این عمل ساده، عمر را طولانی و روزی را بیشتر می‌کند

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، اسلام که آیینی اجتماعی است به موضوع «صله رحم» اهمّیت زیادی داده و صله رحم را از واجبات و قطع رحم را از محرّمات و گناهان بزرگ شمرده است(۱).

بنابر روایت ایکنا، در آیات و روایات تأکید فراوانی درباره صله رَحِم شده که در این نگاشته به اهمّیت و آثار مادّی و معنوی آن(۲) اشاره می‌شود.

صله رحم چیست؟
صله یک معنای عرفی دارد که داشتن نوعی رابطه است که این رابطه مختلف است، گاهی رابطه به این است که زندگی پدر و مادری را که در مضیقه هستند تأمین کند، (وجوب نفقه مصداق صله رحم است) و گاهی وجوب نفقه نیست، بلکه خبر داشتن از بیماران آن‌ها و کمک کردن به گرفتاری‌ها و مشکلات آن‌ها در حد توان، مصداق صله است، و گاهی با یک سلام، صله رحم صورت می‌گیرد، در حدی که او را بیگانه ندانند(۳) یعنی قطع رابطه با پدر و مادر نکند و در حدّ عرفیات رابطه را برقرار کند. در عرف شرکت در عزا و عیادت و حتّی شرکت در مراسم عروسی هم صله‏ رحم‏ است و باید ارتباط در حدّی باشد که عرفاً نگویند این‌ها قهر هستند و مشکل دارند(۴).

ظاهر رحم که در روایات آمده، تمام ارحام را شامل می‏‌شود و دلیلی نداریم که فقط طبقه اوّل ارث، داخل ارحام باشد و طبقات دیگر داخل نباشد، منتها چگونگی‏ صله مختلف است یعنی صله‌‏ای که درباره درجه اوّل مثل پدر، مادر و فرزند است، غیر از آن صله‌‏ای است که درباره وابستگان درجه دوم است(۵)

مرحوم نراقی در جامع السعادات می‌‏گوید: «مراد از رَحمی که قطع ارتباط با آن حرام و ارتباط با آن واجب است و اگر چیزی به او بخشیدی نمی‌توانی در آن رجوع کنی و پس گیری، تمام افرادی هستند که از طریق نَسَبی با تو آشنا هستند.

گرچه نسبت آن‌ها دور باشد و ازدواج با آن‌ها جائز باشد (نه فقط برادر و خواهر که ازدواج با آن‌ها حرام است) و مراد به قطع ارتباط این است که با قول و فعل او را اذیت کنی، یا سختی و مشکلی در زندگی دارند و تو از کمک به آن‌ها امتناع کنی، یا بتوانی دفع ظلمی از آن‌ها کنی ولی نکنی ... و آنچه مقابل این‌ها است از کمک و یاری با زبان و دست و پا و وِجهه اگر انجام دهی صِله و ارتباط است [که ممدوح است]»(۶).

بنابراین تمام خویشاوندان نَسَبی اعم از برادر و خواهر و پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ و هرچه بالاتر روی مثل جد و جده و برادرزاده و خواهرزاده و عمه و خاله و دائی و عمو و فرزندان و نوه‌‏ها و نتیجه‏‌های این‌ها همه رَحِم محسوب می‌شوند. خویشاوندان سببی که از طریق ازدواج‌ها بوجود می‌‏آیند، مثل عروس و داماد و پدر و مادر آن‌ها و خویشاوندان آن‌ها اگر خویشاوندی نسبی نداشته باشند رَحِم محسوب نمی‌‏شوند ولی باز ارتباط با آن‌ها از ویژگی‌ها و خصائص اهل ایمان و تقوا است و بسیار ضروری است(۷).

