غدیر، حادثهای صرفاً تاریخی نیست که بتوان آن را در صفحات کهن کتابها محصور کرد؛ بلکه حقیقتی زنده و جاری در متن اندیشه اسلامی است؛ حقیقتی که دو شیوه متفاوت فهم دین، دو نگاه به مرجعیت دینی و دو قرائت از نسبت «قدرت» و «هدایت» را در برابر یکدیگر قرار داده است.
از همین رو، اختلاف درباره غدیر، اختلاف بر سر اصل وقوع یک حادثه نیست؛ بلکه اختلاف بر سر فهم پیام آن است.
آیا رسالت میتوانست آینده امت را وانهد؟
قرآن کریم میفرماید: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ…» «ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن، و اگر چنین نکنی، رسالت او را به انجام نرساندهای. (مائده، ۶۷)
چه موضوعی میتواند تا این اندازه سرنوشتساز باشد که عدم ابلاغ آن، به منزله ناتمام ماندن رسالت تلقی گردد؟ و چرا اندکی بعد، این ندای آسمانی فرود آمد: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ…» «امروز دین شما را برایتان کامل کردم…» (مائده، ۳)
از منظر مکتب اهلبیت علیهمالسلام، پاسخ روشن است: رسالت، بدون تبیین راه هدایت پس از پیامبر، به کمال نمیرسید؛ و غدیر، اعلام استمرار همان هدایت در قالب امامت بود.
غدیر؛ محبت یا ولایت؟
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، در بازگشت از حجةالوداع، در گرمای سوزان غدیر خم، هزاران مسلمان را متوقف ساختند. منبری از جهاز شتران برپا شد.آنگاه پرسیدند: «ألستُ أولی بکم من أنفسکم؟» «آیا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟»
همگان پاسخ دادند: «آری.» و آنگاه فرمودند: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ.» آیا میتوان پذیرفت که این همه اهتمام، تنها برای توصیه به دوست داشتن علی بن ابیطالب علیهالسلام بوده باشد؟
محبت اهلبیت پیش از آن نیز بارها توصیه شده بود: «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی.» اما قرائن غدیر، بیعتها، تبریکها و واکنشهای پس از آن، نشان میدهد که سخن از امری فراتر از محبت بود؛ سخن از ولایت، رهبری و مرجعیت دینی امت بود.
از احترام تا قدسیسازی؛ مسئله عدالت صحابه
شیعه، پیشگامان اسلام را ارج مینهد و مجاهدتهای بسیاری از صحابه را پاس میدارد؛ اما میان «احترام» و «عصمت» تفاوت میگذارد. با گذر زمان، در برخی جریانهای کلامی، نظریهای شکل گرفت که بر اساس آن، صرف مصاحبت با پیامبر، نوعی مصونیت از نقد تلقی شد.
به تدریج، نقد رفتار برخی صحابه، نه به عنوان پژوهش تاریخی، بلکه به عنوان تعرض به مقدسات تلقی گردید.
در حالی که قرآن کریم، خود از لغزش برخی مسلمانان عصر نزول سخن گفته و آنان را مورد عتاب قرار داده است: «وَمِمَّنْ حَوْلَکُم مِّنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ…»
از سوی دیگر، رخدادهایی چون جمل، صفین و نهروان، پرسشهایی جدی را پیش روی اندیشه عدالت مطلق قرار میدهد.اگر همه تصمیمها و رفتارها، فراتر از نقد باشد، تاریخ چگونه فهمیده خواهد شد؟ شیعه، بدون انکار فضیلتها، بر این باور است که هیچکس جز معصوم، فراتر از ارزیابی و نقد نیست.
غلبه تدریجی «حفظ نظم سیاسی» بر روایت غدیر
یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار در سرنوشت تاریخی غدیر، توجه به تحولات سیاسی سدههای نخست اسلام است. پس از رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، جامعه اسلامی با بحرانهای متعددی مواجه شد؛ شورشها، جنگهای داخلی، گسترش فتوحات و اداره سرزمینی پهناور.
در چنین فضایی، دغدغه حفظ جماعت و صیانت از انسجام سیاسی به تدریج به یکی از مهمترین اولویتهای حاکمان و بخشی از نخبگان دینی تبدیل شد.
این دغدغه، هرچند در اصل میتوانست از سر خیرخواهی و جلوگیری از فروپاشی اجتماعی باشد، اما در عمل، بر نحوه بازخوانی برخی رخدادهای تاریخی نیز اثر گذاشت.غدیر، از مهمترین این رخدادها بود.
اصل واقعه غدیر، به دلیل تواتر گسترده آن، هرگز از حافظه امت حذف نشد؛ بسیاری از محدثان و مورخان اهل سنت نیز آن را نقل کردند. اما آنچه به تدریج دستخوش تغییر شد، تفسیر غدیر بود.
سخن از «ولایت» آرامآرام به «محبت» تقلیل یافت؛ زیرا تفسیر نخست، پرسشهایی دشوار درباره مشروعیت تجربه سیاسی پس از رحلت پیامبر مطرح میکرد.
