بازخوانی انتقادی مقاله ششم «اصول فلسفه و روش رئالیسم»/ ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی

احسان پشت‌مشهدی نوشت:‌مقاله «ادراکات اعتباری» را نباید فقط حاشیه‌ای بر نظریه معرفت، بحثی درباره زبان یا مسئله‌ای در علم اصول دانست. ظرفیت مقاله از حدود دستگاه اولیه خود طباطبایی نیز فراتر می‌رود. مفهوم «جهان کوچک» پای انسان، معنا، فرهنگ و ساخت جهان انسانی را به فلسفه باز می‌کند. اگر این مسیر تا پایان پیموده می‌شد، می‌توانست نسبت رئالیسم و ایدئالیسم، طبیعت و فرهنگ، حقیقت و اعتبار، و حتی جایگاه خود انسان در فلسفه اسلامی را به شکلی بنیادی بازآرایی کند.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، احسان پشت مشهدی پژوهشگر فلسفه در سرویس دین و اندیشه ایبنا نوشت:  مقاله ششم اصول فلسفه و روش رئالیسم، با عنوان «ادراکات اعتباری»، یکی از بدیع‌ترین بخش‌های فلسفه معاصر اسلامی است؛ زیرا می‌کوشد در کنار ادراکات حقیقی، برای مجموعه‌ای از مفاهیم، گزاره‌ها و نظام‌های انسانی که مطابق مستقیم خارجی ندارند اما آثار واقعی می‌آفرینند، جایگاهی فلسفی باز کند. اهمیت مقاله تنها در نظریه زبان یا باید و نبایدهای اخلاقی نیست؛ نظریه اعتباریات به‌تدریج امکان فلسفیِ فهم جهان انسانی، فرهنگ، سیاست، حقوق، اخلاق و بخشی از علوم جدید را فراهم می‌سازد. در عین حال، ظرفیت این نظریه در بسیاری از شرح‌های بعدی، از جمله برخی خوانش‌های مربوط به علم اصول، به‌درستی دنبال نشده و حتی سویه‌ای از نظریه که می‌توانست از رئالیسم نخستین طباطبایی فراتر رود کمتر فهمیده شده است. نقطه مرکزی این بازخوانی آن است که کشف اصلی مقاله را باید در گذار از «جهان طبیعی» به «جهان کوچک انسانی» و در معرفی ادراکات اعتباری به‌عنوان میانجی میان ساختمان طبیعی انسان و افعال و جهان ساخته‌شده او جست.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی

زمینه: طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و مسئله علوم جدید

اصول فلسفه و روش رئالیسم محصول مباحثی است که علامه طباطبایی در حلقه فلسفی خود در اواخر دهه ۱۳۲۰ و حوالی دهه ۱۳۳۰ طرح کرد و شاگردانش آن مباحث را تقریر کردند. از این مجموعه دو تقریر یا صورت چاپی مهم پدید آمد. تقریر مشهورتر با حاشیه‌ها و پاورقی‌های مرتضی مطهری انتشار یافت. در چند مقاله میان مطهری و طباطبایی اختلاف وجود داشت و مطهری بر برخی از آنها حاشیه نزد. در سوی دیگر، خود طباطبایی از سید هادی خسروشاهی خواست یادداشت‌ها و درس‌های او را منتشر کند. چاپ همراه با پاورقی‌های مطهری در حدود سال ۱۳۳۲ منتشر شد و چاپ دیگر نیز تقریباً در همان دوره در دسترس قرار گرفت.

مباحث کتاب در سنت فلسفه اسلامی قرار دارند، اما زبان آن به دلیل خاستگاه درسی اثر نسبتاً ساده است. مقاله ششم جایگاهی استثنایی دارد. مطهری خود تصریح می‌کند که این بحث به این صورت در میان قدما سابقه نداشته است. این تعبیر را نباید چنین فهمید که هیچ سابقه‌ای برای اجزای مسئله وجود نداشته؛ مدعا این است که صورت‌بندی بحث به این شکل در فلسفه پیشین اسلامی دیده نمی‌شود. همین تازگی یکی از علل اهمیت مقاله در تاریخ روشنفکری ایران است.

این مقاله بعدها توجه طیفی از متفکران را جلب کرد. رضا داوری بارها به آن توجه کرده، عبدالکریم سروش به آن پرداخته، صادق لاریجانی خوانشی دیگر از آن عرضه کرده، جواد طباطبایی در اثر خود درباره ابن‌خلدون به آن پرداخته و مصلح نیز کتابی درباره آن نوشته است. چنین استمرار ارجاعی نشان می‌دهد که مقاله را نمی‌توان در تاریخ فکری صد سال اخیر ایران حاشیه‌ای شمرد.

برای فهم جایگاه مقاله باید استخوان‌بندی اصول فلسفه و روش رئالیسم را دید. طباطبایی برخلاف مسیر غالب فلسفه قدیم، بحث را ابتدا از معرفت‌شناسی آغاز می‌کند و مباحث وجودشناختی را به مراحل بعد می‌برد. در مقاله نخست از فلسفه و تعریف حکمت سخن می‌رود؛ در مقاله دوم فلسفه در برابر سفسطه و رئالیسم در برابر ایدئالیسم قرار می‌گیرد؛ در مقاله سوم ماهیت علم بررسی می‌شود؛ در مقاله چهارم علم، معلوم و ارزش معلومات مطرح می‌شود و کاشفیت از خارج خصلت اساسی علم شناخته می‌شود؛ و در مقاله پنجم مسئله کثرت علوم و نسبت فلسفه با علوم مطرح می‌شود. مقاله ششم از دل همین مسیر به ادراکات اعتباری می‌رسد.