فلسفۀ صله رحم
در بیان حکمت و فلسفۀ صله رحم باید گفت، اسلام روی مسأله وحدت و انسجام خیلی سرمایه‌گذاری می‌‏کند؛ به همین جهت وحدت را چندمرحله‌‏ای کرده است: مرحله اوّل وحدت در خانواده و مرحله دوم وحدت در بین فامیل‌ها و مرحله بعد وحدت در کل مؤمنان و جامعه اسلامی است. چرا که همیشه برای اصلاح، تقویت و پیشرفت جامعه، وحدت، از ضروریات است و با پیشرفت و تقویت تمام واحدهای کوچک، اجتماع عظیم، خود به خود اصلاح خواهد شد. وحدت هزینه زیادی لازم دارد، در صورتی که تفرقه با یک سوء ظن حاصل می‏ شود(۸).

سؤال از صله رحم در قیامت
در اهمّیت این موضوع کافی است که قرآن مجید مکرّر به خصوص در این باره سخن گفته و متذکر شده است که روز رستاخیز از انجام این فریضه(صله رحم) سؤال خواهد شد و افراد درباره آن مسؤول خواهند بود؛ آنجا که می‌فرماید: «وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَیکمْ رَقِیباً»«و از خدایی بپرهیزید که [همگی به عظمت او معترفید و] هنگامی که چیزی از یکدیگر می‏‌خواهید، نام او را می‌برید».

[و نیز] از [قطع رابطه با] خویشاوندان خود پرهیز کنید، زیرا خداوند مراقب شماست»(۹). در حدیثی از ابن عباس آمده است که می‌گفت بر جهنم هفت پل قرار دارد، نزد پل اوّل از «ایمان» سؤال می‌‏شود اگر آن را به طور کامل ارائه دهد به پل دوّم می‌رود، و در آنجا از «نماز» سؤال می‏‌شود، اگر به طور کامل ارائه دهد به پل سوّم می‌رود، در آنجا سؤال از «زکات» می‌شود، اگر آن را ارائه دهد به پل چهارم می‌رود، در آنجا از «روزه» ماه مبارک رمضان سؤال می‌شود، اگر آن را ارائه دهد به پل پنجم می‌رود، در آنجا از «حج و عمره» سؤال می‌شود، اگر آن‌ها را ارائه دهد به پل ششم می‌ٰ‏رود، و در آنجا از «صله‏ رحم‏» سؤال می‌شود اگر آن را ارائه دهد به پل هفتم می‌‏رود، در آنجا از «مظالم و حقوق بندگان» از او سؤال می‌کنند ...»(۱۰).

چند سفارش مهم از پیامبر اکرم(ص)
مردی حضور رسول خدا(ص) شرفیاب گردید و گفت: «بستگانم مرا ترک گفته و ارتباط خویشاوندی را با من قطع کرده‌‏اند، تکلیف من درباره آنان چیست؟ آیا من نیز آنان را ترک گویم و رابطه خود را با آنان بگسلم؟».

پیامبر اسلام(ص) فرمود: «اگر تو نیز این کار را انجام دهی خداوند همه شما را ترک می‌گوید و همه را از رحمت خود دور می‌سازد»، سپس پیامبر(ص) به وی سه دستور مهمّ زیر را تعلیم داد و فرمود: «تَصِلُ مَنْ قَطَعَک؛ اگر کسی ارتباط خود را با تو برید، تو برخلاف او رفتار کن و پیوند خویشاوندی و دوستی را فراموش مکن»، «تُعْطِی مَنَ حَرّمک؛ کسی که تو را از نعمتی محروم ساخت، تو به او نیکی کن و او را محروم مساز»، «وَ تَعْفُو عَمَّن ظَلَمَک؛ از کسی که بر تو ستم کرده است در گذر»(۱۱).

همچنین پیامبر(ص) به اهمّیت این موضوع در یکی دیگر از سخنان پر ارج خود تصریح فرموده، آنجا که به یاران خود می‌‏گوید: «من شما و همه امّت خود را که تا روز رستاخیز پا به عرصه وجود خواهند گذارد توصیه می‌‏کنم از صله رحم غفلت نورزند؛ و اگر انجام این فریضه الهی در گرو مسافرت به نقطه دوری باشد، رنج سفر را بر خود هموار ساخته و این دین اخلاقی و اجتماعی را ادا نمایند»(۱۲).

