به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی مرجان خودستان در گفتوگویی درباره «کارکردهای هنری مناسک دینی در انتقال مفاهیم معنوی» اظهار کرد: در مناسک دینی، عناصر هنری متنوعی بهکار گرفته میشوند که هر کدام نقشی در غنای تجربه ایمانی و انتقال مفاهیم دارند. این عناصر شامل عناصر شنیداری، بصری، حرکتی و نمایشی، ادبی و روایی، و حسی و تجربی است. در حوزه عناصر شنیداری، موسیقی و نغمه شامل سرودهای مذهبی، مناجات، نغمههای خاص اذان، نواختن سازهای آیینی و موسیقیهای عرفانی است که برای ایجاد فضای روحانی و برانگیختن احساسات بهکار میروند. همچنین آوا و صدا شامل قرائت قرآن با لحن خوش، دعاها، ذکرها، مرثیهها و زمزمههای آیینی است که هر یک ریتم و آهنگ خاص خود را دارند و بر جنبههای عاطفی و معنوی مناسک میافزایند. گفتارهای دینی نیز شامل خطبهها، موعظهها و روضهخوانیهاست که با بهرهگیری از فنون بلاغت، لحن و بیان نمایشی، پیامهای دینی را منتقل میکنند.
بنابر روایت ایکنا، وی درباره عناصر بصری که در مناسک دینی جلوهگر میشوند، به هنر خوشنویسی اشاره کرد و گفت: استفاده از خطوط زیبا برای نوشتن آیات قرآن، اسماء متبرکه، ادعیه و اشعار مذهبی بر دیوارها، پارچهها یا کتب، یکی از عناصر بصری در مناسک دینی به شمار میرود. نگارگری و نقاشی آیینی، در قالب مصورسازی داستانهای مذهبی، شخصیتهای مقدس، مفاهیم عرفانی و صحنههایی از بهشت و دوزخ نیز نوع دیگری از این عناصر است. همچنین معماری مذهبی و طراحی و ساخت مساجد، کلیساها، معابد و زیارتگاهها با توجه به اصول زیباییشناسی، نمادگرایی و ایجاد فضایی روحانی، شامل استفاده از گنبد، مناره، محراب، طاقها و تزئینات داخلی و خارجی است که در مناسک دینی جلوهگری میکند.
این پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی درخصوص هنرهای تزئینی بهعنوان یکی دیگر از عناصر بصری در مناسک دینی، تصریح کرد: کاشیکاری و مقرنس، استفاده از الگوهای هندسی، نقوش گیاهی و طرحهای پیچیده برای تزئین دیوارها و سقفها، شیشهگری با بهرهگیری از شیشههای رنگی در پنجرهها برای ایجاد نورپردازی خاص و انتقال مفاهیم نمادین، منبتکاری و کندهکاری بر چوب، فلز یا سنگ، و نیز استفاده از فرشهای آیینی، پردههای نقشدار و پارچههای منقوش در اماکن مذهبی، از جمله این عناصر هستند. همچنین روشنایی و نورپردازی با استفاده هنرمندانه از نور شمع، چراغها و نور طبیعی برای ایجاد فضایی عرفانی و تأکید بر عناصر بصری، و نمادها و نشانهها با بهرهگیری از نشانههای بصری دارای معانی عمیق دینی، مانند صلیب در مسیحیت، هلال در اسلام و چرخ در بودیسم، در مناسک دینی جلوهگری دارند.
عناصر حرکتی و نمایشی شامل حرکات آیینی، نمایشهای آیینی و آیینهای رقص و حرکت نیز هریک دارای بار معنایی و زیباییشناختی هستند؛ بهگونهای که رقص سماع در عرفان، حرکات نماز، تعظیم، رکوع، سجود و سایر حرکات بدنی که بخشی از مناسک هستند، بار معنایی و زیباییشناختی دارند. همچنین نمایشهای آیینی مانند تعزیه، نمایشهای مذهبی و پردهخوانی که داستانهای دینی را بهصورت نمایشی روایت میکنند و برخی مناسک که شامل رقصهای گروهی یا حرکات موزون برای ابراز شادی، اندوه یا اتصال به نیروی معنوی هستند، همگی در زمره عناصر هنری در مناسک دینی بهشمار میروند.
عناصر ادبی و روایی در مناسک دینی
وی با اشاره به عناصر ادبی و روایی در مناسک دینی، اظهار کرد: شعر و ادبیات آیینی، در قالب سرودن اشعار در مدح خداوند، پیامبران، ائمه و اولیاءالله، در مناسک خوانده یا شنیده میشوند. همچنین قصهگویی و روایتگری، با بازگویی داستانهای دینی، سیره شخصیتهای مقدس و وقایع تاریخی مذهبی، نمود پیدا میکند.
این پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی افزود: برخی عناصر حسی و تجربی نیز در مناسک دینی نقشآفرینی میکنند؛ از جمله استفاده از عود، بخور، گلاب و سایر رایحههای خوش برای ایجاد فضایی معنوی و پاکیزه، و نیز نذورات، شیرینیها یا نوشیدنیهای خاص در برخی آیینها که جنبه نمادین یا اجتماعی دارند و جلوهای ویژه به مناسک دینی میبخشند.
ترکیب این عناصر هنری در مناسک دینی، تجربهای چندحسی و چندوجهی را برای مؤمنان فراهم میآورد که نهتنها به درک عمیقتر مفاهیم کمک میکند، بلکه ابعاد عاطفی، اجتماعی و زیباییشناختی ایمان را نیز تقویت میکند.
اذان و نماز؛ آیینی هنرمندانه
وی در ادامه اذان و نماز را آیینی هنرمندانه دانست و بیان کرد: اذان و نماز، بهعنوان دو رکن اساسی در اسلام، فراتر از کارکرد صرفاً عبادی و مذهبی خود، جنبههای عمیق هنرمندانه و زیباییشناختی را نیز در خود نهفته دارند. این دو آیین، با درآمیختن مفاهیم معنوی با عناصر هنری، تجربهای چندوجهی را برای مؤمنان فراهم میکنند.
این پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی تصریح کرد: اذان به مثابه یک اثر هنری صوتی است؛ بهگونهای که وقتی از سوی مؤذن با صدایی خوش و لحنی خاص ادا میشود، خود نوعی اجرای هنری صوتی بهشمار میآید. تنوع مقامها و نغمات اذان در مناطق و فرهنگهای مختلف اسلامی، نشاندهنده خلاقیت و هنر در اجرای آن است. این نغمهها که با رعایت اصول زیباییشناسی صدا و موسیقی همراهاند، میتوانند حسی از آرامش، شکوه و عظمت را به شنونده منتقل کنند.
ساختار کلمات و جملات اذان دارای ریتم و آهنگ ویژهای است که به آن جلوهای موسیقایی میبخشد. این آهنگین بودن، همراه با تکرار برخی عبارات، اثری ماندگار و دلنشین بر روح و روان شنونده برجای میگذارد. در کنار جنبه صوتی، محتوای اذان که شامل توحید، نبوت و رسالت پیامبر اسلام(ص) است، از بلاغت و فصاحت ادبی برخوردار است. این پیام عمیق که در قالبی هنرمندانه بیان میشود، تأثیری دوچندان بر مخاطب دارد.
وی از نماز به مثابه یک اثر هنری بصری و حرکتی یاد و اظهار کرد: حرکات معنادار نماز، اعم از قیام، رکوع، سجود و قعود، دارای نظم، هماهنگی و زیبایی خاصی است. این حرکات، نهتنها بیانگر خضوع و بندگی در برابر خداوند است، بلکه از نظر بصری نیز جلوهای هنرمندانه دارد. هنگامیکه گروهی از مؤمنان بهصورت همزمان این حرکات را انجام میدهند، تصویری زیبا و هماهنگ از وحدت و نظم شکل میگیرد.
این پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی با اشاره به فضای معنوی و بصری مساجد ادامه داد: مساجد بهعنوان میعادگاه نمازگزاران، خود دارای معماری و تزئیناتی هنرمندانهاند. کاشیکاریها، خطاطیها، گنبدها و منارهها، همگی عناصری بصری هستند که فضا را برای نماز به مکانی زیبا و الهامبخش تبدیل میکنند. نورپردازی، رنگها و خطوط بهکاررفته در مساجد، در کنار تمرکز و آرامش حاصل از نماز، تجربهای هنری و معنوی را برای نمازگزار ایجاد میکند.
سکون و تمرکزی که در نماز حاصل میشود، خود نوعی هنر است؛ هنر رهاشدن از مشغلههای دنیوی و تمرکز بر معبود. این امر نیازمند ممارست و تمرین است و نتیجه آن، رسیدن به آرامشی عمیق و درونی است که خود نوعی زیبایی روحی بهشمار میآید.
وی در پایان گفت: اذان و نماز با درهمآمیختن صوت، حرکت، معنا و فضا، به آیینی هنرمندانه تبدیل شدهاند که نهتنها به نیازهای روحی و معنوی انسان پاسخ میدهند، بلکه زیبایی و خلاقیت را نیز در تار و پود خود جای دادهاند. این جنبههای هنری، موجب غنای بیشتر این عبادات و تأثیرگذاری عمیقتر آنها بر زندگی مؤمنان میشود.
نظر شما