مبلغ – سرویس رسانه: تلفنهای هوشمند امروز تنها ابزاری برای تماس صوتی یا تصویری نیستند، بلکه هر کدام از آنها به تنهایی یک رسانه قدرتمند در دستان ما هستند که قدرت تخریب یا سازندگیشان از بمبهای اتمی هم فراتر رفته است. در گذشته اگر کسی میخواست شایعهای را پخش کند، باید ساعتها در کوچه و بازار میگشت تا حرفش به گوش چند نفر برسد، اما امروز با لمس یک گزینه به نام فوروارد، یک پیام در کمتر از چند دقیقه به هزاران نفر میرسد. این سرعت خیرهکننده، مسئولیتی بزرگ به نام حقالناس دیجیتال را ایجاد کرده است؛ مفهومی که شاید در رسالههای عملیه قدیمی با این نام وجود نداشته باشد، اما ریشههای آن به عمق آیات قرآن و روایات اهلبیت (ع) برمیگردد. ما در دورانی زندگی میکنیم که گناهانمان هم دیجیتالی شدهاند و گاهی بدون اینکه متوجه باشیم، بار سنگین تهمت و غیبت هزاران نفر را با خود حمل میکنیم.
بیایید با یک مثال عینی که شاید برای خیلی از ما در گروههای خانوادگی واتساپ یا ایتا پیش آمده باشد شروع کنیم. تصور کنید در گروه فامیلی، پیامی منتشر میشود که فلان فروشنده در محله قدیمیتان کلاهبردار است یا فلان شخصیت مذهبی و سیاسی که سالها به سلامت نفس شناخته میشد، درگیر یک فساد مالی شده است. متن پیام هم معمولاً با عباراتی مثل «جهت اطلاعرسانی» یا «برای ثواب منتشر کنید» شروع میشود. شما هم با این نیت که به دوستان و آشنایان خود نفعی برسانید، بدون ذرهای تحقیق، آن را برای تمام گروهها و مخاطبان خود میفرستید. چند ساعت بعد مشخص میشود که آن خبر از اساس دروغ بوده یا توسط یک اکانت معاند برای تخریب ساخته شده است. حالا سؤال اینجاست که آیا میتوانید آن پیام را از ذهن تکتک افرادی که آن را خواندهاند پاک کنید؟ آبرویی که از آن فرد ریخته شده، چگونه بازمیگردد؟ امام صادق (ع) میفرماید: «الْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَةً مِنَ الْکَعْبَةِ»؛ (حرمت مؤمن از حرمت کعبه بالاتر است). وقتی ما با یک فوروارد بیجا آبروی کسی را میبریم، در واقع در حال تخریب کعبهای هستیم که خداوند آن را محترم شمرده است.
اینجاست که مفهوم آبروی مؤمن به عنوان یکی از سختترین مصادیق حقالناس جلوه میکند. در روایات داریم که در روز قیامت، فردی را میآورند که در کارنامهاش گناهان بزرگی ثبت شده است، در حالی که او روحش هم از آنها خبر ندارد. وقتی سؤال میکند اینها چیست؟ به او میگویند اینها آثار پیامها و سخنانی است که تو منتشر کردی و دیگران با استناد به تو، راه غلط رفتند یا به کسی تهمت زدند. در فضای مجازی، ما با پدیدهای به نام ویروسی شدن محتوا روبهرو هستیم. یک دروغ، سریعتر از حقیقت حرکت میکند. نویسنده کتاب مشهوری به نام «حقیقت» در این باره میگوید که مغز انسان تمایل دارد خبرهای جنجالی و منفی را سریعتر باور کند و منتشر نماید. این یک تله تکاملی است که امروز در فضای دیجیتال به ابزاری برای گناه تبدیل شده است. ما به عنوان یک شیعه که مدعی پیروی از مکتب نهجالبلاغه هستیم، باید یاد بگیریم که طبق فرموده امام علی (ع)، میان حق و باطل چهار انگشت فاصله است؛ یعنی آنچه میبینی با آنچه میشنوی تفاوت دارد. در فضای مجازی، حتی آنچه میبینیم هم لزوماً حقیقت نیست، چرا که دوران هوش مصنوعی و ویدیوهای جعل عمیق یا همان دیپفیک فرا رسیده است.
یکی از مصداقهای دردناک حقالناس دیجیتال، در زمان شیوع بیماریها یا بحرانهای اجتماعی خود را نشان میدهد. به یاد بیاورید در دوران کرونا، چقدر پیامهای بیاساس درباره داروهای عجیب و غریب یا شایعاتی درباره مرگومیرهای دروغین منتشر میشد. هر کسی که آن پیامها را بدون تحقیق فوروارد کرد و باعث شد کسی از درمان اصلی باز بماند یا دچار اضطراب شدید شود، در واقع مدیون آن آدمهاست. یا در مسائل مربوط به خانواده، وقتی شایعه طلاق یک چهره مشهور یا رسوایی اخلاقی یک فرد عادی را پخش میکنیم، در واقع تیشه به ریشه آرامش یک خانواده میزنیم. آبرو چیزی نیست که با یک پیام عذرخواهی یا پاک کردن پست برگردد. قدیمیها مثال زیبایی داشتند؛ آنها میگفتند ریختن آبرو مثل پاره کردن یک بالش پر در بالای یک برج بلند در یک روز طوفانی است. شما شاید بتوانید بعداً پشیمان شوید و بخواهید پرها را جمع کنید، اما باد آنها را به جاهایی برده که هرگز دستتان به آنها نمیرسد.
