به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین و اندیشه ایبنا، کتاب «نظریه فروپاشی: تحلیلی جامعهشناختی تاریخی از فروپاشی نظم سیاسی در ایران» نوشته تقی آزادارمکی، کتابی است در مرز جامعهشناسی سیاسی و تاریخ تحلیلی که به تازگی توسط انتشارات فراهم، منتشر شده است.
اهمیت اثر فقط در موضوع آن نیست، بلکه در تلاشی است که برای بازتعریف مفهوم «فروپاشی» انجام میدهد؛ یعنی فروپاشی را نه صرفا سقوط یک دولت یا پایان یک سلسله، بلکه نتیجه فرسایش تدریجی رابطه دولت و جامعه، ضعف نهادی، خطاهای سیاسی و دگرگونیهای عمیق اجتماعی میبیند.
کتاب با اتکا به سنت نظری کلاسیک، از ابنخلدون تا توکویل، میکوشد مدلی برای فهم این لحظههای گسست بسازد و سپس آن را بر تاریخ ایران تطبیق دهد.ایده مرکزی کتاب این است که نظم سیاسی زمانی فرومیپاشد که سازوکارهای پیونددهنده دولت، جامعه و نخبگان از کار بیفتند.
آزادارمکی، فروپاشی را یک رویداد ناگهانی و صرفا بیرونی نمیفهمد؛ بلکه آنرا فرآیندی میبیند که در آن نشانههای فرسایش، از درون ساختارها شروع میشوند و در نهایت به گسست آشکار میرسند.
در این نگاه، فروپاشی فقط با حمله خارجی یا شکست نظامی توضیح داده نمیشود، بلکه به انباشت بحرانهای اجتماعی، ناتوانی حکمرانی، کاهش مشروعیت و ازهمگسیختگی نظم نهادی هم وابسته است. همین جابهجایی کانون تحلیل، کتاب را از یک روایت تاریخ سیاسی ساده جدا میکند و به آن صورت یک تبیین جامعهشناختی میدهد.
در محتوای کتاب، نویسنده ابتدا به سراغ نظریههای کلاسیک میرود و نشان میدهد که متفکرانی مانند ابنخلدون با مفاهیمی چون عصبیت، زوال و چرخش قدرت، و توکویل با دقت در رابطه میان نهادها و جامعه، هر یک بخشی از مسئله را دیدهاند. سپس این چارچوب نظری را روی سه نمونه مهم تاریخ ایران مینشاند: فروپاشی ساسانیان در آستانه فتح عرب، سقوط خوارزمشاهیان در مواجهه با مغولان و بحران نهایی صفویه.
در هر سه مورد، کتاب به جای تمرکز صرف بر عامل بیرونی، میپرسد چه نوع فرسایش درونی، شکاف اجتماعی یا خطای سیاسی زمینه سقوط را فراهم کرده است. این شیوه پیشبرد بحث باعث میشود کتاب فقط گزارشی از گذشته نباشد، بلکه بهنوعی آزمایشگاه مفهومی برای فهم دولت و جامعه در ایران تبدیل شود.
نقطه قوت کتاب، جسارت آن در صورتبندی یک مسئلهی بزرگ و حساس است. نویسنده بهجای تکرار روایتهای آشنا، تلاش میکند فروپاشی را به زبان علوم اجتماعی بازتعریف کند و برای آن الگوی توضیحی ارائه دهد.
این رویکرد برای خوانندهای که به تاریخ ایران، نظریه دولت و جامعهشناسی سیاسی علاقه دارد، جذاب و برانگیزاننده است. در عین حال، محدودیت اثر هم روشن است: وقتی موضوعی چنین کلان و چندلایه باشد، خطر سادهسازی همیشه وجود دارد. تطبیق یک مدل نظری بر چند دوره تاریخی ممکن است برخی تفاوتهای زمینهای را کمرنگ کند، و نبود دسترسی عمومی به فهرست مطالب یا بحثهای تفصیلی، ارزیابی دقیقتر را دشوار میسازد.
در جمعبندی «نظریه فروپاشی» را میتوان تلاشی جدی برای فهم چرایی گسست نظم سیاسی در تاریخ ایران دانست. ارزش اصلی آن در این است که فروپاشی را از سطح یک واقعه تاریخی به سطح یک مسئله تحلیلی ارتقا میدهد.
این کتاب برای کسانی که به نسبت میان دولت، جامعه، بحران و زوال نهادی فکر میکنند، اثری مهم و قابل بحث است؛ نه به این دلیل که پاسخ نهایی میدهد، بلکه چون پرسش را به شکلی دقیقتر و مسئولانهتر صورتبندی میکند.
فهرست این اثر عبارت است از:
سخن آغازین
مقدمه
فصل اول: چیستی فروپاشی
فصل دوم: بنیانهای مفهومی و نظری فروپاشی
فصل سوم: واکاوی فروپاشی سیاسی به لحاظ تاریخی
فصل چهارم: بازخوانی نظریه فروپاشی سیاسی
منابع
نمایه
۲۱۶۲۱۶
نظر شما