از امویان تا عباسیان؛ تثبیت یک قرائت
در عصر اموی، به دلایل سیاسی آشکار، فضائل اهلبیت علیهمالسلام غالباً با محدودیت مواجه بود و در مقاطعی، سیاست رسمی به جهتگیری علیه خاندان پیامبر انجامید. اما در دوران عباسی، مسئله پیچیدهتر شد.
عباسیان، با شعار دفاع از اهلبیت و بهرهگیری از محبت مردم نسبت به خاندان رسول خدا به قدرت رسیدند؛ اما پس از استقرار حکومت، خود با همان پرسش بنیادین مواجه شدند: اگر مرجعیت دینی و سیاسی، حق اهلبیت است، خلافت موجود چگونه توجیه میشود؟
در این فضا، اندیشههایی شکل گرفت که میکوشید میان احترام به اهلبیت و دفاع از تجربه تاریخی خلافت جمع کند. از جمله، تأکید بیشتر بر عدالت فراگیر صحابه، خودداری از ورود انتقادی به اختلافات صدر اسلام، و تفسیر غدیر به معنای محبت و فضیلت.
البته انصاف علمی اقتضا میکند که این روند را نتیجه توطئهای ساده ندانیم؛ بلکه محصول تعامل عوامل گوناگون بدانیم:
دغدغه حفظ ثبات سیاسی؛
هراس از تکرار جنگهای داخلی؛
تلاش برای صیانت از وحدت امت؛
و شکلگیری تدریجی نظامهای کلامی و فقهی.
اما از منظر شیعه، هیچیک از این ملاحظات، مجوز تغییر معنای نصوص روشن و نادیده گرفتن دلالت غدیر نیست.
قدرت، معیار حقیقت نیست
شاید مهمترین تفاوت میان نگاه شیعی و برخی قرائتهای دیگر، در همین نقطه نهفته باشد: آیا باید نصوص دینی را با واقعیتهای سیاسی تحققیافته تفسیر کرد؟
یا باید واقعیتهای تاریخی را با میزان نصوص سنجید؟ شیعه معتقد است: قدرت سیاسی، هر اندازه گسترده و پایدار باشد، معیار نهایی حقیقت دینی نیست.
اگر مصلحتهای زمانه، میزان فهم دین باشند، بسیاری از حقایق انبیا نیز باید در برابر واقعیتهای مسلط به فراموشی سپرده شوند. غدیر، یادآور این حقیقت است که هدایت الهی، فراتر از محاسبات قدرت تعریف میشود.
غدیر؛ مدرسه مسئولیت است
غدیر، دعوت به دشمنی و کینه نیست
به ما میآموزد که محبت، هرچند ضروری، جای هدایت را نمیگیرد؛ و دین، بدون مرجعیت الهی، در معرض تفسیرهای متعارض قرار میگیرد. ولایت در اندیشه شیعه، نه امتیازی قبیلهای است و نه سلطهای دنیوی؛ بلکه استمرار همان رسالت در قالب امامت است؛ امامتِ علم، عدالت، عصمت و خدمت.
امیرالمؤمنین علیهالسلام، با آن مقام بیبدیل، لباس ساده میپوشید، با یتیمان همسفره میشد و از بیتالمال برای خود بهرهای ویژه نمیخواست. تواضع او، نشانه عظمتش بود؛ نه نفی مقام الهی او.
غدیر؛ عهدی که هنوز زنده است
غدیر، نام یک روز نیست؛ عهدی است میان امت و حقیقت.
عهدی که پیامبر، دست علی را بالا برد تا تاریخ بداند: پس از ختم نبوت، هدایت، بیسرپرست رها نشده است و شاید راز ماندگاری غدیر نیز همین باشد؛ حقیقتی که نه با گذر قرنها فراموش شد و نه در میان غوغای قدرتها خاموش گشت.
شیعه، غدیر را برای زنده کردن کینهها به یاد نمیآورد؛ بلکه آن را چراغی برای آینده میداند. غدیر، دعوت به بازگشت به عدالت، معنویت، صداقت و پیروی از اهلبیتی است که قرآن، آنان را کشتی نجات و امان امت قرار داد.
و در پایان، با دلی سرشار از محبت و چشمی اشکبار، زمزمه میکنیم:
السَّلامُ عَلَیْکَ یا أَمیرَ المُؤمِنین، یا یَعسوبَ الدِّین، یا قُسیمَ الجَنَّةِ وَالنّار.
گواهی میدهیم که تو میزان حق بودی؛
حق را با قدرت نسنجیدی،
بلکه قدرت را با حق سنجیدی.
و ما از خدا میخواهیم که دلهایمان را بر محبت و ولایت تو ثابت بدارد و ما را از پیروان راستین راه تو و فرزندان پاکت قرار دهد.
اللهم إنا نتمسّک بولایة أمیر المؤمنین والأئمة الطاهرین، فثبّت قلوبنا علی الحق، ولا تزغها بعد إذ هدیتنا، واحشرنا فی زمرتهم، إنک أنت الوهاب.
والحمد لله ربّ العالمین، وصلی الله علی سیدنا محمد وآله الطاهرین.
* خادم افتخاری اعتاب مقدسه عراق
نظر شما