چرا انسان‌ها ناخودآگاه همیشه به سمت چپ می‌پیچند؟

تینا مزدکی_تصور کنید در فضایی بزرگ بدون مقصد مشخصی در حال قدم زدن هستید — مثلاً در حال گشت‌وگذار در یک پارک یا پرسه زدن در محوطه یک فستیوال موسیقی. آیا بیشتر به سمت چپ می‌پیچید یا راست؟

این سؤالی بود که یک تیم بین‌المللی از محققان پس از یک مطالعه قبلی درباره فاصله‌گذاری اجتماعی در دوران پاندمی کووید-۱۹، درصدد پاسخ به آن برآمدند. آن مطالعه اولیه به شکل غافلگیرکننده‌ای نشان داده بود که حرکت‌های ما در فضا آن‌قدرها هم که فکر می‌کنیم تصادفی نیست. این بار، محققان به طور ویژه روی چرخش‌هایی که در حین راه رفتن انجام می‌دهیم، در میان گروه‌های سنی، محیط‌های فرهنگی و فضاهای گوناگون تمرکز کردند. آن‌ها یک سوگیری واضح را کشف کردند که با نتایج غیرمنتظره قبلی‌شان مطابقت داشت: تمایل چشمگیر به چرخش پادساعت‌گرد (تمایل به چپ). با اثبات این فرض، یک سوال بزرگ‌تر مطرح شد: چرا این ترجیح ناخودآگاه در ما وجود دارد؟

آزمایش‌های ایزوله؛ وقتی شلوغی جمعیت بی‌تقصیر است

«کلادیو فلیچانی» (Claudio Feliciani)، مهندسی که در زمان انجام این پژوهش در دانشگاه توکیو مستقر بوده است، می‌گوید: «این یافته کاملاً غیرمنتظره بود. چرا که از نظر غریزی، وقتی افراد به طور تصادفی راه می‌روند، تصور می‌کنید که هر کس بسته به نیاز خود تغییر مسیر می‌دهد و نشانه‌ای از یک اولویت کلی وجود ندارد. اما وقتی همه شرایط برابر بود، یک تمایل قطعی و قابل اندازه‌گیری برای چرخش پادساعت‌گرد نسبت به ساعت‌گرد در مردم دیده شد.»

این سوگیری پادساعت‌گرد قبلاً نیز مشاهده شده بود — برای مثال در حلقه‌های رقص و هیجان (Circle Pits) در کنسرت‌های موسیقی هوی متال. از این رو، محققان در این مطالعه جدید می‌خواستند تأثیرات محیطی احتمالی بر رفتار، مانند اقدامات سایر افراد یا شکل هندسی محیط‌های بسته را کاملاً حذف کنند.

آزمایش‌ها در کشورهای اسپانیا و ژاپن (با هنجارهای اجتماعی و فرهنگی کاملاً متفاوت)، در فضاهای باز و بسته، و در میان طیف‌های سنی مختلف (جوانان) انجام شد. محققان حتی حرکت‌های فردی را هم آزمایش کردند. در یکی از آزمایش‌ها، از ۲۰۹ نفر خواسته شد تا به تنهایی و آزادانه در داخل یک محوطه شش‌ضلعی که با صندلی‌ها و میزها ساخته شده بود راه بروند تا هرگونه احتمال تأثیرپذیری از جمعیت حذف شود. در تمام این آزمایش‌ها، سوگیری پادساعت‌گردِ خفیف اما از نظر آماری کاملاً پیش‌رونده و معنادار، پابرجا باقی ماند.

رد فرضیه‌های چشمی و مغناطیسی؛ عامل چیست؟

تحلیل داده‌های این آزمایش بزرگ، نکات جالبی را درباره ماهیت این پدیده بیولوژیکی آشکار کرد:

• بی‌تأثیری دست و پا: این سوگیری تحت تأثیر دست‌راست یا دست‌چپ بودن، پای مسلط، یا جنسیت افراد قرار نداشت.