قرار گرفتن مسئله شناخت در آغاز کتاب خود نشانه‌ای از موقعیت تازه فلسفه اسلامی در دوران جدید است. طباطبایی متفکری قرن بیستمی است و با جهانی روبه‌روست که علوم جدید به آن وارد شده‌اند. صرف واردکردن مکانیکی علوم کافی نیست؛ باید معلوم شود این دانش‌ها در منظومه معرفتی چه جایگاهی دارند و مبانی فلسفی آنها چیست. از این حیث، اصول فلسفه و روش رئالیسم را می‌توان اثری درباره نسبت فلسفه و علوم نیز دانست.

این مسئله یادآور موقعیتی است که فلسفه اسلامی در دوره ترجمه با آن مواجه شد. پس از ترجمه انبوه دانش‌ها، فارابی در احصاءالعلوم می‌کوشید علوم را مرتب کند، روابط آنها را نشان دهد و مبادی و مقاصد هر علم را در منظومه‌ای کلی جای دهد. طباطبایی نیز با صورت جدیدی از همان مسئله مواجه است: فیزیک، ریاضیات، اقتصاد، سیاست، مهندسی و دیگر دانش‌های جدید چگونه در نظام فلسفی فهم می‌شوند؟ مقاله اعتباریات بخشی از پاسخ به همین مسئله است.

سه خاستگاه عمده برای نظریه اعتباریات مطرح شده است: فلسفه جدید غرب، ادامه سنت صدرایی، و مباحث علم اصول. رضا داوری نیز به امکان ردیابی برخی عناصر آن در ابن‌خلدون توجه کرده است. در برابر این خوانش‌ها، خاستگاه مهم نظریه را باید در سنت حکمت عملی، و به‌ویژه در مسیری مانند اخلاق ناصری، نیز جست‌وجو کرد؛ زیرا آنجا نیز اخلاق و عمل انسانی با نیازهای طبیعی انسان پیوند داده می‌شود، هرچند طباطبایی این پیوند را از طریق دستگاه تازه «اعتباریات» صورت‌بندی می‌کند.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی
عنوان

خلاصه طرح مقاله: از ادراک حقیقی تا ادراک اعتباری

مطهری در مقدمه مقاله، ادراکات اعتباری را در برابر ادراکات حقیقی قرار می‌دهد. ادراک حقیقی انعکاس یا انکشاف واقع و نفس‌الامر در ذهن است. این ادراکات می‌توانند در براهین علمی، فلسفی، طبیعی یا ریاضی حضور پیدا کنند و ارزش منطقی دارند. در مقابل، ادراک اعتباری فرضی است که ذهن برای رفع احتیاجات حیاتی می‌سازد؛ وضعی، قراردادی و وابسته به شرایط و نیازهاست و به آن معنایی که ادراک حقیقی با واقع تطابق دارد، مطابق مستقلی در خارج ندارد.

از این تعریف چند تمایز دیگر نتیجه می‌شود. ادراک حقیقی با تغییر نیازهای طبیعی و محیطی تغییر نمی‌کند، اما ادراک اعتباری تغییرپذیر است. ادراک حقیقی به این معنا متطور نیست، در حالی که اعتباریات سیر تکاملی، نشوء و تحول دارند. ادراک حقیقی مطلق، ضروری و پایدار معرفی می‌شود، در حالی که اعتباریات نسبی، موقت و غیرضروری‌اند.

مثال محوری تفاوت میان دو گونه ادراک چنین است: «سیب میوه درختی است» گزاره‌ای حقیقی است، زیرا متعلق خارجی دارد؛ اما «این سیب را باید خورد» گزاره‌ای اعتباری است. «باید» مانند درخت سیب موجودی خارجی نیست. با این حال، همین باید می‌تواند منشأ عمل واقعی شود.

طباطبایی بحث را با مثال‌های ادبی نیز پیش می‌برد. شعر حافظ و فردوسی اگر بر اساس مطابقت لفظی با واقع سنجیده شود کاذب است: انسان حقیقتاً ماه، شیر یا اژدها نیست. اما این گزاره‌ها بی‌معنا نیستند و آثار واقعی دارند. استعاره و تشبیه احساسات را تحریک می‌کنند و می‌توانند رفتار فردی و جمعی ایجاد کنند. از همین‌جا قلمروی آشکار می‌شود که نه حقیقت به معنای مطابقت مستقیم با واقع است و نه دروغ بی‌اثر.

ادراکات اعتباری در «ظرف» خاص خود مطابق دارند. انسان در عالم تخیل می‌تواند مصداق شیر باشد، هرچند در عالم خارج شیر نیست. این معانی تا زمانی برقرارند که احساسات و انگیزه‌های مربوط برقرار باشند و با دگرگونی آنها تغییر می‌کنند.

