نخبگان سیاست زرگری پیشه نکنند به میدان بیایند

 گروه اندیشه: پیام افشار دوست در یادداشتی در کانال خود، با نقد رویکرد سرزنشگر نخبگان نسبت به دولت، بر ضرورت گذار از ملامت صرف به سمت ظرفیت‌سازی تأکید می‌کند. نویسنده معتقد است در شرایط خطیر کنونی، نخبگان باید به‌جای پیش‌بینی شکست‌ها و تضعیف مشروعیت، بر مبنای «منطق قدرت» به خلق راهکارهای هم‌افزا و توانمندسازی توأمان جامعه و حکومت بپردازند. این یادداشت را می خوانید:

****

یاسر عرب مستندساز و فعال فرهنگی-رسانه‌ای، یادداشتی منتشر کرده با این ترجیع‌بند که «حاکمان یادشان باشد...» و بیست مورد از وعده‌ها و شعارهای امروز حاکمان را لیست کرده که مبادا در آینده «طبق سنوات قبل» یادشان برود. او نوشته، اگرچه خودش هم می‌داند که این حرف‌ها اقتضای امروز است و با تغییر شرایط عوض خواهد شد. اما می‌خواهد بگوید، شاید برای «ثبت در تاریخ» یا به این امید که این‌بار بر خلاف «سنوات قبل» بر خلاف تمام شواهد و انتظارات، معجزه‌ای شود.

این فقط رویکرد یاسر عرب نیست، بسیاری از نخبگان اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ما در مواجهه با دولت رویکردی مشابه دارند؛ «ما گفتیم و آن‌ها نشنیدند». به تعبیر بهاره آروین نوعی از «انسان‌انگاری» در مواجهه ما با دولت فراگیری دارد. به این معنی که ما فکر می‌کنیم دولت انسانی است که عقل، حافظه، وجدان و عواطف دارد. می‌توان او را نصیحت کرد، از اشتباهاتش یاد می‌گیرد، شرمنده می‌شود و خجالت می‌کشد! واقعیت این است که حتی اگر حاکمان هم به چنین احساساتی دچار شوند باید بتوانند نیرویی بسیج کنند، ائتلافی بسازند و فرایندی را طراحی و اجرا کنند که نیازمند بستری مساعد است.

در سال‌های اخیر که ضعف و ناتوانی دولت تشدید شده، بعضی از تحلیل‌گران با افتخار در پیش‌بینی شکست‌های آتی از یکدگیر سبق می‌گیرند. چه کسی زودتر گفت اینبار هم به نتیجه نمی‌رسیم؟ «من که از همان اول می‌دانستم»! دولتِ ناتوان از حل مسئله، دائما آماج درخواست‌ها ومطالبات گروه‌های مختلف قرار می‌گیرد و با هر شکستِ پیشاپیش معلومی، بخشی دیگر از مشروعیت و اعتبارش را از دست می‌دهد. عباس عبدی در یادداشتی با عنوان «سیاست زرگری» ویژگی‌های این ادبیات سیاسی را شرح داده است.

نخبگان با دولت وارد یک رابطه سرزنش دائمی و مشروعیت‌زدایی از هم شده‌اند، همان که محمدمهدی مجاهدی رابطه‌ی هم‌فرسا می‌نامد. نمونه‌ی اعلای این سرزنشگری و ملامت دولت را در پروژه «حافظه تاریخی» می‌توان سراغ گرفت. مسئله دوگانه‌ی نقدِ مولد و نقدِ مخرب نیست، مسئله خلق یا تخریب ظرفیت است. از این نظر تلاش‌های ارزشمند نخبگان فرهنگی-رسانه‌ای چون یاسر عرب در راستای توانمندسازی جامعه شایسته تقدیر است، اما هرگونه تضعیف دولت این تلاش‌ها را خنثی می‌کند، و کشور را در تله‌ی حکومتِ ضعیف-جامعه‌ی ضعیف می‌اندازد.

حالا که سایه‌ی جنگ برسر کشورست و تخریب زیرساخت‌ها و ترور و انزوای چهره‌های میانه‌رو، دولت را بیش از پیش کم‌ظرفیت کرده است، بر نخبگان است که بجای بار کردن انتظاراتی بر دوش دولت که همگی پیشاپیش می‌دانیم از عهده‌ی حملش بر نمی‌آید، اولاً بر مبنای پذیرش «منطقِ قدرت» و «منطقِ موقعیت» واقع‌بینی را گسترش دهند و ثانیاً نه تنها از تمرکز بر بیان ضعف‌ها و «سیاست‌ زرگری» پرهیز کنند و نقاط قوت و پیشنهادات مشفقانه و شدنی مطرح کنند، که خود دست به کارِ خلق قدرت و توانمندسازی جامعه، حکومت یا هردو، به نحوی هم‌افزا شوند.

۲۱۶۲۱۶