قرآن کریم در سوره حجرات، دستورالعمل صریحی برای این موقعیتها دارد. خداوند میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»؛ (ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر شخص فاسقی خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق کنید تا مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس از کرده خود پشیمان شوید). نکته جالب این آیه این است که حتی اگر فرستنده خبر را نمیشناسیم یا به او اعتماد نداریم، شرط اول ایمان، تحقیق و تبیین است. امروز رسانههای بیگانه و اتاق فکرهایی که علیه باورهای دینی و انسجام اجتماعی ما فعالیت میکنند، دقیقاً از همین خصلت فوروارد سریع ما استفاده میکنند. آنها خبری را میسازند که بخشی از آن راست و بخش بزرگتری از آن دروغ است تا ذهن ما را درگیر کنند. ما با انتشار این اخبار، ناخواسته به پیادهنظام دشمن تبدیل میشویم و تیشه به ریشه باورهای خودمان میزنیم.
بسیاری از ما تصور میکنیم که اگر پیامی را با عنوان «شنیدهها حاکی است» یا «در فضای مجازی دست به دست میشود» منتشر کنیم، مسئولیتی نداریم. اما واقعیت این است که بازنشر دروغ، دست کمی از تولید دروغ ندارد. در فقه ما، یاری کردن بر گناه خود یک گناه بزرگ است. وقتی شما به انتشار یک شایعه کمک میکنید، در واقع در حال یاری رساندن به شایعهساز هستید. این موضوع در مورد آبروی مسئولان، روحانیون و حتی همسایه و فامیل فرقی نمیکند. گاهی یک عکس تقطیع شده از یک مجلس، یا یک جمله که سر و ته آن زده شده، دستمایه تخریب یک انسان میشود. ما باید از خودمان بپرسیم که اگر روز قیامت آن فرد جلوی ما را بگیرد و بگوید چرا با آبروی من بازی کردی، چه پاسخی داریم؟ آیا میگوییم تقصیر فلان کانال تلگرامی بود؟ آنجا دیگر دکمه دیلیت و لفت دادن وجود ندارد.
برای درمان این معضل، باید سواد رسانهای را با تقوای الهی گره بزنیم. قبل از فوروارد کردن هر پیامی، سه سؤال از خودمان بپرسیم: اول اینکه آیا از منبع و صحت این خبر صد درصد مطمئن هستم؟ دوم اینکه آیا انتشار این خبر نفعی برای جامعه یا فرد دارد یا صرفاً برای کنجکاوی و هیجان است؟ و سوم اینکه اگر این خبر درباره خود من یا عزیزان من بود، دوست داشتم پخش شود؟ اگر پاسخ به هر کدام از اینها منفی بود، باید انگشت خود را از روی دکمه ارسال برداریم. ما باید یاد بگیریم که سکوت در فضای مجازی، گاهی بزرگترین جهاد است. نباید اجازه دهیم عطش دیده شدن یا نفر اول بودن در رساندن یک خبر، ما را به ورطه سقوط اخلاقی بکشاند.
مثال دیگری که این روزها زیاد دیده میشود، افشاگریهای بیپایه و اساس است. افرادی تحت عنوان عدالتخواهی یا شفافیت، بدون داشتن مدارک قضایی، آبروی افراد را در فضای مجازی میبرند. حال آنکه حتی اگر کسی جرمی هم مرتکب شده باشد، ما حق نداریم فراتر از قانون و شرع، آبروی او و خانوادهاش را هتک کنیم. امام علی (ع) در نامه به مالک اشتر میفرماید که پوشاندن عیوب مردم باید از اولویتهای حاکم باشد. وقتی امیرالمؤمنین چنین نگاهی به خطای مردم دارد، ما چگونه به خودمان اجازه میدهیم که قاضی و مجری حکم در اینستاگرام و تلگرام باشیم؟ فضای مجازی نباید به دادگاه صحرایی تبدیل شود که در آن هر کسی را که دوست نداشتیم، ترور شخصیت کنیم.
در پایان باید به این نکته توجه داشت که حقالناس دیجیتال، تنها شامل تهمت و شایعه نیست، بلکه شامل دزدیدن وقت مردم با پیامهای بیهوده، ایجاد هراس در دل جامعه و حتی انتشار تصاویر خصوصی افراد بدون رضایت آنها نیز میشود. ما در برابر هر کیلوبایت دیتایی که مصرف میکنیم و به اشتراک میگذاریم، مسئول هستیم. بیایید عهد ببندیم که گوشیهای موبایل ما، ابزاری برای نشر خیر، امید و حقیقت باشد، نه وسیلهای برای لرزاندن دلها و ریختن آبروها. آبروی انسانها سرمایه الهی است و ما حق نداریم با بیاحتیاطی، این سرمایه را به آتش بکشیم. مؤمن زیرک است و هرگز اجازه نمیدهد که ابزار دست طراحان شایعه قرار بگیرد. بیایید قبل از اینکه پیامی را بفرستیم، لحظهای درنگ کنیم و به این فکر کنیم که این پیام، در پرونده اعمال ما چه نقشی خواهد داشت؛ مدال افتخار یا بار سنگین گناه؟
نظر شما