مقاله سپس اعتباریات را از زبان و استعاره فراتر می‌برد و به نیازهای طبیعی موجود زنده متصل می‌کند. موجود زنده بنا بر ساختمان ویژه خود، نیازهایی دارد و برای رفع آنها ادراکاتی می‌سازد. همین ادراکات میان قوای طبیعی و فعل موجود واسطه می‌شوند. طباطبایی از «جهان کوچک» موجود زنده سخن می‌گوید و در ادامه راه برای فهم «جهان انسانی» گشوده می‌شود.

ضابط کلی اعتباری بودن نیز چنین صورت‌بندی می‌شود: مفهومی که به نحوی متعلق قوای فعاله قرار گیرد و بتوان نسبت «باید» را در آن فرض کرد، در قلمرو اعتباریات عملی قرار می‌گیرد. اعتباریات عملی به ثابت و متغیر، عمومی و خصوصی، و نیز به اعتباریات پیش از اجتماع و پس از اجتماع تقسیم می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین نتایج مقاله آن است که برهان منطقی، که قلمرو آن حقایق است، مستقیماً در اعتباریات جاری نمی‌شود. برای شناخت اعتباریات باید سراغ تجربه، تاریخ، بررسی جوامع ساده و مطالعه سیر تکوین کودکان رفت. همین نکته نوع دیگری از عقلانیت را در برابر عقلانیت صرفاً برهانی می‌گشاید.

نقد و تحلیل

۱. تازگی واقعی مقاله؛ نه صرفاً یک بحث تازه در علم اصول

تازگی مقاله را نباید به این فروکاست که طباطبایی مسئله‌ای زبانی یا اصولی را وارد فلسفه کرده است. زبان یکی از نخستین مصادیق اعتباریات است، اما موضوع مقاله بسیار گسترده‌تر از زبان است.اینکه الفاظ «وضع» می‌شوند، نمونه روشنی از اعتبار است. هیچ رابطه طبیعی ضروری‌ای میان لفظ «آب» و مصداق خارجی آن وجود ندارد. فارسی‌زبانان این لفظ را برای آن معنا وضع کرده‌اند و در زبان دیگر لفظ دیگری به کار می‌رود. پس زبان خود جهانی اعتباری است.

اما از اینکه مقاله از زبان آغاز می‌شود نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام نظریه در اصل نظریه‌ای درباره علم اصول یا الفاظ است. زبان فقط یک دروازه ورود است. مقاله به‌تدریج از زبان به اخلاق، اجتماع، مالکیت، سیاست، حقوق، اقتصاد و تمام حوزه‌ای می‌رود که انسان از طریق افکار و قراردادهای خود آن را می‌سازد. از همین رو خوانشی که نظریه اعتباریات را صرفاً به علم اصول فرو می‌کاهد، مقیاس واقعی مسئله را از دست می‌دهد.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی
صادق لاریجانی

۲. خطای خوانش صادق لاریجانی: اعتبار فقط «تطبیق مفهوم بر غیرمصداق» نیست

صادق لاریجانی اعتبار را نه صفت مفهوم و نه صفت مصداق، بلکه صفتِ «تطبیق مفهوم بر مصداق» می‌داند. مثال او همان شیر است: مفهوم شیر تغییر نمی‌کند و شیء خارجی نیز تغییر نمی‌کند؛ آنچه اعتبار می‌شود، تطبیق مفهوم شیر بر انسانی است که واقعاً شیر نیست.

این خوانش، نظریه را بیش از حد به مسئله تطبیق مفاهیم فرو می‌کاهد. در اعتباریات طباطبایی، انسان فقط مفهومی موجود را بر مصداقی نامتناسب بار نمی‌کند؛ انسان برای جهانی که در طبیعت به این صورت وجود ندارد، مفاهیم و نظام‌های اعتباری می‌سازد.

پول نمونه روشن است. آنچه اسکناس را پول می‌کند ویژگی طبیعی کاغذ نیست. دلار در عالم طبیعت «دلار» نیست. انسان‌ها در جهان انسانی ارزش، قابلیت مبادله و جایگاه اقتصادی را برای آن اعتبار می‌کنند. در اینجا مسئله فقط تطبیق یک مفهوم از پیش موجود بر مصداقی نامتناسب نیست؛ خود یک ساختار انسانی برپا شده است.

مشکل خوانش لاریجانی از آنجا تشدید می‌شود که پیشاپیش اعتبار را مفهومی منفی می‌فهمد. چون می‌خواهد علم اصول را علمی حقیقی نگه دارد، می‌کوشد دامنه اعتباریات را محدود کند. حال آنکه نوآوری طباطبایی دقیقاً در این است که «اعتباری» بودن را از بی‌ارزشی جدا کند.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی
عبدالکریم سروش

۳. نقد خوانش سروش: اعتباری بودن به معنای بی‌اعتباری نیست

عبدالکریم سروش از سوی دیگر، نسبت دادن اعتباریات به علم اصول را با خرسندی می‌پذیرد و از این نتیجه برای نقد «علم متورم اصول» بهره می‌برد. اما این خوانش با خوانش لاریجانی در یک پیش‌فرض مشترک است: هر دو اعتبار را در مرتبه‌ای پایین‌تر از حقیقت می‌گذارند.