محرومیت از بوی بهشت؛ از آثار قطع رحم
قطع رحم و بریدن پیوندهای خویشاوندی، آثار دردناکی در زندگی انسان، در دنیا، و مجازات سختی در آخرت برای او دارد. از جمله در حدیثی از رسول خدا(ص) می‌خوانیم: «أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفِ عَامٍ مَا یجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ وَ لَا شَیخٌ زَانٍ ...»«جبرئیل، به من خبر داد که بوی بهشت، از هزار سال راه، به مشام می‏‌رسد، ولی چند گروه، آن را احساس نمی‌کنند: کسی که عاق (پدر و مادر) باشد و کسی که رابطه خویش را با خویشاوندان قطع کند و پیرمردی که زنا کند...»(۱۳). تعبیر فوق، بسیار پرمعنا است و مفهومش این است که این چند گروه، نه تنها، وارد بهشت نمی‌شوند، بلکه نزدیک آن نیز هرگز نخواهند شد(۱۴).

همچنین پیامبر اسلام فرمودند: «ثَلَاثَةٌ لَا یدْخُلُونَ الْجَنَّةَ: مُدْمِنُ‏ خَمْرٍ وَ مُؤْمِنُ سِحْرٍ وَ قَاطِعُ رَحِمٍ»«سه کس وارد بهشت نمی‌شوند: دائم الخمر و مؤمن به سِحر و جادو و قطع‌کننده رحم با خویشاوند»(۱۵).

پاداش اخروی صله رحم
در حدیثی می‏‌خوانیم: شخصی خدمت امام صادق(ع) عرض کرد: به خدا ما دنیا را دوست داریم و علاقه‌مندیم به ما داده شود. امام(ع) به او فرمود: دنیا را دوست داری؟ می‌‏خواهی با آن چه کنی؟ عرض کرد: زندگی خودم و خانواده‌ام را تأمین کنم، با آن صله‏ رحم‏ به جا آورم، در راه خدا صدقه دهم و حج و عمره به جا آورم. امام(ع) فرمود: «لَیسَ هَذَا طَلَبَ الدُّنْیا، هَذَا طَلَبُ الْآخِرَة»«این طلب دنیا نیست، بلکه طلب آخرت است»(۱۶).

در خطبه ۲۰۹ نهج‏ البلاغه آمده است: امیرمؤمنان امام علی(ع) در بصره جهت عیادت علاء بن زیاد حارثی که یکی از یاران آن حضرت بود به منزل وی رفت و چون خانه او را وسیع دید، فرمود: با این خانه وسیع در دنیا چه می‌‏کنی و حال آنکه در آخرت به خانه گسترده محتاج‏‌تری؟ سپس اضافه فرمود: آری اگر بخواهی به وسیله این خانه به منزل وسیع آخرت برسی در این خانه میهمانی کن، صله‏ رحم‏ به‌جای آور، و حقوقی را که خداوند بر عهده‌ات گذاشته، در جای خود پرداخت کن در این صورت به سبب این خانه به آخرت دست یافته‌ای(۱۷).

در حدیثی دیگر می‌خوانیم که شخصی در خدمت امام صادق(ع) از اغنیا و ثروتمندان نکوهش کرد و به آن‌ها بد گفت؛ امام فرمود: «اسْکتْ، فَإِنَّ الْغَنِی إِذَا کانَ وَصُولًا لِرَحِمِهِ بَارّاً بِإِخْوَانِهِ، أَضْعَفَ اللَّهُ لَهُ الْأَجْرَ ضِعْفَینِ؛ لِأَنَّ اللَّهَ یقُولُ: «وَ ما أَمْوالُکمْ وَ لا أَوْلادُکمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکمْ عِنْدَنا زُلْفی‏ إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِک لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ»»«ساکت باش، شخص غنی هرگاه صله‏ رحم‏ بجا آورد و نسبت به برادران دینی خود نیکوکار باشد، خداوند پاداش او را دو برابر می‌کند؛ زیرا خداوند می‌فرماید: «اموال شما و اولادتان، چنان نیست که شما را به خداوند نزدیک کند، مگر کسی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهد، آن‌ها در برابر اعمالشان پاداش مضاعف دارند و در غرفه‏‌های بهشتی در امنیت به سر می‌برند»»(۱۸).

