پرونده شناخت معماری تاریخی گیلان: "عمارت ابریشمی"

تاریخچه بنا

عمارت ابریشمی یکی از ارزشمندترین ابنیه مسکونی متعلق به عصر قاجار است. این بنا، اثر بجا مانده از خانواده حاج میر اسماعیل حاکمی متنفذی از اهالی پیربازار رشت است. وی در زمان ناصر الدین شاه قاجار، سمت کلانتر شهر رشت را داشته و به همین جهت به حاج حاکم معروف شده بود. بانی این خانه، به قولی حاج قاسم پسر کهتر حاج حاکم بوده است؛ که معروف به حاج میر قاسم پیربازاری بوده. این خانه در سال 1318 خورشیدی توسط حاج میرزا احمد ابریشمی از ورثه میر قاسم خریداری گردید و با وجود تغییراتی که طی چندین سال در این بنا رخ داده است، جزئی از آثار هنری و تاریخیِ کم نظیر گیلان به شمار می آید. این بنا در 1379/12/25 با شماره 3365 در فهرست آثار ملی کشور ثبت رسید.

مشخصات بنا

محوطه و زیر بنای کلی این عمارت، حدود2000 متر مربع و مساحت زیر بنای خانه 650 مترمربع می باشد.
جهت استقرار بنا شمالی-جنوبی و دارای دو حیاط با طاق نماهای متنوع است. حیاط اصلی خانه دارای باغچه بندی و حوضی بزرگ است. در حیاط کوچک، منزل خدمه قرار گرفته است که دسترسی جداگانه ای به طبقه فوقانی بنا دارد.
پلان، تابع الگوهای معماری دوره قاجار است. ساخت بنا بر روی کرسی(برای جلوگیری از نفوذ رطوبت) وجود پنجره های متعدد در رو به روی هم، کشیدگی شرقی- غربی پلان و وجود ایوان و تالار در هر دو طبقه، بهره گیری بهتر از جریانات هوا را ممکن می سازد؛ علاوه بر این، ایوان و تالار که مرز درون و برون هستند تأثیر لایه های داخلی را از شرایط محیطی تعدیل و کنترل می کنند. برای تهویه بهتر فضاهای زیر خانه و کم کردن رطوبت انتقالی از کف، گربه رو هایی در صفه ایجاد شده است. پلان و نماها کاملاً قرینه سازی شده اند. دو ورودی قرینه هر کدام به حال مرکزی جداگانه ای باز می شوند و به مجموعه ای از فضا ها سرویس می دهند، این دو مجموعه فضاهای قرینه از طریق هال مرکزی که درست در وسط پلان قرار دارد، به هم مرتبط می شوند.

اتاق های تو در تو و ارتباط بدون واسطه فضاها با هم از ویژگی های کالبدی خانه های این دوره است. این بنا دو اشکوبه و دارای پلانی مستطیل شکل، با 8 اتاق در هر طبقه است. دیوارهای خارجی آجری با ضخامت 70 الی 80 سانتی متر و دیوار های داخلی نیز از آجر با اندود گچ و در برخی نقاط با آینه کاری می باشد. سقف بنا چهار شیبه با پوشش نهایی سفال و تیرهای پوششی از چوب چهار تراش نراد روسی است. اتاق های همکف ساده بدون تزئینات و با تعداد زیاد طاقچه است. در طبقه فوقانی، دو تالار کم نظیر آیینه خانه و چینی خانه قرار گرفته اند. تنوع مصالح مثل آینه، چوب، آجر قرمز و گچ کاری، کیفیت بصری بالایی به بنا داده است. مسیرهای ارتباطی و سرویس دهی به اتاق ها توسط خدمه، از طریق راهرو های سه طرف بنا میسر می شود که غلامگردش یا مردگرد نام دارد.

تزئینات

دیوار های محصور کننده حیاط خانه انواع قوس های شاخ بزی، قوس دسته سبدی، قوس افتاده، قوس سه کمانه، را داراست. علاوه بر آن می توان از تزئینات به کار رفته در اشکوب فوقانی یاد کرد. اتاق آینه که در مرکز پلان طبقه بالا قرار دارد دارای گچ بری های زیبا با اجرای هنرمندانه قطعات آینه در بدنه ستون ها، دیوارها و سقف است که از هماهنگی خیره کننده ای برخوردارند. دو ستون گچی، با شیرسرهای تزئینی از دیگر وجوه جالب توجه این اتاق می باشد. چینی خانه نیز دارای دیوارهایی با بشقاب های گل و مرغ منقوش چینی است. در دیوار و پیش بخاری های، چینی خانه گچ بری های با دوایرحجمی ایجاد گردیده و داخل این دوایر را با کاسه های گل و مرغ منقوش آراسته اند. در مجموع 152 بشقاب در این تالار موجود است که شامل: 79 کاسه در بدنه و طاقچه ها، 52 کاسه و قدح در گیلویی رف مانند این تالار و 21 بشقاب نیز در سقف جاسازی گردیده اند. دیوار حیاط با آجر قرمز و بند کشی سفید اجرا شده است که جلوه خاصی به حیاط داده است.

آسیب شناسی بنا

از بزرگترين آسیب های وارده به بناهاي تاريخي و به خصوص بناي خانه ابریشمی، مي توان دخالت ها و تعميرات غير اصولي و غير کارشناسي در طول ايام را نام برد. اکنون آن دخالت ها خود يکي از آسيب هاي موجود بر پيکر بنا و عاملي براي ديگر آسيب ها به حساب مي آيد.
در بنای خانه ابریشمی استفاده از مصالح ناهمگون و عدم شناخت نسبت به بنا، سبب گشته چهره اصلي بنا دست خوش تغييرات شده و عاملي مستعد در برابر آسيب هاي وارده گردد. تخريب بخشي از بنا، ساخت و ساز در عرصه، افزونه های (الحاقات) غير اصولي، تغييرات بدنه بیرونی بنا (نماها)، تغيير فرم سقف، استفاده از تأسيسات غير همخوان به ویژه تغيير ناهمگون کاربري، از جمله آسيب هايي است که عامل انساني به طور مستقيم در ايجاد آن ها نقش داشته است؛ که خود موجب مخدوش شدن شکل و تغيير در منظر و سيماي اصلي بنا شده است. از ديگر آسيب هاي موجود در بنا، رطوبت و عدم تهويه می باشد که سبب آسيب پذير شدن کليه عناصر معماري گرديده است، این عامل مخل را مي توان به دو صورت نزولي و صعودي در بخش هايي از بنا مشاهده کرد.
با توجه به ارزش تاریخی و سبکی این بنا و مجموعه هایی از این دست، نیاز به بازنگری شیوه های نگهداری، بهسازی و مرمت این آثار توسط ارگان های متولی، با تعهد به مفاد کنوانسیون های بین المللی که ایران نیز عضو آن ها می باشد به شدت احساس می گردد.

تهیه و تنظیم: دکتر مینو خاکپور عضو هیات علمی دانشگاه

با تشکر از سرکار خانم یاسمن کهنسال کارشناس معماری