یکی می‌کوشد علم اصول را از اعتباری‌بودن نجات دهد و دیگری از اعتباری‌بودن آن برای نقدش استفاده می‌کند. در هر دو صورت، اعتبار همچنان مفهومی منفی، شبیه وهم، نسبیت یا بی‌ارزشی تلقی شده است.

تمام نوآوری مقاله در این است که این دوگانه را می‌شکند. اعتباریات حقیقی به معنای مطابقت مستقیم با طبیعت نیستند، اما واقعی‌ترین آثار را در جهان انسانی ایجاد می‌کنند. زبان، پول، مالکیت، سیاست، حقوق و اجتماع اگر اعتباری‌اند، از همین رو بی‌اهمیت یا بی‌واقعیت نیستند؛ برعکس، بخش بزرگی از واقعیت زیسته انسان را می‌سازند.

طباطبایی می‌کوشد در کنار امر حقیقی برای امر اعتباری جایگاه فلسفی باز کند. بازگرداندن اعتبار به معنای «کم‌ارزش‌تر از حقیقت» دقیقاً بازگشت به همان دستگاهی است که مقاله قصد عبور از آن را دارد.

۴. وابستگی امر محسوس به «معتبر» و دشواری دوگانه ساده عین و ذهن

مسئله حتی می‌تواند یک گام از خود مقاله نیز جلوتر رود. اعتبار همواره «معتبر» می‌خواهد؛ یعنی انسانی که اعتبار می‌کند. اگر این حضور معتبر جدی گرفته شود، دیگر حتی امر محسوس نیز کاملاً مستقل از ساختمان ادراکی انسان قابل تصور نیست.

رنگ یکی از روشن‌ترین نمونه‌هاست. رنگ، با اینکه از محسوس‌ترین امور است، به ساختمان دستگاه ادراکی موجود بیننده وابسته است. اگر چشم انسان طیف دیگری را دریافت می‌کرد، جهان محسوس نیز برای او به شکل دیگری ظاهر می‌شد.

در نتیجه، با «عین خالی» مواجه نیستیم؛ رابطه همواره رابطه «ذهن ـ عین» است. همین ظرفیت اگر تا انتها پی گرفته شود، می‌تواند مرز سختی را که در آغاز کتاب میان رئالیسم و ایدئالیسم گذاشته شده بود دچار مسئله کند.

این همان نقطه‌ای است که مقاله از فکر پیشین خود طباطبایی نیز جلو می‌زند. طباطبایی کتاب را با دفاعی سخت از رئالیسم آغاز کرده، اما در نظریه اعتباریات ناچار می‌شود فاعل شناسا، ساختمان ادراکی او و جهان ساخته‌شده توسط او را وارد فلسفه کند. این ورود ظرفیت آن را دارد که دستگاه اولیه رئالیستی او را از درون بازسازی کند.

۵. «جهان کوچک»؛ کشف اصلی مقاله

کانون واقعی نوآوری مقاله در مفهوم «جهان کوچک» است. طباطبایی در مثال درخت نشان می‌دهد که یک موجود زنده مجموعه‌ای از اعضا، قوا، فعالیت‌ها و آثار را درون یک سازمان واحد گرد می‌آورد. این کل، حول واحد مرکزی خود، جهانی کوچک می‌سازد. اهمیت این تعبیر زمانی روشن می‌شود که از درخت به انسان منتقل شود.

فلسفه رئالیستی معمولاً جهان را به‌صورت جهانی مستقل از انسان می‌بیند: ستارگان، طبیعت، اجسام و جهانی که فارغ از فرد انسانی وجود دارد. اما انسان پیش از آنکه مستقیماً در چنین جهانی زندگی کند، در جهانی انسانی به دنیا می‌آید.

انسان در زبان متولد می‌شود؛ در نظام تغذیه متولد می‌شود؛ در روابط اجتماعی، مالکیت، اقتصاد، اخلاق و سیاست متولد می‌شود. این جهان در طبیعت به این صورت حاضر نبوده است. موجود انسانی آن را از طریق ادراکات اعتباری ساخته است.

انسان گرسنه است. این نیاز طبیعی است. اما «کشاورزی»، «فراوری»، «بازار»، «پول»، «مالکیت» و مجموعه پیچیده‌ای که غذا را به دست انسان می‌رساند طبیعت به این صورت نیست. انسان برای رفع نیاز طبیعی جهانی انسانی برپا می‌کند.پس ادراکات اعتباری فقط مجموعه‌ای از گزاره‌های خاص نیستند؛ دستگاه ساختن جهان انسانی‌اند.

از همین حیث تعبیر «فلسفه فرهنگ» درباره این بخش تا حدی موجه است. اگر فرهنگ را حوزه امور ساخته‌شده انسانی در برابر امور طبیعی بگیریم، نظریه اعتباریات بنیان فلسفی این جهان فرهنگی را توضیح می‌دهد. با این حال، تعبیر «جهان انسانی» فلسفی‌تر و وسیع‌تر است. کشف بنیادی طباطبایی بازگشت از «هستی بما هو هستی» به جهانی است که موجود انسانی با افعال، معناها و اعتباراتش می‌سازد. همین «جهان کوچک» دهلیز ورود انسان به جهان بزرگ است.