• فاکتور سن: تنها عاملی که باعث تغییر جزئی در این الگو شد، سن بود. افراد جوان‌تر سوگیری قوی‌تری نسبت به حرکت پادساعت‌گرد نشان دادند (البته این مطالعه شامل افراد بالای اواسط دهه ۳۰ سالگی نبود).

در مورد اینکه چه چیزی محرک این رفتار است، دانشمندان هنوز کاملاً مطمئن نیستند، اما این مطالعه چندین احتمال را رد کرده است. به نظر می‌رسد هر چه که هست، ریشه در ساختار زیستی ما دارد.

فلیچانی در این باره توضیح می‌دهد: «این پدیده احتمالاً از چشم‌ها نشأت نمی‌گیرد، زیرا ما چشمان چپ یا راست افراد را با چشم‌بند پوشاندیم و این سوگیری همچنان وجود داشت. برخی از مردم نیز از ما پرسیدند که آیا این پدیده ممکن است ناشی از پدیده‌های مقیاس بزرگ مانند نیروی کوریولیس (ناشی از چرخش زمین) یا میدان مغناطیسی زمین باشد، اما با توجه به شواهدی که تا کنون به دست آورده‌ایم، این احتمالات بسیار بعید به نظر می‌رسند.»

از معماری شهری تا تفاوت در قلمرو حیوانات

تمایل ناخودآگاه ما به رفتن به سمت چپ شاید در نگاه اول یک کشف علمی دراماتیک به نظر نرسد، اما پیامدهای عمیقی در طیف وسیعی از رشته‌های مختلف — از طراحی ساختمان‌ها گرفته تا برنامه‌ریزی‌های اضطراری — دارد. مکان‌هایی مانند فرودگاه‌ها، موزه‌ها، ایستگاه‌های قطار، مراکز خرید و محوطه‌های استادیوم‌ها همگی تحت تأثیر این ترجیحات حرکتی ظریف هستند؛ به‌ویژه زمانی که جمعیت‌های بزرگی شکل می‌گیرند. با اتکا به این یافته‌ها، می‌توان مسیرهای تخلیه اضطراری و فرار از بحران را در کلان‌شهرها بسیار مؤثرتر طراحی کرد.

فلیچانی می‌افزاید: «تطابق‌های جالبی با برخی ورزش‌ها وجود دارد. برخی مسابقات دو ومیدانی و اتومبیل‌رانی همیشه، اما به دلایلی نامعلوم، در پیست‌هایی انجام می‌شوند که در جهت پادساعت‌گرد جریان دارند. اما این موضوع خود نیازمند بررسی در زمانی دیگر است.»

گام‌های بعدی این تحقیق می‌تواند شامل بررسی این موضوع باشد که آیا این تمایل در سنین پیری یا در میان افرادی با تفاوت‌های حرکتی نیز صادق است یا خیر. محققان همچنین پیشنهاد می‌کنند که آزمایش‌های واقعیت مجازی (VR) می‌توانند با کنترل دقیق‌تر ورودی‌های حسی، به تست بهتر این پدیده کمک کنند. این تیم همچنین مشتاق است ببیند آیا سوگیری ساعت‌گرد یا پادساعت‌گرد در سایر حیوانات نیز وجود دارد یا خیر، اگرچه تاکنون تنها چند مطالعه محدود این موضوع را نشان داده‌اند؛ مثل تحقیقاتی که روی مورچه‌ها هنگام کاوش در لانه‌های ناشناخته انجام شده است.

فلیچانی در پایان اشاره می‌کند: «نتایج ما ممکن است یک کشف کوچک و کم‌اهمیت به نظر برسد، اما در طبیعت، بیشتر پدیده‌های مرتبط با حرکت نشان می‌دهند که حیوانات عمدتاً بدون ترجیح جهتی راه می‌روند. این سوگیری قوی در انسان‌ها، به نوعی عدم تقارن در سطح بیومکانیکی اشاره دارد.»

منبع: sciencealert

۲۲۷۳۲۳