بررسی روابط ایران و همسایگان

مینا علی اسلام:ایران کشوری پهناور و واقع در منطقه‌ای استراتژیک است و به لحاظ ژئوپلتیکی نیز دارای برجستگی‌های قابل توجهی است. کشورمان از شرق با افغانستان و پاکستان و از غرب با ترکیه و عراق هم مرز است. کشورمان در شمال با ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان مرز زمینی مشترک دارد اما در همین حوزه روسیه نیز یکی از کشورهای مهم در همسایگی شمالی ایران است که مرز مشترکی میان ما و همسایگانمان موجود نیست. در جنوب نیز با کشورهای عربستان و کویت مرز آبی مشترک دارد اما امارات عربی متحده، قطر و عمان و بحرین نیز در حوزه خلیج فارس از همسایگان ایران هستند که مرز مشترکی با ایران ندارند.

کشورهای شرقی و ایران

پاکستان در جنوب شرقی ایران مرزهای مشترکی با کشورمان دارد؛ این کشور یکی از کشورهای مبتلا به فعالیت‌های طالبان در منطقه است. از سیاست‌های آمریکا در منطقه تبعیت دارد و دچار نوسانات امنیتی قابل توجهی در داخل است.

روابط ایران و پاکستان با فراز و نشیب همراه بوده اما تهران همواره بر اهمیت تقویت روابط با اسلام آباد تأکید دارد. این دو کشور در موضوع ثبات و امنیت در افغانستان و فعالیت گروه‌های افراطی در مرزهای شرقی ایران دارای نقاط اشتراک با یکدیگر هستند و این موارد همکاری تنگاتنگ دو کشور را می‌طلبد. اما در مسئله افغانستان تأکید تهران بر نقش کشورهای منطقه و تأکید اسلام آباد بر همکاری با جامعه بین‌المللی تاحدودی دیدگاه دو کشور را از یکدیگر متمایز می‌سازد گرچه به تدریج ایران نیز برای نقش همکاری با جامعه بین‌المللی در مورد افغانستان جایگاه ویژه‌ای قائل می‌شود. از سوی دیگر این دو کشور هم مرز در مورد فعالیتهای گروه‌های قاچاقچی و شرور حاضر در مناطق مرزی دو کشور نیز به‌ویژه در موضوع دستگیری ریگی با اختلاف دیدگاه روبه‌رو هستند چراکه از نظر تهران برخی منابع در دستگاه‌های اطلاعاتی پاکستان حامی این گروه‌ها هستند.

اما ایران و افغانستان در حوزه‌های اشتراک دست برتر را دارند تا نقاط اختلاف؛ برای این دو کشور همکاری در موضوعات مبارزه با مواد مخدر، مهاجران افغان، بازسازی افغانستان، ایجاد ثبات در مرزهای مشترک و امنیت در داخل افغانستان ضروری است. اما در مورد آب هیرمند، نوع برخورد با مهاجران افغانستان در ایران و نوع دیدگاه دو کشور نسبت به ادامه حضور نیروهای خارجی بعضاً اختلاف دیدگاه دارند. به تازگی محمود احمدی‌نژاد و حامدکرزی در مورد اجلاس سران ایران، افغانستان و پاکستان که قرار است در اسلام آباد برگزار شود، بحث و تبادل نظر کردند.

رؤسای جمهور دو کشور در جریان این صحبت تلفنی توافق کردند که وزرای خارجه سه کشور به زودی تشکیل جلسه داده و ترتیبات لازم را برای برگزاری این اجلاس نهایی سازند.

رؤسای جمهور سه کشور، اولین نشست سه جانبه خود را اوایل سال در تهران برگزار کرده بودند. در اجلاس تهران، همکاری سه کشور همسایه اقدامی برای تحقق ظرفیت‌های واقعی منطقه همگام با خواست مردم برای گشودن فصلی نوین در استقرار صلح، رفاه عمومی و شکوفایی اقتصادی دانسته شد.

ایران و همسایگان غربی

ایران در مرزهای غربی با عراق و ترکیه همسایه است؛ ترکیه کشوری است که اکنون می‌توان به قطع گفت روابطی در سطح عالی با ایران دارد. این کشور در مسئله هسته‌ای ایران به کشوری مدافع تبدیل شد و در اغلب موارد دیدگاه نزدیکی با ایران دارد. دو کشور در مرزهای مشترک اختلافی ندارند اما مبارزه با فعالیت‌های گروه پژاک از جمله دغدغه‌های مشترک هر دوی آنهاست. از منظر سطح روابط اقتصادی نیز دو کشور در سطح مطلوبی به سر می‌برند که تلاش برای ارتقای به سطح عالی را نیز در برنامه خود دارند.

اما ایران و عراق در بحث‌های امنیتی، حضور نیروهای خارجی و تعیین حدود مناطق مرزی اختلاف نظر دارند و هنوز دو کشور در مرحله آتش بس قرار داشته و معاهده صلح امضا نکرده‌اند. علاوه بر اینکه هنوز وضعیت غرامت‌های ایران از عراق پرونده‌ای مفتوح است. ایران و عراق در زمره معدود کشورهای همسایه‌ای هستند که در عین حال روابط تنیده شده‌ای در بعد اقتصادی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی دارند.