۶. اعتباریات؛ مبادی حکمت عملی و علوم انسانی

از اینجا اهمیت نظریه برای حکمت عملی روشن می‌شود. سیاست، اخلاق، حقوق و اجتماع همگی به قلمرو اعتباریات تعلق می‌گیرند. اگر جامعه اعتبار است، مبادی جامعه‌شناسی نیز در همین دستگاه جست‌وجو می‌شود. اگر «اختصاص» و مالکیت اعتبارند، فلسفه حقوق و اقتصاد راه خود را از همین‌جا پیدا می‌کنند. اگر خوب و بد در نسبت میان انسان و فعل او اعتبار می‌شوند، فلسفه اخلاق نیز در این قلمرو قرار می‌گیرد.

طباطبایی از این طریق بعد از قرن‌ها راهی برای بازسازی مبادی حکمت عملی درون فلسفه اسلامی باز می‌کند. علوم جدید نیز از همین منظر امکان جایابی پیدا می‌کنند. همه دانش‌ها مانند فیزیک و نجوم واقع‌نما به یک معنا نیستند. علم اقتصاد با جهانی سروکار دارد که بخش بزرگی از موضوعات آن ــ پول، اعتبار، بازار و قواعد عمل ــ ساخته جهان انسانی‌اند. سیاست نیز با گزاره‌هایی از نوع باید و نباید و با نظام‌های اعتباری سروکار دارد.

این مقاله از همین جهت می‌تواند مبادی علوم انسانی را فراهم کند؛ هرچند محدودکردن نظریه اعتباریات فقط به علوم انسانی نیز تقلیل‌دادن آن است. دامنه نظریه وسیع‌تر است و علوم و فنون عملی دیگر را نیز در بر می‌گیرد.

مثلاً مهندسی راه، استخراج نفت، تغذیه یا حتی فن نانوایی زنجیره‌ای از بایدها و افعال‌اند که از نیازهای انسان آغاز می‌شوند و با افکار میانجی به عمل می‌رسند. چنین علومی فقط مجموعه گزاره‌های توصیفی نیستند؛ در آنها طراحی، عمل و رسیدن به غایت حضور دارد.

۷. اعتباریات به‌عنوان میانجی طبیعت و فعل

ساختار نظریه را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: طبیعت، ساختمان ویژه‌ای در موجود انسانی قرار داده است. این ساختمان نیازهایی پدید می‌آورد. قوای فعاله برای رفع آن نیازها به کار می‌افتند. در این میان، ادراکات اعتباری ساخته می‌شوند و سپس فعل انسانی از طریق آنها سازمان می‌یابد.

مثال کودک بسیار مهم است. کودک گرسنه می‌شود و در آغاز هر چیزی را به دهان می‌برد. در تجربه تدریجی می‌آموزد چه چیز خوردنی و چه چیز نخوردنی است. از همین مسیر اعتبار «باید این را خورد» و «نباید آن را خورد» ساخته می‌شود.

سپس سطوح تازه‌ای از اعتبار بر این ساخت اولیه سوار می‌شوند. «برای رفع گرسنگی باید غذا خورد» یک سطح است. «خوردن گوشت خوک حرام است» سطح شرعی دیگری است. «در هر شرایطی نباید غذا خورد» می‌تواند سطحی اخلاقی باشد. همه اینها بین من و فعل من قرار می‌گیرند.

بنابراین ادراک اعتباری فکری میانجی است: از طبیعت برمی‌خیزد، اما طبیعت نیست؛ و سپس به عملی می‌انجامد که طبیعت و جهان انسانی را دگرگون می‌کند.

این میانجی‌گری یکی از عمیق‌ترین قسمت‌های نظریه است. طبیعت ضرورت اولیه را می‌دهد، اما راه رفع نیاز تنها یک راه نیست. انسان بر اساس تجربه، فرهنگ و تاریخ راه‌های مختلفی اعتبار می‌کند. از همین‌جا امکان تنوع جوامع، اخلاق‌ها، ساختارهای سیاسی و شیوه‌های زیست به وجود می‌آید.

۸. ثبات و تغییر در اعتباریات

اعتباریات برخلاف ادراکات حقیقی تغییرپذیرند. ممکن است انسانی در یک موقعیت «شیر» اعتبار شود و در موقعیتی دیگر «موش». تغییر احساسات و شرایط اعتبار را تغییر می‌دهد.اما همه اعتباریات به یک اندازه متغیر نیستند. طباطبایی میان اعتباریات عمومی ثابت و اعتباریات خصوصی متغیر تمایز می‌گذارد.

اصل اجتماع، اصل اختصاص و اصل متابعت علم از اعتباریات عمومی‌اند. انسان ممکن است شکل خاصی از جامعه را خوب و سپس بد بداند، اما نمی‌تواند اصل اجتماع را به‌کلی حذف کند. ممکن است مصداق زیبایی عوض شود، اما خود ارزش‌گذاری زیبایی و زشتی باقی می‌ماند.

این تمایز امکان توضیح همزمان ثبات و تنوع در جهان انسانی را فراهم می‌کند. ساختارهایی از زندگی انسانی از ساختمان نوعی انسان ناشی می‌شوند و ثبات بیشتری دارند؛ صورت‌های تاریخی و فرهنگی آنها متغیرند.