در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) می‌خوانیم: «أسْرَعُ الْخَیرُ ثَواباً الْبِرُّ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ أسْرَعُ الشَّرُّ عُقُوبَةً الْبَغْیُ وَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ»«از کارهای خیر چیزی که از همه زودتر پاداشش به انسان می‌‏رسد نیکوکاری و صله‏ رحم‏ است و از کارهای شرّ چیزی که کیفرش زودتر از همه به انسان می‌رسد ظلم و قطع رحم است»(۱۹).

در حدیث دیگری از امام باقر(ع) می‌خوانیم: «وَ مَا مِنْ قَدَمٍ أَحَبَّ إِلَی اَللَّهِ مِنْ خُطْوَةٍ إِلَی ذِی رَحِمٍ»«هیچ گامی محبوب‌تر در پیشگاه خدا از گامی که برای صله‏ رحم‏ برداشته می‌شود نمی‌باشد»(۲۰).

آسان کردن حساب قیامت
آسان گرفتن بر خلق خدا که عیال او محسوب می‌شوند و به ویژه آسان گرفتن بر نزدیکان و کمک کردن بر آن‌ها مسلّماً آسانی در آخرت را به دنبال دارد، زندگی و حیاتی که بر محور آگاهی و معرفت دور زده و در آن هر فردی جلوه ‏ای از جلوات الهی و رشحه‌ای از رشحات خداوندی به حساب‏ آید، و هر کمکی به فردی بر مبنای چنین دیدی انجام پذیرد، حیاتی معقول‏ خواهد بود و چنین حیات معقولی یقیناً، معلولی به نام آسانی حساب را به دنبال دارد(۲۱). امام صادق(ع) می‌فرماید: «صِلَةُ الرَّحِمِ تُهَوِّنُ الحِسابَ یومَ القِیامَةِ»«صله رحم حساب روز قیامت را آسان می‌کند»(۲۲).

کمترین مصداق صله رحم
در حدیثی از امیرمؤمنان امام علی(ع) می‌خوانیم که فرمود: «صِلُوا أَرْحَامَکمْ وَ لَوْ بِالتَّسْلِیمِ»«صله رحم را به جا بیاورید، هرچند با یک سلام کردن باشد»(۲۳).

حضرت رسول اکرم(ص) فرمودند: «صِلُوا ارْحامَکمْ وَ لَوْ بِالسَّلامِ»«صله أرحام خود کنید حتی اینکه سلام کردن باشد»(۲۴) و نیز امام صادق(ع) می‌فرماید: «صِلْ رَحِمَک وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ، وَ أَفْضَلُ مَا یوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ کفُّ الْأَذَی عَنْهَا»«پیوند خویشاوندی خویش را حتّی با جرعه‌‏ای از آب محکم کن و بهترین راه برای خدمت به آنان این است که [لااقل] از تو آزار و مزاحمتی نبینند»(۲۵).

آبادی خانه‌ها و طول عمر
در حدیثی از امام صادق(ع) و از پدرانش و از رسول خدا(ص) آمده است: «صِلَةُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیارَ، وَ تَزِیدُ فِی الْأَعْمَارِ، وَ إِنْ کانَ أَهْلُهَا غَیرَ أَخْیارٍ»«صله رحم خانه‌‏ها را آباد و عمرها را زیاد می‏‌کند، هرچند اهل آن از نیکان نباشند»(۲۶).

ممکن است جمعیتی فاجر و گنه‌کار باشند و از نیکان نباشند؛ ولی در عین حال صله رحم به جا آورند. در این صورت اموالشان افزایش پیدا می‏‌کند و عمرشان طولانی می‌‏شود، تا چه رسد به اینکه از نیکان و خوبان باشند(۲۷).