همسایگان شمالی ایران

ایران و روسیه دو همسایه مهم در منطقه هستند و در موارد مختلفی اعم از اقتصادی، امنیتی، نظامی و حتی هسته‌ای و سیاسی اشتراک منافع دارند اما همین موارد به حوزه اختلافات دو کشور نیز وارد شده است. حوزه خزر و منابع موجود در این حوزه نیز به یکی از موارد اشتراک و البته اختلاف ایران و کشورهای حوزه خزر تبدیل شده است. روسیه در سال ۱۳۸۸ با گذشت چندین سال از قرارداد فروش موشک‌های اس - ۳۰۰ آن را تحویل ایران نداد و طرح نیروگاه اتمی بوشهر را نیز به اتمام نرساند. از آن گذشته با تحریم‌های اقتصادی غرب علیه ایران نیز مثل گذشته صریحتا مخالفتی نکرد. در سالجاری نیز تیرگی در روابط دو کشور با اظهارات محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور کشورمان و واکنش‌های مقامات روس و در نهایت رأی موافق این کشور به قطع نامه چهارم وارد فاز جدید شد.

حوزه اشتراک ایران و ترکمنستان در بخش انرژی و صادرات و واردات گاز است اما ایران و آذربایجان در حوزه مناطق مرزی، ارتباط با قدرت‌های فرا‌منطقه‌ای و نوع تقسیم دریای خزر از اختلاف برخوردارند. بی‌تردید منافع حفظ امنیت منطقه در حوزه اشتراکات این دو کشور قرار دارد. ترکمنستان بزرگترین شریک تجاری ایران در منطقه‌ آسیای مرکزی است و به عنوان کشور کلیدی برای ترانزیت محصولات ایران به سایر کشورهای آسیای میانه نقش بزرگی در سیاست خارجی ایران داشته است. ارتباط ایران و ارمنستان نیز مانند دیگر کشورهای حوزه خزر بیشتر اقتصادی است اما حمایت بیشتر ایران از ارمنستان، تهران را از باکو دور می‌کند و در مقابل تقویت روابط ایران و ارمنستان، روابط ایران و آذربایجان همواره رو به ضعف گذاشته است. به این ترتیب روابط ایران و ارمنستان به یکی از نقاط اختلاف ایران و آذربایجان تبدیل شده است.

جالب توجه است که وزیر امور خارجه آمریکا از اول تا 5 ماه ژوئیه (10 تا 14 تیر) به اوکراین، لهستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان سفر می‌کند.

قرا است هیلاری کلینتون در کی یف، پایتخت اوکراین دردومین نشست کمیسیون همکاری استراتژیک با حضور رئیس‌جمهور و وزیر خارجه این کشور شرکت کند. او هم‌چنین در جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان با مقامات بلندپایه این کشورها دیدار می‌کند. بررسی روابط دو جانبه، مسائل و تحولات منطقه‌ای و استراتژی آمریکا در قبال این کشورها از موضوعاتی است که در سفر وزیر امور خارجه آمریکا به این کشره مورد گفت و گو قرار می‌گیرد. ارتباط این کشورها با قدرت‌های فرا‌منطقه‌ای به ویژه آمریکا از نقاط اختلاف آنها با ایران و از عمده مسائل مورد توجه تهران در بحث امنیت منطقه است چراکه تهران بر همگرایی منطقه‌ای به عنوان عامل استقرار و حفظ امنیت در منطقه تأکید دارد اما برخی از این کشورها مانند آذربایجان منافع خود را در حمایت از غرب و آمریکا می‌بینند و تعاملات جدی را رژیم اشغالگر قدس دارند.

ایران و کشورهای خلیج فارس

نقاط افتراق ایران و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس قابل مقایسه با نقاط اشتراک آنها با ایران نیست. کشورهای حوزه خلیج فارس در مسئله امنیت منطقه و دین اسلام و بهره‌گیری از منابع انرژی با ایران مشترکند اما نقاط اختلاف بیش از اینهاست. ایران و عربستان دو کشور مهم و قدرتمند خلیج فارس و خاورمیانه به حساب می‌آیند و همواره در بعد سیاسی دو رقیب اساسی برای یکدیگرند اما هر دو با اتکا به دین اسلام ذیل اعزام سالانه زائران به مکه و مدینه ارتباط چشمگیری دارند. ایران و عربستان در بعد مذهبی اختلاف قابل توجهی داشته و در بعد اقتصادی زائرین ایرانی برای عربستان همواره سودآور بوده‌اند.

با این وجود ایران و اعراب در بعد مذهبی، جزایر سه گانه، ارتباط با قدرت‌های فرا‌منطقه ای، محدوده نفوذ و قدرت منطقه‌ای ایران، فعالیت‌های هسته‌ای ایران و ارتباط تهران و غرب اختلاف دیدگاه دارند.

*کل طول مرزهای آبی جنوبی: 2043

*کل طول مرزهای آبی شمالی : 657