۹. خروج از برهان و ورود به تجربه و تاریخ

از مهم‌ترین عبارات مقاله این است که در اعتباریات نمی‌توان «دست توقع به سوی برهان دراز کرد»، زیرا برهان در قلمرو حقایق جریان دارد. این جمله یکی از رادیکال‌ترین قسمت‌های مقاله است. فلسفه مدرسه‌ای عادت دارد هر مسئله‌ای را از طریق منطق و برهان حل کند. طباطبایی در اینجا حوزه‌ای را نشان می‌دهد که ابزار شناختش متفاوت است.

برای فهم اینکه انسان چگونه نیازهای خود را رفع می‌کند، صرف منطق کافی نیست. باید به تجربه جهان انسانی رجوع کرد. باید دید انسان‌ها واقعاً چه کرده‌اند، کدام اعتبار کار کرده و کدام شکست خورده است. همین خروج از برهان راه تاریخ را نیز باز می‌کند. اعتباریات طی قرن‌ها روی هم انباشته شده‌اند و ساختار امروز جامعه حاصل لایه‌های متراکم آنهاست. برای شناخت ریشه‌ها باید «سیر قهقرایی» کرد و به عقب بازگشت.

طباطبایی سه راه پیشنهاد می‌کند: تاریخ را به عقب پیمودن؛ مطالعه اجتماعات ساده‌تر؛ و مطالعه رشد نوزادان. این دیگر روش کلاسیک منطق مدرسه‌ای نیست. روش تحقیق به تجربه، تاریخ، مطالعه جامعه و تکوین کودک نزدیک می‌شود. برای مثال، مفهوم پول را نمی‌توان فقط با قیاس منطقی فهمید. باید دید نیاز مبادله چگونه در تاریخ شکل گرفته، جوامع چگونه نیازهای خود را مبادله کرده‌اند و چگونه در این زنجیره پول به‌عنوان اعتبار میانجی پدید آمده است.

به همین ترتیب گزاره‌ای در اقتصاد مانند «برای کاهش تورم نباید پول چاپ کرد» از یک قیاس صوری صرف به دست نمی‌آید؛ تجربه نشان می‌دهد چاپ پول در شرایطی تورم را افزایش داده و همین تجربه در ساخت یک باید و نباید عملی دخیل می‌شود.از همین رو عقلانیت اعتباریات با عقلانیت برهانی یکی نیست.

۱۰. مقاله‌ای که ظرفیت عبور از رئالیسم خود طباطبایی را دارد

تناقض یا دست‌کم تنش مهمی در اصول فلسفه و روش رئالیسم وجود دارد. کتاب در آغاز با مرزبندی سخت میان رئالیسم و ایدئالیسم حرکت می‌کند، اما مقاله اعتباریات پای انسان، ذهن، معنا، جهان ساخته‌شده و وابستگی واقعیت زیسته به معتبر را باز می‌کند. اگر این مسیر تا انتها پیموده شود، ممکن است خود مفهوم «واقعیت» نیز نیازمند بازاندیشی شود.

وقتی زبان اعتبار است، پول اعتبار است، سیاست اعتبار است، جامعه اعتبار است و بخش اعظم جهان زیسته انسان در چنین اعتباریاتی برپا شده است، آنچه انسان واقعاً در آن زندگی می‌کند بیش از آنکه «یونیورس» طبیعی باشد، جهان انسانی است.

اگر این اندیشه ادامه می‌یافت، شاید مفهوم جهان انسانی جایگاه مرکزی‌تری از جهان طبیعی پیدا می‌کرد. آنچه در تعبیر طباطبایی «جهان کوچک» است می‌توانست از حیث تجربه انسانی به جهان اصلی تبدیل شود و جهان طبیعی به افقی تبدیل شود که از درون این جهان انسانی به آن راه پیدا می‌شود.همین ظرفیت می‌تواند به جابه‌جایی‌های رادیکال‌تری برسد: معنا به جای واقعیت صرف؛ فرهنگ در برابر طبیعت؛ و حتی نوعی ایدئالیسم در برابر رئالیسم اولیه.

یک گام دیگر نیز قابل تصور است: خود «حقیقت» نیز می‌تواند به مسئله اعتبار نزدیک شود؛ یعنی انسان اعتبار کند که چه چیزی حقیقی است. مقاله این گام را برنداشته است، اما آغاز مسیری در آن دیده می‌شود که اگر تا انتها اندیشیده شود، می‌تواند به چنین نقطه‌ای برسد.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی
ایمانوئل کانت

 ۱۱. نسبت با کانت؛ شباهت بدون یکسان‌سازی

مفهوم «جهان کوچک» شباهتی مهم با مسئله اختیار در آنتی‌نومی سوم کانت دارد. اختیار انسان امکان می‌دهد در دل جهان طبیعی زنجیره‌ای تازه از عمل آغاز شود و جهان جدیدی ساخته شود.این شباهت نباید به یکسان‌سازی نظریه‌ها تبدیل شود. مدخل طباطبایی مدخلی ویژه و درون سنت خود اوست.