در روایت دیگر از رسول گرامی(ص) آمده: مَرد صله‏ رحم‏ می‏‌کند در حالی که سه سال از عمرش باقی مانده و خداوند سی سال می‌کند و نیز قطع رحم می‏‌کند و سی سال از عمرش مانده و خداوند به سه سال مبدل می‏‌کند، سپس این آیه را تلاوت فرمودند: «یمْحُوا اللهُ مَا یشَاءُ وَ یثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکتَابِ»«خداوند محو می‌کند آنچه را می‌خواهد و اثبات می‌کند و نزد او ام‌ّالکتاب است»(۲۸).

مُیسّری گوید امام صادق(ع) به من فرمودند: «چندین مرتبه اجل تو رسیده است و هر مرتبه خداوند بواسطه صله رحم تو و نیکی به نزدیکانت آن را به تأخیر انداخته است»(۲۹)، هنگامی که اجتماعات کوچک خویشاوندی نیرومند شد عمر انسان نیز طولانی می‌‏شود و در نتیجه موجب عمران شهرها می‌گردد(۳۰).

از سوی دیگر تأثیر صله‏ رحم‏ در طول عمر ممکن است از این جهت باشد که ارحام به یکدیگر دعا می‏‌کنند و همین دعا سبب طول عمر آن‌ها می‌‏شود؛ به علاوه، هنگامی که روابط خوبی باهم داشته باشند، در مشکلات و از جمله بیماری‏‌ها به یاری هم می‌شتابند و همین امر باعث طول عمر آن‌ها می‏‌شود. اضافه بر این، صله رحم، غم و اندوه را کم می‏‌کند و نشاط و شادابی که از عوامل طول عمر است می‌‏آفریند(۳۱).

از امام باقر(ع) نقل شده است که می‌فرماید: «صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَکی الْأَعْمَالَ وَ تُنْمِی الْأَمْوَالَ»«صله رحم اعمال انسان را پاکیزه و اموال را فزونی می‏‌دهد»(۳۲). گفتنی است پیوندهای خانوادگی غالباً سبب همکاری‌های دسته جمعی اقتصادی می‌‏شود و معمولا کارهای گروهی در مسائل اقتصادی سود آورتر است(۳۳).

صله رحم؛ پاک کننده گناهان
امام صادق(ع) به یکی از یارانش فرمود: آیا برادران دینی خود را دوست می‌داری؟ عرض کرد: آری ... سپس فرمود: آیا آن‌ها را به منزل خود دعوت می‌کنی؟ عرض کرد: آری، من [تن‌ها بر سر سفره‏ نمی‌نشینم و] همواره با دو یا سه نفر یا کمتر و یا بیشتر از دوستان غذا می‌خورم؛ امام صادق(ع) فرمود: بخشش آن‌ها بر تو از بخشش تو بر آن‌ها بیشتر است. راوی تعجب می‏‌کند و عرضه می‏‌دارد: فدایت شوم من به آن‌ها غذا می‏‌دهم و به خانه خود دعوت می‌کنم، با این حال بخشش آن‌ها بر من بیشتر است؟ امام(ع) فرمود: آری، «إِنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا مَنْزِلَک دَخَلُوا بِمَغْفِرَتِک وَ مَغْفِرَةِ عِیالِک وَ إِذَا خَرَجُوا مِنْ مَنْزِلِک خَرَجُوا بِذُنُوبِک وَ ذُنُوبِ عِیالِک»«آن‌ها هنگامی که وارد منزل تو می‌شوند، آمرزش برای تو و خانواده‌ات را با خود می‏‌آورند، و هنگامی که بیرون می‌‏روند گناهان تو و خانواده‏‌ات را بیرون می‏‌برند»(۳۴).

در حدیثی از پیغمبر اکرم(ص) می‌‏خوانیم: «الشُّفَعَاءُ خَمْسَةٌ: الْقُرْآنُ وَ الرَّحِمُ وَ الْأَمَانَةُ وَ نَبِیکمْ وَ أَهْلُ بَیتِ نَبِیکم»«شفیعان در قیامت پنج‌‏اند: قرآن، صله‏ رحم‏، امانت، و پیغمبر شما و اهل‌بیت پیغمبرتان»(۳۵).

منابع:

[۱] پاسخ به پرسش های مذهبی، ص ۴۶۶.

[۲] پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۲، ص ۶۷.

