مبلغ - بررسی تاریخ ایران نشان میدهد که بسیاری از پیمانهای صلح، نه نقطهی پایانی بر منازعات، بلکه تنها وقفهای برای نفسگیری و آمادهسازی برای جنگی تازه بودهاند. در ادامه به دو نمونهی بارز از این پیمانهای ناپایدار میپردازیم.
۱. پیمان آماسیه (۱۵۵۵ میلادی)؛ صلحی ۲۳ ساله میان صفویان و عثمانی
زمینه و محتوای پیمان
پیمان آماسیه که در ۲۹ مه ۱۵۵۵ میان شاه طهماسب یکم صفوی و سلطان سلیمان قانونی عثمانی امضا شد، به بیش از دو دهه جنگ متناوب پایان داد. این نخستین معاهدهی رسمی برای تعیین مرزهای دو امپراتوری بود. هرچند بخشهایی از میانرودان، ارمنستان و گرجستان به عثمانی رسید، اما حاکمیت ایران بر آذربایجان تثبیت شد.
نقض پیمان و علل آن
این صلح تنها ۲۳ سال دوام آورد و در سال ۱۵۷۸ میلادی (۹۸۶ قمری)، یعنی دو سال پس از مرگ شاه طهماسب، عثمانیها پیمان را یکطرفه نقض کرده و به ایران حمله کردند. دلایل اصلی این بدعهدی عبارت بودند از:
· تغییر در موازنهی قدرت: مرگ شاه طهماسب، فرصتی طلایی برای عثمانیها ایجاد کرد تا با بهرهبرداری از دوران ضعف و هرجمرج جانشینی در ایران، به اهداف توسعهطلبانهی خود جامهی عمل بپوشانند.
· شورش در مناطق مرزی: وقوع شورشهایی در مناطق مرزی ایران، بهانه و دستاویزی برای عثمانیها فراهم آورد تا با نقض پیمان، وارد عمل شوند.
· رقابت دیرینه و اهداف توسعهطلبانه: رقابت ریشهدار بر سر تصاحب عراق و قفقاز، پیمان آماسیه را به یک آتشبس موقت تبدیل کرده بود که به محض تغییر شرایط، شعلهور میشد.
۲. عهدنامهی گلستان (۱۸۱۳ میلادی)؛ سرآغاز جنگ دوم ایران و روس
زمینه و محتوای پیمان
عهدنامهی گلستان در ۲۴ اکتبر ۱۸۱۳، پس از شکست ایران در جنگ اول با روسیه، به امضا رسید. ایران بر اساس آن، بخش وسیعی از قلمروی خود در قفقاز شامل گرجستان، داغستان، قرهباغ، گنجه، شیروان، باکو و... را به روسیه واگذار کرد.
نقض پیمان و علل آن
این عهدنامه نه تنها به صلح منجر نشد، بلکه خود زمینهساز جنگ دوم و عهدنامهی تحقیرآمیزتر ترکمنچای (۱۸۲۸) گردید. دلایل اصلی ناپایداری این صلح عبارت بود از:
· ابهام در مرزها و تجاوزات روسیه: مفاد عهدنامه از نظر تعیین خطوط مرزی مبهم بود و روسها با سوءاستفاده از این ابهام، به تجاوزات خود در مناطق مورد مناقشه ادامه دادند.
· نارضایتی عمیق ایران: عهدنامهی گلستان برای ایران، پیمانی تحقیرآمیز و ناعادلانه بود. از همین رو، دولت ایران به دنبال فرصتی برای بازپسگیری سرزمینهای از دست رفته بود و این امر، صلح را شکننده میکرد.
· فشار انگلیس برای صلح: در جریان جنگ اول، انگلیسیها که نگران نزدیکی ایران به فرانسهی ناپلئون بودند، ایران را تحت فشار گذاشتند تا با روسیه صلح کند. اما این صلح تحمیلی، ریشههای عمیقی نداشت و با تغییر شرایط بینالمللی (شکست ناپلئون)، روسها دیگر نیازی به حفظ ظاهر صلح ندیدند.
· آمادهسازی برای جنگ مجدد: پس از عهدنامهی گلستان، هر دو طرف به تقویت توان نظامی خود پرداختند تا در نبردی دیگر، تکلیف نهایی را مشخص کنند. این رقابت تسلیحاتی، نشان از عدم باور به صلح پایدار داشت.
تحلیل علل ناکامی پیمانهای صلح در تاریخ ایران
بررسی این دو نمونه و نمونههای مشابه، چند علت اصلی را برای ناپایداری صلحها در تاریخ ایران آشکار میکند:
۱. توازن قدرت شکننده: بسیاری از پیمانها زمانی بسته میشدند که یکی از طرفین در موضع ضعف بود. به محض تغییر این توازن، طرف قویتر پیمان را نقض میکرد.
۲. نقش مداخلهگرایانهی قدرتهای سوم: کشورهای اروپایی مانند انگلیس و روسیه، اغلب با اهداف استعماری خود، پیمانهایی را تحمیل یا تشویق میکردند که به جای تأمین صلح، زمینهساز منازعات بعدی میشد.
۳. اختلافات حلنشدهی بنیادین: پیمانهایی که ریشههای اصلی مناقشه (مانند حاکمیت بر سرزمینهای حیاتی) را حل نمیکردند، محکوم به شکست بودند. صلح آماسیه و گلستان، هر دو از این قاعده مستثنی نبودند.
تاریخ ایران نشان میدهد که پیمانهای صلح، وقتی بر پایهی زور و تحمیل و بدون حل ریشههای اختلاف بسته میشوند، نه تنها صلحی پایدار به ارمغان نمیآورند، بلکه خود به عاملی برای تشدید منازعات در آینده تبدیل میشوند.
منابع
· ویکیپدیا، «پیمان آماسیه»
· ویکیپدیا، «عهدنامه گلستان»
· روزنامهی دنیای اقتصاد، «جنگ و صلح ناپایدار»
· ویکیپدیا، «عهدنامه ترکمانچای»
· روزنامهی دنیای اقتصاد، «صلح دولت عثمانی با نادرشاه»
نظر شما