اهمیتش نیز دقیقاً در همین است: مسئله‌ای شبیه یکی از مسائل بنیادین فلسفه جدید را از راهی متفاوت کشف می‌کند.اعتباریات به انسان امکان می‌دهند فقط موجودی طبیعی نباشد؛ انسان جهانی در دل طبیعت برپا می‌کند که طبیعت به خودی خود آن را نساخته است.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی

۱۲. جایگاه «اخلاق ناصری» در خاستگاه نظریه

در میان خوانش‌های مختلف درباره خاستگاه نظریه، پیوند با حکمت عملی قدیم اهمیت ویژه دارد. فرض قوی‌تر این است که یکی از خاستگاه‌های جدی این مقاله را باید در اخلاق ناصری جست.در آن سنت نیز اخلاق و حکمت عملی از نیازها و ساختمان طبیعی انسان جدا نیستند. طباطبایی این نسبت را با واسطه نظریه اعتباریات بازسازی می‌کند: نیاز طبیعی مستقیماً حکم اخلاقی نمی‌سازد؛ ادراک اعتباری میان طبیعت و عمل قرار می‌گیرد.

این واسطه امکان توضیح تفاوت تاریخی و اجتماعی را نیز می‌دهد. رفع یک نیاز طبیعی یک صورت ضروری ندارد. انسان‌ها راه‌های متفاوتی می‌سازند و همین راه‌ها نظام‌های اخلاقی، سیاسی و اجتماعی گوناگون ایجاد می‌کنند.از همین جهت، نظریه هم ریشه‌ای در حکمت عملی قدیم دارد و هم به مسئله‌ای کاملاً جدید پاسخ می‌دهد.

ادراکات اعتباری و گشایش جهان انسانی

۱۳. نسبت مقاله با رساله «ولایت»

همین دستگاه به فهم رساله ولایت طباطبایی نیز کمک می‌کند. ولایت در این دستگاه نه صرفاً یک امر طبیعی است و نه صرفاً حکمی شرعی؛ می‌تواند امری اعتباری باشد که از نیازهای انسانی و اجتماعی برمی‌آید.اهمیت این نکته در آن است که طباطبایی میان دوگانه‌ای که بحث‌ها معمولاً در آن گرفتار می‌شدند ــ حقیقی یا شرعی ــ قلمرو سومی باز می‌کند: قلمرو اعتباری.

این قلمرو اجازه می‌دهد نهادهایی چون سیاست، ولایت، مالکیت و اجتماع را نه مانند اشیای طبیعی و نه صرفاً مانند احکام ازپیش‌داده‌شده شرعی، بلکه به‌عنوان ساخت‌های انسانی برخاسته از نیازها فهم کرد.

پرسش و پاسخ

ریاضیات در تقسیم حقیقی و اعتباری کجا قرار می‌گیرد؟

در تقسیم طباطبایی، ریاضیات در شمار علوم حقیقی قرار می‌گیرد. مقصود اصلی در اینجا ارائه فلسفه مستقلی درباره ریاضیات نیست، بلکه ساختن یک تقسیم کلی میان علوم حقیقی و اعتباری است.علوم حقیقی با موضوعاتی سروکار دارند که طباطبایی آنها را دارای مطابقت با واقع می‌داند؛ نجوم و ریاضی در این سوی تقسیم قرار می‌گیرند.

مسئله مهم‌تر برای نظریه، علومی است که موضوعشان به شکل موضوعات طبیعی در خارج حضور ندارد؛ مانند اقتصاد، سیاست و حوزه‌هایی که موضوعاتشان در جهان انسانی ساخته می‌شود.اهمیت نظریه در این است که برای این گروه دوم نیز جایگاهی فلسفی باز می‌کند و آنها را بیرون از علم قرار نمی‌دهد.

آیا اعتباریات در رشد کودک از یک مرحله مشخص آغاز می‌شوند؟

نمونه کودک برای یافتن مراحل ابتدایی شکل‌گیری اعتباریات است. کودک ابتدا نیاز طبیعی دارد؛ مثلاً گرسنه است. قوای طبیعی او برای رفع نیاز فعال می‌شوند و کودک اشیا را به دهان می‌برد. در روند تجربه، خوردنی و نخوردنی از هم متمایز می‌شوند و «باید این را خورد» به‌تدریج شکل می‌گیرد.

اعتباریات پیچیده‌تر از ترکیب و گسترش همین ساخت‌های ساده‌تر ساخته می‌شوند. بنابراین بررسی تکوین کودک راهی است برای بازگشت از اعتبارات پیچیده و انباشته امروز به صورت‌های نخستین‌تر اعتبار.همین روش در مطالعه جوامع ساده‌تر و تاریخ نیز به کار می‌رود.

پول چگونه مثال ادراک اعتباری است؟

اسکناس در جهان طبیعی فقط کاغذ است. آنچه آن را پول می‌کند اعتباری است که انسان‌ها در روابط بین‌الاذهانی بر آن نهاده‌اند.نیاز طبیعی انسان به غذا می‌تواند در یک ساخت تاریخی با نیاز به داشتن پول میانجی شود: «برای تهیه غذا باید پول داشته باشم.» این باید نه مستقیماً از طبیعت، بلکه از تاریخ طولانی سازمان اجتماعی و اقتصادی حاصل شده است.