[۳] گفتار معصومین (ع)، ج‏۱، ص ۹۲.

[۴] کتاب النکاح، ج‏۶، ص ۱۲۰.

[۵] گفتار معصومین (ع)، ج‏۱، ص ۹۲.

[۶] جامع السعادات، ج ۲، ص ۲۵۶؛ (اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص ۴۵۴).

[۷] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص ۴۵۴.

[۸] گفتار معصومین (ع)، ج‏۱، ص ۹۲.

[۹] سوره نساء، آیه ۱؛ (پاسخ به پرسش های مذهبی، ص ۴۶۷).

[۱۰] تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ذیل آیه مورد بحث؛ (پیام قرآن، ج‏۶، ص ۱۴۶).

[۱۱] اصول کافی، ج ۲، ص ۱۵۰؛ (پاسخ به پرسش های مذهبی، ص ۴۶۷).

[۱۲] پاسخ به پرسش های مذهبی، ص ۴۶۷.

[۱۳] معانی الاخبار، بنا به نقل از بحار الانوار، ج ۷۱، ص ۹۵، ح ۲۶؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۲، ص ۶۷).

[۱۴] پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۲، ص ۶۶.

[۱۵] بحار الانوار، ج ۷۴، ص ۹۰؛ (اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص ۴۵۳).

[۱۶] کافی، ج ۵، ص ۷۲، ح ۱۰؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۱۲، ص ۷۱۳).

[۱۷] دائرة المعارف فقه مقارن، ج‏۲، ص ۴۱۳.

[۱۸] سفینة البحار، ماده «غنی»؛ (از تو سوال می کنند (مجموعه سوالات قرآنی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله)، ص ۲۱۷).

[۱۹] سنن ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۴۰۸؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۱۰، ص ۳۹۸).

[۲۰] بحار الانوار، ج ۱۰۰، ص ۱۴؛ (تفسیر نمونه، ج‏۲۱، ص ۴۰۶).

[۲۱] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۱، ص ۳۳۴.

[۲۲] اصول کافی، ج ۳، ص ۲۲۹، ح ۳۲؛ (گفتار معصومین (ع)، ج‏۱، ص ۹۴).

[۲۳] اصول کافی، (بنا بر نقل بحار الانوار، ج ۷۱، ص ۱۲۶)؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۲، ص ۶۷).

[۲۴] تحف العقول، حکمت ۱۶۵، بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۰۴، میزان الحکمه، ج ۴، ص ۸۹؛ (گفتار معصومین (ع)، ج‏۱، ص ۹۱).

[۲۵] سفینة البحار، ج ۱، ص ۵۱۴؛ (گفتار معصومین (ع)، ج‏۱، ص ۹۳).

[۲۶] بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۳، ح ۲۱.

[۲۷] کافی، ج ۲، ص ۱۵۵، ح ۲۱؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۱۴، ص ۹۰.

[۲۸] سوره رعد، آیه ۱۳؛ بحار الانوار، ج ۷۴، ص ۹۳، ص ۹۹، ص ۱۰۳؛ کنز العمال، خبر ۶۹۲۰ در روایتی دارد که ۳ سال ۳۳ و ۳۳ سال ۳ می‏شود؛ (جامع السعادات، ج ۲، ص ۲۵۶)؛ (اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص ۴۵۳).

[۲۹] بحار الانوار، ج ۷۴، ص ۹۹؛ (اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، ج‏۲، ص ۴۵۳).

[۳۰] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقی، ص ۳۹۵.

[۳۱] پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۴، ص ۶۲۶.

[۳۲] کافی، ج ۲، ص ۱۵۰، ح ۴؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۱۳، ص ۱۳۳).

[۳۳] پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۴، ص ۶۲۶.

[۳۴] کافی، ج ۲، ص ۲۰۱، ح ۸؛ (پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج‏۵، ص ۵۷۹).

[۳۵] میزان الحکمه، ج ۵، ص ۱۲۲؛ (یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص ۳۸۴).

برگرفته از آیین رحمت، معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی دفتر حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی