرتبه بود که نامش با تاریخ معاصر مرجعیت شیعه پیوند خورد.
سخنوری توانا بود که هنگام تبیین معارف ولایت، سخنش از ژرفای اعتقاد و محبت سرچشمه میگرفت.
و دلباختهای از شیفتگان خاندان رسالت بود که پاسداری از حریم حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را از بزرگترین مسئولیتهای دینی خویش میدانست.
اکنون، در سوگ این فقیه بزرگ، باید بار دیگر به مسئولیت تاریخی حوزههای علمیه و همه پاسداران فرهنگ اهلبیت علیهمالسلام اندیشید.
وظیفه ما تنها گریستن بر فقدان بزرگان و بزرگداشت نام آنان نیست؛ بلکه باید از میراث دانش و تقوایشان پاسداری کنیم، اندیشههایشان را بشناسیم و راه تحقیق، معرفت و تعهد دینی را استمرار بخشیم.
اگر آن فقیه فقید عمری را در راه تبیین معارف اهلبیت علیهمالسلام سپری کرد، شایستهترین بزرگداشت او آن است که این رسالت با دانش، تقوا، دقت و اخلاص ادامه یابد.
و اگر سالیان متمادی برای احیای فرهنگ فاطمی کوشید، وفاداری به میراث او اقتضا میکند که این فرهنگ، نهتنها در آیینهای سوگواری، بلکه در عرصه شناخت، پژوهش، اخلاق، عدالتخواهی و پاسداری از حقیقت نیز زنده بماند.
بیگمان، خورشید حیات دنیوی این مرجع بزرگ غروب کرد، اما پرتو میراث علمی و معنویاش تا سالیان دراز بر افق حوزههای علمیه خواهد تابید.
رحلت او پایان یک زندگی پربار بود، نه پایان راهی که پیمود.
اینک، آنچه بر جای مانده، نامی آمیخته با فقاهت، خاطرهای سرشار از دلدادگی به اهلبیت علیهمالسلام و میراثی گرانسنگ از دانش، تحقیق و تربیت نسلهای حوزوی است.
چه نیکوست در پایان، بار دیگر این حقیقت جاودانه را زمزمه کنیم: «الْعُلَماء بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ، أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ، وَأَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ».**
این ضایعه بزرگ را به پیشگاه حضرت بقیةاللهالأعظم، امام عصر عجلاللهتعالیفرجهالشریف، مراجع عظام تقلید، حوزههای علمیه نجف اشرف و قم مقدسه، خاندان مکرم و فرزندان ارجمند آن مرجع فقید، شاگردان و ارادتمندان و عموم مؤمنان و شیعیان جهان تسلیت عرض میکنیم.
از پیشگاه خداوند متعال مسئلت داریم که روح بلند آن فقیه ربانی را در جوار رحمت و رضوان خویش جای دهد و او را با پیامبر اکرم و خاندان پاک و مطهرش، صلواتاللهعلیهماجمعین، محشور فرماید.
رَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَحْیَا أَمْرَنَا.
طُوبَی لَهُ وَحُسْنُ مَآبٍ.
رَضْوَانُ اللَّهِ تَعَالَی عَلَیْهِ، وَأَسْکَنَهُ فَسِیحَ جِنَانِهِ، وَحَشَرَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ.
* خادم افتخاری اعتاب مقدسه عراق و عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران





نظر شما