برای فهم ریشه پول نیز باید همین مسیر تاریخی را به عقب بازگشت و شکل‌های ساده‌تر مبادله و رفع نیاز را مطالعه کرد.

رساله ولایت چه نسبتی با نظریه اعتباریات دارد؟

رساله ولایت را می‌توان یکی از نتایج این دستگاه دانست. نقطه آغاز آن نیز انسان و نیازهای اوست. ولایت در چنین دستگاهی امری اعتباری است.این نکته مهم است، زیرا مسئله را از دوگانه «امر حقیقی یا امر شرعی» بیرون می‌آورد و نشان می‌دهد ساختی انسانی می‌تواند از نیاز برآید و در جهان اجتماعی اعتبار شود.

آیا نظریه اعتباریات با رئالیسم اولیه طباطبایی ناسازگار می‌شود؟

دست‌کم تنشی جدی ایجاد می‌کند. بخش‌های نخست کتاب بیشتر بر اصل واقعیت و رئالیسم تأکید دارند، اما نظریه اعتباریات انسانی را وارد صحنه می‌کند که جهان، زبان، معنا و ساخت‌های اجتماعی را می‌سازد.چنین پرشی نمی‌تواند یکباره تمام سنت قبلی را کنار بگذارد، اما مقاله بخش بزرگی از راه را پیموده است. ادامه منطقی آن می‌توانست مفهوم جهان انسانی را بسیار جدی‌تر کند و به بازسازی بخش بزرگی از دستگاه پیشین بینجامد.

آیا «جهان کوچک» می‌تواند به جهان اصلی انسان تبدیل شود؟

اگر مسیر نظریه تا انتها دنبال شود، چنین ظرفیتی وجود دارد. انسان در عمل نخست در جهان انسانی متولد می‌شود، نه در جهان فیزیکی انتزاع‌شده از زبان و فرهنگ. زبان، تغذیه، اجتماع، ارزش، پول و سیاست پیشاپیش او را احاطه کرده‌اند.

از این حیث، آنچه «جهان کوچک» نامیده شده می‌تواند برای تجربه انسانی از جهان طبیعی پررنگ‌تر باشد. ادامه این فکر می‌توانست پای انسان را بسیار بیشتر به فلسفه‌ای باز کند که تا آن زمان عمدتاً درگیر دستگاه ارسطویی و جهان طبیعی بود.

نسبت این نظریه با فلسفه تحلیلی و منطق چیست؟

منطق صوری و قواعد ریاضی در مرتبه‌ای پیش از مسئله‌ای قرار می‌گیرند که نظریه اعتباریات طرح می‌کند. موضوع نظریه صرفاً تعیین صدق صوری یا نسبت مفاهیم در گزاره نیست؛ مسئله ساخت جهانی از معناها، ارزش‌ها، بایدها و روابط انسانی است.

خود طباطبایی تصریح می‌کند که برهان منطقی در قلمرو اعتباریات جاری نیست. بنابراین کوشش برای بازگرداندن همه مسئله به تحلیل منطقی، بخش اصلی نوآوری مقاله را از دست می‌دهد.

نتیجه‌گیری

مقاله «ادراکات اعتباری» را نباید فقط حاشیه‌ای بر نظریه معرفت، بحثی درباره زبان یا مسئله‌ای در علم اصول دانست. طباطبایی پس از صورت‌بندی سخت‌گیرانه‌ای از رئالیسم و ادراک حقیقی، با مجموعه‌ای از گزاره‌ها و مفاهیم مواجه می‌شود که مطابقت مستقیم خارجی ندارند اما نه بی‌معنا هستند و نه بی‌اثر. همین مسئله او را به کشف قلمروی می‌رساند که در آن انسان از طریق نیازهای طبیعی، احساسات، قوای فعاله و «باید»ها، جهان انسانی خود را می‌سازد.

ادراک اعتباری میان طبیعت و فعل واسطه است. زبان، مالکیت، اقتصاد، سیاست، اخلاق، حقوق و اجتماع در این جهان شکل می‌گیرند. از این رو نظریه اعتباریات امکان بازسازی مبادی حکمت عملی و جایابی بسیاری از علوم جدید را در فلسفه فراهم می‌کند.

اهمیت دیگر مقاله در روش آن است. طباطبایی در قلمرو اعتباریات از برهان صرف فاصله می‌گیرد و به تجربه، تاریخ، مطالعه اجتماعات و سیر تکوین کودک راه می‌دهد. همین تحول، نوع دیگری از عقلانیت را وارد فلسفه می‌کند.

در نهایت، ظرفیت مقاله از حدود دستگاه اولیه خود طباطبایی نیز فراتر می‌رود. مفهوم «جهان کوچک» پای انسان، معنا، فرهنگ و ساخت جهان انسانی را به فلسفه باز می‌کند. اگر این مسیر تا پایان پیموده می‌شد، می‌توانست نسبت رئالیسم و ایدئالیسم، طبیعت و فرهنگ، حقیقت و اعتبار، و حتی جایگاه خود انسان در فلسفه اسلامی را به شکلی بنیادی بازآرایی کند.

۲۱۶۲۱۶

کد مطلب 2305176

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 1 =

آخرین اخبار